सूत उवाच ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह । यथा हि सूत्याम् अभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा ॥
sūta uvāca tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha / yathā hi sūtyām abhijātakovidāḥ samādiśan vipra mahadguṇastathā //
स उत्तरस्य तनयाम् उपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्याम् उत्पादयत् सुतान् ॥
sa uttarasya tanayām upayema irāvatīm / janamejayādīṃścaturastasyām utpādayat sutān //
आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः ॥
ājahārāśvamedhāṃstrīn gaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān / śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ //
निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥
nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit / nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā //
शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः । नृदेवचिह्नधृक् शूद्र को ऽसौ गां यः पदाहनत् । तत् कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥
śaunaka uvāca kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ / nṛdevacihnadhṛk śūdra ko 'sau gāṃ yaḥ padāhanat / tat kathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam //
अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम् । किम् अन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः ॥
athavāsya padāmbhoja makarandalihāṃ satām / kim anyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ //
क्षुद्रायुषां नृणाम् अङ्ग मर्त्यानाम् ऋतम् इच्छताम् । इहोपहूतो भगवान् मृत्युः शामित्रकर्मणि ॥
kṣudrāyuṣāṃ nṛṇām aṅga martyānām ṛtam icchatām / ihopahūto bhagavān mṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi //
न कश्चिन् म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः । एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः ॥
na kaścin mriyate tāvadyāvadāsta ihāntakaḥ / etadarthaṃ hi bhagavān āhūtaḥ paramarṣibhiḥ / aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ //
मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः ॥
mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai / nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ //
सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गले ऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्ताम् अनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे ॥
sūta uvāca yadā parīkṣit kurujāṅgale 'vasat kaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite / niśamya vārtām anatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade //
स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजम् आश्रितः पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः ॥
svalaṅkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajam āśritaḥ purāt / vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ //
भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् । किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥
bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarān kurūn / kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim //
नगरांश्च वनांश्चैव नदीश्च विमलोदकाः । पुरुषान् देवकल्पांश्च नारीश्च प्रियदर्शनाः ॥
nagarāṃśca vanāṃścaiva nadīśca vimalodakāḥ / puruṣān devakalpāṃśca nārīśca priyadarśanāḥ //
अदृष्टपूर्वान् सुभगान् स ददर्श धनञ्जयः । सदनानि च शुभ्राणि नारीश्चाप्सरसां निभाः ॥
adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanañjayaḥ / sadanāni ca śubhrāṇi nārīścāpsarasāṃ nibhāḥ //
तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥
tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām / pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam //
आत्मानं च परित्रातम् अश्वत्थाम्नो ऽस्त्रतेजसः । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥
ātmānaṃ ca paritrātam aśvatthāmno 'stratejasaḥ / snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave //
तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः ॥
tebhyaḥ paramasantuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ / mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārān mahāmanāḥ //
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् अम्प्; स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर् भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥
sārathyapāraṣadasevanasakhyadautya vīrāsanānugamanastavanapraṇāmān amp; snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇor bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde //
तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिम् अन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन् निबोध मे ॥
tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttim anvaham / nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīt tan nibodha me //
धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायाम् उपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्साम् इव मातरम् ॥
dharmaḥ padaikena caran vicchāyām upalabhya gām / pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsām iva mātaram //
धर्म उवाच कच्चिद्भद्रे ऽनामयम् आत्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन् मुखेन । आलक्षये भवतीम् अन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥
dharma uvāca kaccidbhadre 'nāmayam ātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣan mukhena / ālakṣaye bhavatīm antarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kañcanāmba //
पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादम् आत्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन् मघवत्यवर्षति ॥
pādairnyūnaṃ śocasi maikapādam ātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam / āho surādīn hṛtayajñabhāgān prajā uta svin maghavatyavarṣati //
अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान् ॥
arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasyatho puruṣādairivārtān / vācaṃ devīṃ brahmakule kukarmaṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān //
किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥
kiṃ kṣatrabandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni / itastato vāśanapānavāsaḥ snānavyavāyonmukhajīvalokam //
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ॥
yadvāmba te bhūribharāvatāra kṛtāvatārasya harerdharitri / antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni //
इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतम् अम्ब सौभगम् ॥
idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi / kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtam amba saubhagam //
धरण्युवाच भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः ॥
dharaṇyuvāca bhavān hi veda tat sarvaṃ yan māṃ dharmānupṛcchasi / caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ //
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥
satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam / śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam //
ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवम् एव च ॥
jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ / svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavam eva ca //
प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर्मानो ऽनहङ्कृतिः ॥
prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ / gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtirmāno 'nahaṅkṛtiḥ //
एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥
ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahāguṇāḥ / prārthyā mahattvam icchadbhirna viyanti sma karhicit //
तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥
tenāhaṃ guṇapātreṇa śrīnivāsena sāmpratam / śocāmi rahitaṃ lokaṃ pāpmanā kalinekṣitam //
आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितॄन् ऋषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान् ॥
ātmānaṃ cānuśocāmi bhavantaṃ cāmarottamam / devān pitṝn ṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṃstathāśramān //
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः अम्प्; सा श्रीः स्ववासम् अरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगम् अलं भजते ऽनुरक्ता ॥
brahmādayo bahutithaṃ yadapāṅgamokṣa kāmāstapaḥ samacaran bhagavatprapannāḥ amp; sā śrīḥ svavāsam aravindavanaṃ vihāya yatpādasaubhagam alaṃ bhajate 'nuraktā //
तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी त्रीन् अत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥
tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī trīn atyaroca upalabhya tato vibhūtiṃ lokān sa māṃ vyasṛjadutsmayatīṃ tadante //
यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः त्वां दुःस्थम् ऊनपदम् आत्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यम् अबिभ्रदङ्गम् ॥
yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ tvāṃ duḥstham ūnapadam ātmani pauruṣeṇa sampādayan yaduṣu ramyam abibhradaṅgam //
का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः स्थैर्यं समानम् अहरन् मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः ॥
kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ sthairyaṃ samānam aharan madhumāninīnāṃ romotsavo mama yadaṅghriviṭaṅkitāyāḥ //
तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन् नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम् ॥
tayorevaṃ kathayatoḥ pṛthivīdharmayostadā / parīkṣin nāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṃ sarasvatīm //