सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानम् अनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥
sūta uvāca tatra gomithunaṃ rājā hanyamānam anāthavat / daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam //
वृषं मृणालधवलं मेहन्तम् इव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥
vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantam iva bibhyatam / vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam //
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्साम् आश्रुवदनां क्षामां यवसम् इच्छतीम् ॥
gāṃ ca dharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām / vivatsām āśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasam icchatīm //
पप्रच्छ रथम् आरूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः ॥
papraccha ratham ārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam / meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ //
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवो ऽसि वेषेण नटवत् कर्मणाद्विजः ॥
kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalān balī / naradevo 'si veṣeṇa naṭavat karmaṇādvijaḥ //
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्यो ऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधम् अर्हसि ॥
yastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā / śocyo 'syaśocyān rahasi praharan vadham arhasi //
त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन् ॥
tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran / vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan //
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतले ऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः ॥
na jātu kauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite / bhūtale 'nupatantyasmin vinā te prāṇināṃ śucaḥ //
मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥
mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalādbhayam / mā rodīramba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari //
यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः ॥
yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ / tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ //
एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानाम् आर्तिनिग्रहः । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहम् असत्तमम् ॥
eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānām ārtinigrahaḥ / ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruham asattamam //
को ऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥
ko 'vṛścat tava pādāṃstrīn saurabheya catuṣpada / mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām //
आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनाम् अकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥
ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnām akṛtāgasām / ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam //
जने ऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतो ऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रम् एव स्यादसाधुदमने कृते ॥
jane 'nāgasyaghaṃ yuñjan sarvato 'sya ca madbhayam / sādhūnāṃ bhadram eva syādasādhudamane kṛte //
अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥
anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛn niraṅkuśaḥ / āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam //
राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतो ऽन्यान् यथाशास्त्रम् अनापद्युत्पथान् इह ॥
rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam / śāsato 'nyān yathāśāstram anāpadyutpathān iha //
धर्म उवाच एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तम् आर्ताभयं वचः । येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः ॥
dharma uvāca etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktam ārtābhayaṃ vacaḥ / yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ //
न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः ॥
na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha / puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ //
केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानम् आत्मनः । दैवम् अन्ये ऽपरे कर्म स्वभावम् अपरे प्रभुम् ॥
kecidvikalpavasanā āhurātmānam ātmanaḥ / daivam anye 'pare karma svabhāvam apare prabhum //
अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥
apratarkyādanirdeśyāditi keṣvapi niścayaḥ / atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā //
सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः । समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम् ॥
sūta uvāca evaṃ dharme pravadati sa samrāḍdvijasattamāḥ / samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam //
राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मो ऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥
rājovāca dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo 'si vṛṣarūpadhṛk / yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet //
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानाम् इति निश्चयः ॥
athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā / cetaso vacasaścāpi bhūtānām iti niścayaḥ //
तपः शौचं दया सत्यम् इति पादाः कृते कृताः । अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव ॥
tapaḥ śaucaṃ dayā satyam iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ / adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava //
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः । तं जिघृक्षत्यधर्मो ऽयम् अनृतेनैधितः कलिः ॥
idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ / taṃ jighṛkṣatyadharmo 'yam anṛtenaidhitaḥ kaliḥ //
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका ॥
iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī / śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā //
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति माम् इति ॥
śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitā satī / abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti mām iti //
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः । निशातम् आददे खड्गं कलये ऽधर्महेतवे ॥
iti dharmaṃ mahīṃ caiva sāntvayitvā mahārathaḥ / niśātam ādade khaḍgaṃ kalaye 'dharmahetave //
तं जिघांसुम् अभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः ॥
taṃ jighāṃsum abhipretya vihāya nṛpalāñchanam / tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ //
पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः । शरण्यो नावधीच् छ्लोक्य आह चेदं हसन्न् इव ॥
patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ / śaraṇyo nāvadhīc chlokya āha cedaṃ hasann iva //
राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयम् अस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वम् अधर्मबन्धुः ॥
rājovāca na te guḍākeśayaśodharāṇāṃ baddhāñjalervai bhayam asti kiñcit / na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvam adharmabandhuḥ //
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तो ऽयम् अधर्मपूगः । लोभो ऽनृतं चौर्यम् अनार्यम् अंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः ॥
tvāṃ vartamānaṃ naradevadeheṣvanupravṛtto 'yam adharmapūgaḥ / lobho 'nṛtaṃ cauryam anāryam aṃho jyeṣṭhā ca māyā kalahaśca dambhaḥ //
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः ॥
na vartitavyaṃ tadadharmabandho dharmeṇa satyena ca vartitavye / brahmāvarte yatra yajanti yajñairyajñeśvaraṃ yajñavitānavijñāḥ //
यस्मिन् हरिर्भगवान् इज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामान् अमोघान् स्थिरजङ्गमानाम् अन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥
yasmin harirbhagavān ijyamāna ijyātmamūrtiryajatāṃ śaṃ tanoti / kāmān amoghān sthirajaṅgamānām antarbahirvāyurivaiṣa ātmā //
सूत उवाच परीक्षितैवम् आदिष्टः स कलिर्जातवेपथुः । तम् उद्यतासिम् आहेदं दण्डपाणिम् इवोद्यतम् ॥
sūta uvāca parīkṣitaivam ādiṣṭaḥ sa kalirjātavepathuḥ / tam udyatāsim āhedaṃ daṇḍapāṇim ivodyatam //
कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वाम् आत्तेषुशरासनम् ॥
kaliruvāca yatra kva vātha vatsyāmi sārvabhauma tavājñayā / lakṣaye tatra tatrāpi tvām ātteṣuśarāsanam //
तन् मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुम् अर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्ते ऽनुशासनम् ॥
tan me dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthānaṃ nirdeṣṭum arhasi / yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṃste 'nuśāsanam //
सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः ॥
sūta uvāca abhyarthitastadā tasmai sthānāni kalaye dadau / dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā yatrādharmaścaturvidhaḥ //
पुनश्च याचमानाय जातरूपम् अदात् प्रभुः । ततो ऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥
punaśca yācamānāya jātarūpam adāt prabhuḥ / tato 'nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ rajo vairaṃ ca pañcamam //
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥
amūni pañca sthānāni hyadharmaprabhavaḥ kaliḥ / auttareyeṇa dattāni nyavasat tannideśakṛt //
अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः ॥
athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit / viśeṣato dharmaśīlo rājā lokapatirguruḥ //
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयाम् इति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥
vṛṣasya naṣṭāṃstrīn pādān tapaḥ śaucaṃ dayām iti / pratisandadha āśvāsya mahīṃ ca samavardhayat //
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥
sa eṣa etarhyadhyāsta āsanaṃ pārthivocitam / pitāmahenopanyastaṃ rājñāraṇyaṃ vivikṣatā //
आस्ते ऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः ॥
āste 'dhunā sa rājarṣiḥ kauravendraśriyollasan / gajāhvaye mahābhāgaścakravartī bṛhacchravāḥ //
इत्थम्भूतानुभावो ऽयम् अभिमन्युसुतो नृपः । यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः ॥
itthambhūtānubhāvo 'yam abhimanyusuto nṛpaḥ / yasya pālayataḥ kṣauṇīṃ yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ //