सूत उवाच एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पितः । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शितः ॥
sūta uvāca evaṃ kṛṣṇasakhaḥ kṛṣṇo bhrātrā rājñā vikalpitaḥ / nānāśaṅkāspadaṃ rūpaṃ kṛṣṇaviśleṣakarśitaḥ //
शोकेन शुष्यद्वदन हृत्सरोजो हतप्रभः । विभुं तम् एवानुस्मरन् नाशक्नोत् प्रतिभाषितुम् ॥
śokena śuṣyadvadana hṛtsarojo hataprabhaḥ / vibhuṃ tam evānusmaran nāśaknot pratibhāṣitum //
कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनामृज्य नेत्रयोः । परोक्षेण समुन्नद्ध प्रणयौत्कण्ठ्यकातरः ॥
kṛcchreṇa saṃstabhya śucaḥ pāṇināmṛjya netrayoḥ / parokṣeṇa samunnaddha praṇayautkaṇṭhyakātaraḥ //
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपम् अग्रजम् इत्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥
sakhyaṃ maitrīṃ sauhṛdaṃ ca sārathyādiṣu saṃsmaran / nṛpam agrajam ityāha bāṣpagadgadayā girā //
अर्जुन उवाच वञ्चितो ऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मे ऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥
arjuna uvāca vañcito 'haṃ mahārāja hariṇā bandhurūpiṇā / yena me 'pahṛtaṃ tejo devavismāpanaṃ mahat //
यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः । उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा ॥
yasya kṣaṇaviyogena loko hyapriyadarśanaḥ / ukthena rahito hyeṣa mṛtakaḥ procyate yathā //
यत्संश्रयाद्द्रुपदगेहम् उपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥
yatsaṃśrayāddrupadageham upāgatānāṃ rājñāṃ svayaṃvaramukhe smaradurmadānām / tejo hṛtaṃ khalu mayābhihataśca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā //
यत्सन्निधावहम् उ खाण्डवम् अग्नये ऽदाम् इन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्यो ऽहरन् नृपतयो बलिम् अध्वरे ते ॥
yatsannidhāvaham u khāṇḍavam agnaye 'dām indraṃ ca sāmaragaṇaṃ tarasā vijitya / labdhā sabhā mayakṛtādbhutaśilpamāyā digbhyo 'haran nṛpatayo balim adhvare te //
यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिम् अहन् मखार्थम् आर्यो ऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्यः । तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिम् अध्वरे ते ॥
yattejasā nṛpaśiro'ṅghrim ahan makhārtham āryo 'nujastava gajāyutasattvavīryaḥ / tenāhṛtāḥ pramathanāthamakhāya bhūpā yanmocitāstadanayan balim adhvare te //
पत्न्यास्तवाधिमखकॢप्तमहाभिषेक श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियो ऽकृतहतेशविमुक्तकेशाः ॥
patnyāstavādhimakhakḷptamahābhiṣeka ślāghiṣṭhacārukabaraṃ kitavaiḥ sabhāyām / spṛṣṭaṃ vikīrya padayoḥ patitāśrumukhyā yastatstriyo 'kṛtahateśavimuktakeśāḥ //
यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससो ऽरिरचितादयुताग्रभुग् यः । शाकान्नशिष्टम् उपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताम् अमंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घः ॥
yo no jugopa vana etya durantakṛcchrād durvāsaso 'riracitādayutāgrabhug yaḥ / śākānnaśiṣṭam upayujya yatastrilokīṃ tṛptām amaṃsta salile vinimagnasaṅghaḥ //
यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणिर् विस्मापितः सगिरिजो ऽस्त्रम् अदान् निजं मे । अन्ये ऽपि चाहम् अमुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥
yattejasātha bhagavān yudhi śūlapāṇir vismāpitaḥ sagirijo 'stram adān nijaṃ me / anye 'pi cāham amunaiva kalevareṇa prāpto mahendrabhavane mahadāsanārdham //
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणम् अरातिवधाय देवाः । सेन्द्राः श्रिता यदनुभावितम् आजमीढ तेनाहम् अद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना ॥
tatraiva me viharato bhujadaṇḍayugmaṃ gāṇḍīvalakṣaṇam arātivadhāya devāḥ / sendrāḥ śritā yadanubhāvitam ājamīḍha tenāham adya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā //
यद्बान्धवः कुरुबलाब्धिम् अनन्तपारम् एको रथेन ततरे ऽहम् अतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्यः ॥
yadbāndhavaḥ kurubalābdhim anantapāram eko rathena tatare 'ham atīryasattvam / pratyāhṛtaṃ bahu dhanaṃ ca mayā pareṣāṃ tejāspadaṃ maṇimayaṃ ca hṛtaṃ śirobhyaḥ //
यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपानाम् आयुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत् ॥
yo bhīṣmakarṇaguruśalyacamūṣvadabhra rājanyavaryarathamaṇḍalamaṇḍitāsu / agrecaro mama vibho rathayūthapānām āyurmanāṃsi ca dṛśā saha oja ārcchat //
यद्दोःषु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यैः । अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासम् इवासुराणि ॥
yaddoḥṣu mā praṇihitaṃ gurubhīṣmakarṇa naptṛtrigartaśalyasaindhavabāhlikādyaiḥ / astrāṇyamoghamahimāni nirūpitāni nopaspṛśurnṛharidāsam ivāsurāṇi //
सौत्ये वृतः कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्मम् अभवाय भजन्ति भव्याः । मां श्रान्तवाहम् अरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ताः ॥
sautye vṛtaḥ kumatinātmada īśvaro me yatpādapadmam abhavāya bhajanti bhavyāḥ / māṃ śrāntavāham arayo rathino bhuviṣṭhaṃ na prāharan yadanubhāvanirastacittāḥ //
नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हे ऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥
narmāṇyudārarucirasmitaśobhitāni he pārtha he 'rjuna sakhe kurunandaneti / sañjalpitāni naradeva hṛdispṛśāni smarturluṭhanti hṛdayaṃ mama mādhavasya //
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादिष्व् ऐक्याद्वयस्य ऋतवान् इति विप्रलब्धः । सख्युः सखेव पितृवत् तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया कुमतेरघं मे ॥
śayyāsanāṭanavikatthanabhojanādiṣv aikyādvayasya ṛtavān iti vipralabdhaḥ / sakhyuḥ sakheva pitṛvat tanayasya sarvaṃ sehe mahān mahitayā kumateraghaṃ me //
सो ऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहम् अङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितो ऽस्मि ॥
so 'haṃ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥ / adhvanyurukramaparigraham aṅga rakṣan gopairasadbhirabaleva vinirjito 'smi //
तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सो ऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन् हुतं कुहकराद्धम् इवोप्तम् ऊष्याम् ॥
tadvai dhanusta iṣavaḥ sa ratho hayāste so 'haṃ rathī nṛpatayo yata ānamanti / sarvaṃ kṣaṇena tadabhūdasadīśariktaṃ bhasman hutaṃ kuhakarāddham ivoptam ūṣyām //
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः ॥
rājaṃstvayānupṛṣṭānāṃ suhṛdāṃ naḥ suhṛtpure / vipraśāpavimūḍhānāṃ nighnatāṃ muṣṭibhirmithaḥ //
वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानताम् इवान्योन्यं चतुःपञ्चावशेषिताः ॥
vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madonmathitacetasām / ajānatām ivānyonyaṃ catuḥpañcāvaśeṣitāḥ //
प्रायेणैतद्भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन् मिथः ॥
prāyeṇaitadbhagavata īśvarasya viceṣṭitam / mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yan mithaḥ //
जलौकसां जले यद्वन् महान्तो ऽदन्त्यणीयसः । दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः ॥
jalaukasāṃ jale yadvan mahānto 'dantyaṇīyasaḥ / durbalān balino rājan mahānto balino mithaḥ //
एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभुः । यदून् यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥
evaṃ baliṣṭhairyadubhirmahadbhiritarān vibhuḥ / yadūn yadubhiranyonyaṃ bhūbhārān sañjahāra ha //
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥
deśakālārthayuktāni hṛttāpopaśamāni ca / haranti smarataścittaṃ govindābhihitāni me //
सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मतिः ॥
sūta uvāca evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇapādasaroruham / sauhārdenātigāḍhena śāntāsīdvimalā matiḥ //
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यान परिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेष कषायधिषणो ऽर्जुनः ॥
vāsudevāṅghryanudhyāna paribṛṃhitaraṃhasā / bhaktyā nirmathitāśeṣa kaṣāyadhiṣaṇo 'rjunaḥ //
गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभुः ॥
gītaṃ bhagavatā jñānaṃ yat tat saṅgrāmamūrdhani / kālakarmatamoruddhaṃ punaradhyagamat prabhuḥ //
विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ॥
viśoko brahmasampattyā sañchinnadvaitasaṃśayaḥ / līnaprakṛtinairguṇyādaliṅgatvādasambhavaḥ //
निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिरः ॥
niśamya bhagavanmārgaṃ saṃsthāṃ yadukulasya ca / svaḥpathāya matiṃ cakre nibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ //
पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृतेः ॥
