सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः ॥
sūta uvāca vidurastīrthayātrāyāṃ maitreyādātmano gatim / jñātvāgāddhāstinapuraṃ tayāvāptavivitsitaḥ //
यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह ॥
yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ / jātaikabhaktirgovinde tebhyaścopararāma ha //
तं बन्धुम् आगतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा ॥
taṃ bandhum āgataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ sahānujaḥ / dhṛtarāṣṭro yuyutsuśca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā //
गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोर्ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः ॥
gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī / anyāśca jāmayaḥ pāṇḍorjñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ //
प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनैः ॥
pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṃ tanva ivāgatam / abhisaṅgamya vidhivat pariṣvaṅgābhivādanaiḥ //
मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातराः । राजा तम् अर्हयां चक्रे कृतासनपरिग्रहम् ॥
mumucuḥ premabāṣpaughaṃ virahautkaṇṭhyakātarāḥ / rājā tam arhayāṃ cakre kṛtāsanaparigraham //
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् आसीनं सुखम् आसने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम् ॥
taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam āsīnaṃ sukham āsane / praśrayāvanato rājā prāha teṣāṃ ca śṛṇvatām //
युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत् समातृकाः ॥
yudhiṣṭhira uvāca api smaratha no yuṣmatpakṣacchāyāsamedhitān / vipadgaṇādviṣāgnyādermocitā yat samātṛkāḥ //
कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भिः क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥
kayā vṛttyā vartitaṃ vaścaradbhiḥ kṣitimaṇḍalam / tīrthāni kṣetramukhyāni sevitānīha bhūtale //
भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूताः स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता ॥
bhavadvidhā bhāgavatāstīrthabhūtāḥ svayaṃ vibho / tīrthīkurvanti tīrthāni svāntaḥsthena gadābhṛtā //
अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः । दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखम् आसते ॥
api naḥ suhṛdastāta bāndhavāḥ kṛṣṇadevatāḥ / dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ svapuryāṃ sukham āsate //
इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥
ityukto dharmarājena sarvaṃ tat samavarṇayat / yathānubhūtaṃ kramaśo vinā yadukulakṣayam //
नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयम् उपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुम् अक्षमः ॥
nanvapriyaṃ durviṣahaṃ nṛṇāṃ svayam upasthitam / nāvedayat sakaruṇo duḥkhitān draṣṭum akṣamaḥ //
कञ्चित् कालम् अथावात्सीत् सत्कृतो देववत् सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखम् आवहन् ॥
kañcit kālam athāvātsīt satkṛto devavat sukham / bhrāturjyeṣṭhasya śreyaskṛt sarveṣāṃ sukham āvahan //
अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु । यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः ॥
abibhradaryamā daṇḍaṃ yathāvadaghakāriṣu / yāvaddadhāra śūdratvaṃ śāpādvarṣaśataṃ yamaḥ //
युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया ॥
yudhiṣṭhiro labdharājyo dṛṣṭvā pautraṃ kulandharam / bhrātṛbhirlokapālābhairmumude parayā śriyā //
एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामदविज्ञातः कालः परमदुस्तरः ॥
evaṃ gṛheṣu saktānāṃ pramattānāṃ tadīhayā / atyakrāmadavijñātaḥ kālaḥ paramadustaraḥ //
विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रम् अभाषत । राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयम् आगतम् ॥
vidurastadabhipretya dhṛtarāṣṭram abhāṣata / rājan nirgamyatāṃ śīghraṃ paśyedaṃ bhayam āgatam //
प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो । स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः ॥
pratikriyā na yasyeha kutaścit karhicit prabho / sa eṣa bhagavān kālaḥ sarveṣāṃ naḥ samāgataḥ //
येन चैवाभिपन्नो ऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि । जनः सद्यो वियुज्येत किम् उतान्यैर्धनादिभिः ॥
yena caivābhipanno 'yaṃ prāṇaiḥ priyatamairapi / janaḥ sadyo viyujyeta kim utānyairdhanādibhiḥ //
पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् । आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहम् उपाससे ॥
pitṛbhrātṛsuhṛtputrā hatāste vigataṃ vayam / ātmā ca jarayā grastaḥ parageham upāsase //
अन्धः पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् । विशीर्णदन्तो मन्दाग्निः सरागः कफम् उद्वहन् ॥
andhaḥ puraiva vadhiro mandaprajñāśca sāmpratam / viśīrṇadanto mandāgniḥ sarāgaḥ kapham udvahan //
अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डम् आदत्ते गृहपालवत् ॥
aho mahīyasī jantorjīvitāśā yathā bhavān / bhīmāpavarjitaṃ piṇḍam ādatte gṛhapālavat //
अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत् ॥
agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāśca dūṣitāḥ / hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yeṣāṃ taddattairasubhiḥ kiyat //
तस्यापि तव देहो ऽयं कृपणस्य जिजीविषोः । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥
tasyāpi tava deho 'yaṃ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ / paraityanicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva //
गतस्वार्थम् इमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृतः ॥
gatasvārtham imaṃ dehaṃ virakto muktabandhanaḥ / avijñātagatirjahyāt sa vai dhīra udāhṛtaḥ //
यः स्वकात् परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः ॥
yaḥ svakāt parato veha jātanirveda ātmavān / hṛdi kṛtvā hariṃ gehāt pravrajet sa narottamaḥ //
अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् । इतो ऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः ॥
athodīcīṃ diśaṃ yātu svairajñātagatirbhavān / ito 'rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṃsāṃ guṇavikarṣaṇaḥ //
एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान् द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥
evaṃ rājā vidureṇānujena prajñācakṣurbodhita ājamīḍhaḥ / chittvā sveṣu snehapāśān draḍhimno niścakrāma bhrātṛsandarśitādhvā //
पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनाम् इव सत् सम्प्रहारः ॥
patiṃ prayāntaṃ subalasya putrī pativratā cānujagāma sādhvī / himālayaṃ nyastadaṇḍapraharṣaṃ manasvinām iva sat samprahāraḥ //
अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर् विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च ॥
ajātaśatruḥ kṛtamaitro hutāgnir viprān natvā tilagobhūmirukmaiḥ / gṛhaṃ praviṣṭo guruvandanāya na cāpaśyat pitarau saubalīṃ ca //
तत्र सञ्जयम् आसीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः । गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः ॥
tatra sañjayam āsīnaṃ papracchodvignamānasaḥ / gāvalgaṇe kva nastāto vṛddho hīnaśca netrayoḥ //
अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितो ऽपतत् ॥
ambā ca hataputrārtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt / api mayyakṛtaprajñe hatabandhuḥ sa bhāryayā / āśaṃsamānaḥ śamalaṃ gaṅgāyāṃ duḥkhito 'patat //
पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान् नः सुहृदः शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः ॥
pitaryuparate pāṇḍau sarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūn / arakṣatāṃ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāvitaḥ //
सूत उवाच कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः । आत्मेश्वरम् अचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः ॥
sūta uvāca kṛpayā snehavaiklavyāt sūto virahakarśitaḥ / ātmeśvaram acakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ //
विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानम् आत्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन् ॥
vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ viṣṭabhyātmānam ātmanā / ajātaśatruṃ pratyūce prabhoḥ pādāvanusmaran //
सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितो ऽस्मि महात्मभिः ॥
sañjaya uvāca nāhaṃ veda vyavasitaṃ pitrorvaḥ kulanandana / gāndhāryā vā mahābāho muṣito 'smi mahātmabhiḥ //
अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजो ऽभ्यर्चयन् मुनिम् ॥
athājagāma bhagavān nāradaḥ sahatumburuḥ / pratyutthāyābhivādyāha sānujo 'bhyarcayan munim //
युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी ॥
yudhiṣṭhira uvāca nāhaṃ veda gatiṃ pitrorbhagavan kva gatāvitaḥ / ambā vā hataputrārtā kva gatā ca tapasvinī //
कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥
karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāradarśakaḥ / athābabhāṣe bhagavān nārado munisattamaḥ //
नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् । लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिम् ईशितुः । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥
nārada uvāca mā kañcana śuco rājan yadīśvaravaśaṃ jagat / lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balim īśituḥ / sa saṃyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca //
यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिम् ईशितुः ॥
yathā gāvo nasi protāstantyāṃ baddhāśca dāmabhiḥ / vāktantyāṃ nāmabhirbaddhā vahanti balim īśituḥ //
यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥
yathā krīḍopaskarāṇāṃ saṃyogavigamāviha / icchayā krīḍituḥ syātāṃ tathaiveśecchayā nṛṇām //
यन् मन्यसे ध्रुवं लोकम् अध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात् ॥
yan manyase dhruvaṃ lokam adhruvaṃ vā na cobhayam / sarvathā na hi śocyāste snehādanyatra mohajāt //
तस्माज् जह्यङ्ग वैक्लव्यम् अज्ञानकृतम् आत्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥
tasmāj jahyaṅga vaiklavyam ajñānakṛtam ātmanaḥ / kathaṃ tvanāthāḥ kṛpaṇā varteraṃste ca māṃ vinā //
कालकर्मगुणाधीनो देहो ऽयं पाञ्चभौतिकः । कथम् अन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम् ॥
kālakarmaguṇādhīno deho 'yaṃ pāñcabhautikaḥ / katham anyāṃstu gopāyet sarpagrasto yathā param //
अहस्तानि सहस्तानाम् अपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥
ahastāni sahastānām apadāni catuṣpadām / phalgūni tatra mahatāṃ jīvo jīvasya jīvanam //
तदिदं भगवान् राजन्न् एक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरो ऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥
tadidaṃ bhagavān rājann eka ātmātmanāṃ svadṛk / antaro 'nantaro bhāti paśya taṃ māyayorudhā //
सो ऽयम् अद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपो ऽवतीर्णो ऽस्याम् अभावाय सुरद्विषाम् ॥
so 'yam adya mahārāja bhagavān bhūtabhāvanaḥ / kālarūpo 'vatīrṇo 'syām abhāvāya suradviṣām //
निष्पादितं देवकृत्यम् अवशेषं प्रतीक्षते । तावद्यूयम् अवेक्षध्वं भवेद्यावदिहेश्वरः ॥
niṣpāditaṃ devakṛtyam avaśeṣaṃ pratīkṣate / tāvadyūyam avekṣadhvaṃ bhavedyāvadiheśvaraḥ //
धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणाम् आश्रमं गतः ॥
dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca svabhāryayā / dakṣiṇena himavata ṛṣīṇām āśramaṃ gataḥ //
स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते ॥
srotobhiḥ saptabhiryā vai svardhunī saptadhā vyadhāt / saptānāṃ prītaye nānā saptasrotaḥ pracakṣate //
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः ॥
snātvānusavanaṃ tasmin hutvā cāgnīn yathāvidhi / abbhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ //
जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः । हरिभावनया ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः ॥
jitāsano jitaśvāsaḥ pratyāhṛtaṣaḍindriyaḥ / haribhāvanayā dhvastarajaḥsattvatamomalaḥ //
विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानम् आधारे घटाम्बरम् इवाम्बरे ॥
vijñānātmani saṃyojya kṣetrajñe pravilāpya tam / brahmaṇyātmānam ādhāre ghaṭāmbaram ivāmbare //
ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः । तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः ॥
dhvastamāyāguṇodarko niruddhakaraṇāśayaḥ / nivartitākhilāhāra āste sthāṇurivācalaḥ / tasyāntarāyo maivābhūḥ sannyastākhilakarmaṇaḥ //
स वा अद्यतनाद्राजन् परतः पञ्चमे ऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच् च भस्मीभविष्यति ॥
sa vā adyatanādrājan parataḥ pañcame 'hani / kalevaraṃ hāsyati svaṃ tac ca bhasmībhaviṣyati //
दह्यमाने ऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे । बहिः स्थिता पतिं साध्वी तम् अग्निम् अनु वेक्ष्यति ॥
dahyamāne 'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje / bahiḥ sthitā patiṃ sādhvī tam agnim anu vekṣyati //
विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद्गन्ता तीर्थनिषेवकः ॥
vidurastu tadāścaryaṃ niśāmya kurunandana / harṣaśokayutastasmādgantā tīrthaniṣevakaḥ //
इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच् छुचः ॥
ityuktvāthāruhat svargaṃ nāradaḥ sahatumburuḥ / yudhiṣṭhiro vacastasya hṛdi kṛtvājahāc chucaḥ //