सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायांजिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥
sūta uvāca samprasthite dvārakāyāṃjiṣṇau bandhudidṛkṣayā / jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam //
व्यतीताः कतिचिन् मासास्तदा नायात् ततो ऽर्जुनः । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः ॥
vyatītāḥ katicin māsāstadā nāyāt tato 'rjunaḥ / dadarśa ghorarūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ //
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥
kālasya ca gatiṃ raudrāṃ viparyastartudharmiṇaḥ / pāpīyasīṃ nṛṇāṃ vārtāṃ krodhalobhānṛtātmanām //
जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥
jihmaprāyaṃ vyavahṛtaṃ śāṭhyamiśraṃ ca sauhṛdam / pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛdampatīnāṃ ca kalkanam //
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः ॥
nimittānyatyariṣṭāni kāle tvanugate nṛṇām / lobhādyadharmaprakṛtiṃ dṛṣṭvovācānujaṃ nṛpaḥ //
युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षयाज् । ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥
yudhiṣṭhira uvāca sampreṣito dvārakāyāṃ jiṣṇurbandhudidṛkṣayāj / ñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam //
गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदम् अञ्जसा ॥
gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ / nāyāti kasya vā hetornāhaṃ vededam añjasā //
अपि देवर्षिणादिष्टः स कालो ऽयम् उपस्थितः । यदात्मनो ऽङ्गम् आक्रीडं भगवान् उत्सिसृक्षति ॥
api devarṣiṇādiṣṭaḥ sa kālo 'yam upasthitaḥ / yadātmano 'ṅgam ākrīḍaṃ bhagavān utsisṛkṣati //
यस्मान् नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः । आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥
yasmān naḥ sampado rājyaṃ dārāḥ prāṇāḥ kulaṃ prajāḥ / āsan sapatnavijayo lokāśca yadanugrahāt //
पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतो ऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥
paśyotpātān naravyāghra divyān bhaumān sadaihikān / dāruṇān śaṃsato 'dūrādbhayaṃ no buddhimohanam //
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥
ūrvakṣibāhavo mahyaṃ sphurantyaṅga punaḥ punaḥ / vepathuścāpi hṛdaye ārāddāsyanti vipriyam //
शिवैषोद्यन्तम् आदित्यम् अभिरौत्यनलानना । माम् अङ्ग सारमेयो ऽयम् अभिरेभत्यभीरुवत् ॥
śivaiṣodyantam ādityam abhirautyanalānanā / mām aṅga sārameyo 'yam abhirebhatyabhīruvat //
शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवो ऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥
śastāḥ kurvanti māṃ savyaṃ dakṣiṇaṃ paśavo 'pare / vāhāṃśca puruṣavyāghra lakṣaye rudato mama //
मृत्युदूतः कपोतो ऽयम् उलूकः कम्पयन् मनः । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यम् इच्छतः ॥
mṛtyudūtaḥ kapoto 'yam ulūkaḥ kampayan manaḥ / pratyulūkaśca kuhvānairviśvaṃ vai śūnyam icchataḥ //
धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः ॥
dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ / nirghātaśca mahāṃstāta sākaṃ ca stanayitnubhiḥ //
वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्सम् इव सर्वतः ॥
vāyurvāti kharasparśo rajasā visṛjaṃstamaḥ / asṛg varṣanti jaladā bībhatsam iva sarvataḥ //
सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥
sūryaṃ hataprabhaṃ paśya grahamardaṃ mitho divi / sasaṅkulairbhūtagaṇairjvalite iva rodasī //
नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालो ऽयं किं विधास्यति ॥
nadyo nadāśca kṣubhitāḥ sarāṃsi ca manāṃsi ca / na jvalatyagnirājyena kālo 'yaṃ kiṃ vidhāsyati //
न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥
na pibanti stanaṃ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ / rudantyaśrumukhā gāvo na hṛṣyantyṛṣabhā vraje //
दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः । भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किम् अघं दर्शयन्ति नः ॥
daivatāni rudantīva svidyanti hyuccalanti ca / ime janapadā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ / bhraṣṭaśriyo nirānandāḥ kim aghaṃ darśayanti naḥ //
मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवतः पदैः । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥
manya etairmahotpātairnūnaṃ bhagavataḥ padaiḥ / ananyapuruṣaśrībhirhīnā bhūrhatasaubhagā //
इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञः प्रत्यागमद्ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः ॥
iti cintayatastasya dṛṣṭāriṣṭena cetasā / rājñaḥ pratyāgamadbrahman yadupuryāḥ kapidhvajaḥ //
तं पादयोर्निपतितम् अयथापूर्वम् आतुरम् । अधोवदनम् अब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयोः ॥
taṃ pādayornipatitam ayathāpūrvam āturam / adhovadanam abbindūn sṛjantaṃ nayanābjayoḥ //
विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायम् अनुजं नृपः । पृच्छति स्म सुहृन् मध्ये संस्मरन् नारदेरितम् ॥
vilokyodvignahṛdayo vicchāyam anujaṃ nṛpaḥ / pṛcchati sma suhṛn madhye saṃsmaran nāraderitam //
युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखम् आसते । मधुभोजदशार्हार्ह सात्वतान्धकवृष्णयः ॥
yudhiṣṭhira uvāca kaccidānartapuryāṃ naḥ svajanāḥ sukham āsate / madhubhojadaśārhārha sātvatāndhakavṛṣṇayaḥ //
शूरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः । मातुलः सानुजः कच्चित् कुशल्यानकदुन्दुभिः ॥
śūro mātāmahaḥ kaccit svastyāste vātha māriṣaḥ / mātulaḥ sānujaḥ kaccit kuśalyānakadundubhiḥ //
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः सहात्मजाः । आसते सस्नुषाः क्षेमंदेवकीप्रमुखाः स्वयम् ॥
sapta svasārastatpatnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ / āsate sasnuṣāḥ kṣemaṃdevakīpramukhāḥ svayam //
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रो ऽस्य चानुजः । हृदीकः ससुतो ऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः ॥
kaccidrājāhuko jīvatyasatputro 'sya cānujaḥ / hṛdīkaḥ sasuto 'krūro jayantagadasāraṇāḥ //
आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादयः । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः ॥
āsate kuśalaṃ kaccidye ca śatrujidādayaḥ / kaccidāste sukhaṃ rāmo bhagavān sātvatāṃ prabhuḥ //
प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखम् आस्ते महारथः । गम्भीररयो ऽनिरुद्धो वर्धते भगवान् उत ॥
pradyumnaḥ sarvavṛṣṇīnāṃ sukham āste mahārathaḥ / gambhīrarayo 'niruddho vardhate bhagavān uta //
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः । अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः ॥
suṣeṇaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ / anye ca kārṣṇipravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ //
तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभाः ॥
tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ / sunandanandaśīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ //
अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः । अपि स्मरन्ति कुशलम् अस्माकं बद्धसौहृदाः ॥
api svastyāsate sarve rāmakṛṣṇabhujāśrayāḥ / api smaranti kuśalam asmākaṃ baddhasauhṛdāḥ //
भगवान् अपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः । कच्चित् पुरे सुधर्मायां सुखम् आस्ते सुहृद्वृतः ॥
bhagavān api govindo brahmaṇyo bhaktavatsalaḥ / kaccit pure sudharmāyāṃ sukham āste suhṛdvṛtaḥ //
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्यो ऽनन्तसखः पुमान् ॥
maṅgalāya ca lokānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca / āste yadukulāmbhodhāvādyo 'nantasakhaḥ pumān //
यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवो ऽर्चिताः । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥
yadbāhudaṇḍaguptāyāṃ svapuryāṃ yadavo 'rcitāḥ / krīḍanti paramānandaṃ mahāpauruṣikā iva //
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः ॥
yatpādaśuśrūṣaṇamukhyakarmaṇā satyādayo dvyaṣṭasahasrayoṣitaḥ / nirjitya saṅkhye tridaśāṃstadāśiṣo haranti vajrāyudhavallabhocitāḥ //
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः । अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥
yadbāhudaṇḍābhyudayānujīvino yadupravīrā hyakutobhayā muhuḥ / adhikramantyaṅghribhirāhṛtāṃ balāt sabhāṃ sudharmāṃ surasattamocitām //
कच्चित् ते ऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानो ऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः ॥
kaccit te 'nāmayaṃ tāta bhraṣṭatejā vibhāsi me / alabdhamāno 'vajñātaḥ kiṃ vā tāta ciroṣitaḥ //
कच्चिन् नाभिहतो ऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः । न दत्तम् उक्तम् अर्थिभ्य आशया यत् प्रतिश्रुतम् ॥
kaccin nābhihato 'bhāvaiḥ śabdādibhiramaṅgalaiḥ / na dattam uktam arthibhya āśayā yat pratiśrutam //
कच्चित् त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः ॥
kaccit tvaṃ brāhmaṇaṃ bālaṃ gāṃ vṛddhaṃ rogiṇaṃ striyam / śaraṇopasṛtaṃ sattvaṃ nātyākṣīḥ śaraṇapradaḥ //
कच्चित् त्वं नागमो ऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि ॥
kaccit tvaṃ nāgamo 'gamyāṃ gamyāṃ vāsatkṛtāṃ striyam / parājito vātha bhavān nottamairnāsamaiḥ pathi //
अपि स्वित् पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान् न यदक्षमम् ॥
api svit paryabhuṅkthāstvaṃ sambhojyān vṛddhabālakān / jugupsitaṃ karma kiñcit kṛtavān na yadakṣamam //
कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्यो ऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे ते ऽन्यथा न रुक् ॥
kaccit preṣṭhatamenātha hṛdayenātmabandhunā / śūnyo 'smi rahito nityaṃ manyase te 'nyathā na ruk //