pṛthāpyanuśrutya dhanañjayoditaṃ nāśaṃ yadūnāṃ bhagavadgatiṃ ca tām / ekāntabhaktyā bhagavatyadhokṣaje niveśitātmopararāma saṃsṛteḥ //
ययाहरद्भुवो भारं तां तनुं विजहावजः । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितुः समम् ॥
yayāharadbhuvo bhāraṃ tāṃ tanuṃ vijahāvajaḥ / kaṇṭakaṃ kaṇṭakeneva dvayaṃ cāpīśituḥ samam //
यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद्यथा नटः । भूभारः क्षपितो येनजहौ तच् च कलेवरम् ॥
yathā matsyādirūpāṇi dhatte jahyādyathā naṭaḥ / bhūbhāraḥ kṣapito yenajahau tac ca kalevaram //
यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसाम् अभद्रहेतुः कलिरन्ववर्तत ॥
yadā mukundo bhagavān imāṃ mahīṃ jahau svatanvā śravaṇīyasatkathaḥ / tadāharevāpratibuddhacetasām abhadrahetuḥ kaliranvavartata //
युधिष्ठिरस्तत् परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसनाद्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥
yudhiṣṭhirastat parisarpaṇaṃ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathātmani / vibhāvya lobhānṛtajihmahiṃsanādyadharmacakraṃ gamanāya paryadhāt //
स्वराट् पौत्रं विनयिनम् आत्मनः सुसमं गुणैः । तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥
svarāṭ pautraṃ vinayinam ātmanaḥ susamaṃ guṇaiḥ / toyanīvyāḥ patiṃ bhūmerabhyaṣiñcadgajāhvaye //
मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं ततः । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिम् अग्नीन् अपिबदीश्वरः ॥
mathurāyāṃ tathā vajraṃ śūrasenapatiṃ tataḥ / prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭim agnīn apibadīśvaraḥ //
विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कारः सञ्छिन्नाशेषबन्धनः ॥
visṛjya tatra tat sarvaṃ dukūlavalayādikam / nirmamo nirahaṅkāraḥ sañchinnāśeṣabandhanaḥ //
वाचं जुहाव मनसि तत् प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥
vācaṃ juhāva manasi tat prāṇa itare ca tam / mṛtyāvapānaṃ sotsargaṃ taṃ pañcatve hyajohavīt //
त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच् चैकत्वे ञ्जुहोन् मुनिः । सर्वम् आत्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानम् अव्यये ॥
tritve hutvā ca pañcatvaṃ tac caikatve ñjuhon muniḥ / sarvam ātmanyajuhavīdbrahmaṇyātmānam avyaye //
चीरवासा निराहारो बद्धवाङ् मुक्तमूर्धजः । दर्शयन्न् आत्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥
cīravāsā nirāhāro baddhavāṅ muktamūrdhajaḥ / darśayann ātmano rūpaṃ jaḍonmattapiśācavat //
अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन् बधिरो यथा । उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् नावर्तेत यतो गतः ॥
anavekṣamāṇo niragādaśṛṇvan badhiro yathā / udīcīṃ praviveśāśāṃ gatapūrvāṃ mahātmabhiḥ / hṛdi brahma paraṃ dhyāyan nāvarteta yato gataḥ //
सर्वे तम् अनुनिर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि ॥
sarve tam anunirjagmurbhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ / kalinādharmamitreṇa dṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi //
ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकम् आत्मनः । मनसा धारयाम् आसुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥
te sādhukṛtasarvārthā jñātvātyantikam ātmanaḥ / manasā dhārayām āsurvaikuṇṭhacaraṇāmbujam //
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥
taddhyānodriktayā bhaktyā viśuddhadhiṣaṇāḥ pare / tasmin nārāyaṇapade ekāntamatayo gatim //
अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥
avāpurduravāpāṃ te asadbhirviṣayātmabhiḥ / vidhūtakalmaṣā sthānaṃ virajenātmanaiva hi //
विदुरो ऽपि परित्यज्य प्रभासे देहम् आत्मनः । कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ ॥
viduro 'pi parityajya prabhāse deham ātmanaḥ / kṛṣṇāveśena taccittaḥ pitṛbhiḥ svakṣayaṃ yayau //
द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनाम् अनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥
draupadī ca tadājñāya patīnām anapekṣatām / vāsudeve bhagavati hyekāntamatirāpa tam //
यः श्रद्धयैतद्भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानाम् इति सम्प्रयाणम् । शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिम् उपैति सिद्धिम् ॥
yaḥ śraddhayaitadbhagavatpriyāṇāṃ pāṇḍoḥ sutānām iti samprayāṇam / śṛṇotyalaṃ svastyayanaṃ pavitraṃ labdhvā harau bhaktim upaiti siddhim //