सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः । सम्भूतं षोडशकलम् आदौ लोकसिसृक्षया ॥
sūta uvāca jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahadādibhiḥ / sambhūtaṃ ṣoḍaśakalam ādau lokasisṛkṣayā //
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥
yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ / nābhihradāmbujādāsīdbrahmā viśvasṛjāṃ patiḥ //
यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम् ॥
yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ / tadvai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvam ūrjitam //
पश्यन्त्यदो रूपम् अदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥
paśyantyado rūpam adabhracakṣuṣā sahasrapādorubhujānanādbhutam / sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ sahasramaulyambarakuṇḍalollasat //
एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥
etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam / yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ //
स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम् ॥
sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ / cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam //
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः ॥
dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm / uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ //
तृतीयम् ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वम् उपेत्य सः । तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥
tṛtīyam ṛṣisargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ / tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ //
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतम् अकरोद्दुश्चरं तपः ॥
turye dharmakalāsarge naranārāyaṇāvṛṣī / bhūtvātmopaśamopetam akarodduścaraṃ tapaḥ //
पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥
pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam / provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam //
षष्ठम् अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया । आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥
ṣaṣṭham atrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā / ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān //
ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञो ऽभ्यजायत । स यामाद्यैः सुरगणैरपात् स्वायम्भुवान्तरम् ॥
tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño 'bhyajāyata / sa yāmādyaiḥ suragaṇairapāt svāyambhuvāntaram //
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥
aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ / darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam //
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः । दुग्धेमाम् ओषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः ॥
ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ / dugdhemām oṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ //
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्याम् अपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥
rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisamplave / nāvyāropya mahīmayyām apādvaivasvataṃ manum //
सुरासुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ॥
surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam / dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ //
धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च । अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥
dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca / apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā //
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥
caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendram ūrjitam / dadāra karajairūrāverakāṃ kaṭakṛdyathā //
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः । पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥
pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ / padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustripiṣṭapam //
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्राम् अकरोन् महीम् ॥
avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān / triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrām akaron mahīm //
ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः ॥
tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt / cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpamedhasaḥ //
नरदेवत्वम् आपन्नः सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम् ॥
naradevatvam āpannaḥ surakāryacikīrṣayā / samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param //
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवान् अहरद्भरम् ॥
ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī / rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavān aharadbharam //
ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥
tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya suradviṣām / buddho nāmnāñjanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati //
अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः ॥
athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu / janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ //
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः । यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥
avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ / yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ //
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः ॥
ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ / kalāḥ sarve harereva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ //
एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥
ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam / indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge //
जन्म गुह्यं भगवतो य एतत् प्रयतो नरः । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद्विमुच्यते ॥
janma guhyaṃ bhagavato ya etat prayato naraḥ / sāyaṃ prātargṛṇan bhaktyā duḥkhagrāmādvimucyate //
एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥
etadrūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ / māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani //
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवो ऽनिले । एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् आरोपितम् अबुद्धिभिः ॥
yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo 'nile / evaṃ draṣṭari dṛśyatvam āropitam abuddhibhiḥ //
अतः परं यदव्यक्तम् अव्यूढगुणबृंहितम् । अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यत् पुनर्भवः ॥
ataḥ paraṃ yadavyaktam avyūḍhaguṇabṛṃhitam / adṛṣṭāśrutavastutvāt sa jīvo yat punarbhavaḥ //
यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥
yatreme sadasadrūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā / avidyayātmani kṛte iti tadbrahmadarśanam //
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥
yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ / sampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate //
एवं च जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥
evaṃ ca janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca / varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ //
स वा इदं विश्वम् अमोघलीलः सृजत्यवत्यत्ति न सज्जते ऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः ॥
sa vā idaṃ viśvam amoghalīlaḥ sṛjatyavatyatti na sajjate 'smin / bhūteṣu cāntarhita ātmatantraḥ ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ //
न चास्य कश्चिन् निपुणेन धातुर् अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः । नामानि रूपाणि मनोवचोभिः सन्तन्वतो नटचर्याम् इवाज्ञः ॥
na cāsya kaścin nipuṇena dhātur avaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ / nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ santanvato naṭacaryām ivājñaḥ //
स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः । यो ऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥
sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ / yo 'māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tatpādasarojagandham //
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवे ऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकम् आत्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः ॥
atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ yadvāsudeve 'khilalokanāthe / kurvanti sarvātmakam ātmabhāvaṃ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ //
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः ॥
idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam / uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ //
निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् । तदिदं ग्राहयाम् आससुतम् आत्मवतां वरम् ॥
niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat / tadidaṃ grāhayām āsasutam ātmavatāṃ varam //
सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् । स तु संश्रावयाम् आसमहाराजं परीक्षितम् ॥
sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam / sa tu saṃśrāvayām āsamahārājaṃ parīkṣitam //
प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः । कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह ॥
prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ / kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha //
कलौ नष्टदृशाम् एष पुराणार्को ऽधुनोदितः । तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः ॥
kalau naṣṭadṛśām eṣa purāṇārko 'dhunoditaḥ / tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ //
अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सो ऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥
ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastadanugrahāt / so 'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati //