शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किम् अकरोद्विभुः ॥
śaunaka uvāca nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ / śrutavāṃstadabhipretaṃ tataḥ kim akarodvibhuḥ //
सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्याम् आश्रमः पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः ॥
sūta uvāca brahmanadyāṃ sarasvatyām āśramaḥ paścime taṭe / śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṃ satravardhanaḥ //
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनो ऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम् ॥
tasmin sva āśrame vyāso badarīṣaṇḍamaṇḍite / āsīno 'pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam //
भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहिते ऽमले । अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥
bhaktiyogena manasi samyak praṇihite 'male / apaśyat puruṣaṃ pūrṇaṃ māyāṃ ca tadapāśrayam //
यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परो ऽपि मनुते ऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥
yayā sammohito jīva ātmānaṃ triguṇātmakam / paro 'pi manute 'narthaṃ tatkṛtaṃ cābhipadyate //
अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगम् अधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥
anarthopaśamaṃ sākṣādbhaktiyogam adhokṣaje / lokasyājānato vidvāṃścakre sātvatasaṃhitām //
यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा ॥
yasyāṃ vai śrūyamāṇāyāṃ kṛṣṇe paramapūruṣe / bhaktirutpadyate puṃsaḥ śokamohabhayāpahā //
स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकम् अध्यापयाम् आस निवृत्तिनिरतं मुनिः ॥
sa saṃhitāṃ bhāgavatīṃ kṛtvānukramya cātmajam / śukam adhyāpayām āsa nivṛttinirataṃ muniḥ //
शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः । कस्य वा बृहतीम् एताम् आत्मारामः समभ्यसत् ॥
śaunaka uvāca sa vai nivṛttinirataḥ sarvatropekṣako muniḥ / kasya vā bṛhatīm etām ātmārāmaḥ samabhyasat //
सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥
sūta uvāca ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame / kurvantyahaitukīṃ bhaktim itthambhūtaguṇo hariḥ //
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणिः । अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः ॥
harerguṇākṣiptamatirbhagavān bādarāyaṇiḥ / adhyagān mahadākhyānaṃ nityaṃ viṣṇujanapriyaḥ //
परीक्षितो ऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥
parīkṣito 'tha rājarṣerjanmakarmavilāpanam / saṃsthāṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ vakṣye kṛṣṇakathodayam //
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥
yadā mṛdhe kauravasṛñjayānāṃ vīreṣvatho vīragatiṃ gateṣu / vṛkodarāviddhagadābhimarśa bhagnorudaṇḍe dhṛtarāṣṭraputre //
भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियम् एव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥
bhartuḥ priyaṃ drauṇiriti sma paśyan kṛṣṇāsutānāṃ svapatāṃ śirāṃsi / upāharadvipriyam eva tasya jugupsitaṃ karma vigarhayanti //
माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्न् आह किरीटमाली ॥
mātā śiśūnāṃ nidhanaṃ sutānāṃ niśamya ghoraṃ paritapyamānā / tadārudadvāṣpakalākulākṣī tāṃ sāntvayann āha kirīṭamālī //
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धोः शिर आततायिनः । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत् स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥
tadā śucaste pramṛjāmi bhadre yadbrahmabandhoḥ śira ātatāyinaḥ / gāṇḍīvamuktairviśikhairupāhare tvākramya yat snāsyasi dagdhaputrā //
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः । अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥
iti priyāṃ valguvicitrajalpaiḥ sa sāntvayitvācyutamitrasūtaḥ / anvādravaddaṃśita ugradhanvā kapidhvajo guruputraṃ rathena //
तम् आपतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा कः ॥
tam āpatantaṃ sa vilakṣya dūrāt kumārahodvignamanā rathena / parādravat prāṇaparīpsururvyāṃ yāvadgamaṃ rudrabhayādyathā kaḥ //
यदाशरणम् आत्मानम् ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः ॥
yadāśaraṇam ātmānam aikṣata śrāntavājinam / astraṃ brahmaśiro mene ātmatrāṇaṃ dvijātmajaḥ //
अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत् समाहितः । अजानन्न् अपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥
athopaspṛśya salilaṃ sandadhe tat samāhitaḥ / ajānann api saṃhāraṃ prāṇakṛcchra upasthite //
ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् । प्राणापदम् अभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥
tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam / prāṇāpadam abhiprekṣya viṣṇuṃ jiṣṇuruvāca ha //
अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानाम् अभयङ्कर । त्वम् एको दह्यमानानाम् अपवर्गो ऽसि संसृतेः ॥
arjuna uvāca kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho bhaktānām abhayaṅkara / tvam eko dahyamānānām apavargo 'si saṃsṛteḥ //
त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥
tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣādīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ / māyāṃ vyudasya cicchaktyā kaivalye sthita ātmani //
स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥
sa eva jīvalokasya māyāmohitacetasaḥ / vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādilakṣaṇam //
तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानाम् अनुध्यानाय चासकृत् ॥
tathāyaṃ cāvatāraste bhuvo bhārajihīrṣayā / svānāṃ cānanyabhāvānām anudhyānāya cāsakṛt //
किम् इदं स्वित् कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् । सर्वतो मुखम् आयाति तेजः परमदारुणम् ॥
kim idaṃ svit kuto veti devadeva na vedmyaham / sarvato mukham āyāti tejaḥ paramadāruṇam //
श्रीभगवान् उवाच वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्मम् अस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥
śrībhagavān uvāca vetthedaṃ droṇaputrasya brāhmam astraṃ pradarśitam / naivāsau veda saṃhāraṃ prāṇabādha upasthite //
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धम् अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥
na hyasyānyatamaṃ kiñcidastraṃ pratyavakarśanam / jahyastrateja unnaddham astrajño hyastratejasā //
सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे ॥
sūta uvāca śrutvā bhagavatā proktaṃ phālgunaḥ paravīrahā / spṛṣṭvāpastaṃ parikramya brāhmaṃ brāhmāstraṃ sandadhe //
संहत्यान्योन्यम् उभयोस्तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधाते ऽर्कवह्निवत् ॥
saṃhatyānyonyam ubhayostejasī śarasaṃvṛte / āvṛtya rodasī khaṃ ca vavṛdhāte 'rkavahnivat //
दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील् लोकान् प्रदहन् महत् । दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकम् अमंसत ॥
dṛṣṭvāstratejastu tayostrīl lokān pradahan mahat / dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṃvartakam amaṃsata //
प्रजोपद्रवम् आलक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम् ॥
prajopadravam ālakṣya lokavyatikaraṃ ca tam / mataṃ ca vāsudevasya sañjahārārjuno dvayam //
तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबन्धामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा ॥
tata āsādya tarasā dāruṇaṃ gautamīsutam / babandhāmarṣatāmrākṣaḥ paśuṃ raśanayā yathā //
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अम्बुजेक्षणः ॥
śibirāya ninīṣantaṃ rajjvā baddhvā ripuṃ balāt / prāhārjunaṃ prakupito bhagavān ambujekṣaṇaḥ //
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुम् इमं जहि । यो ऽसावनागसः सुप्तान् अवधीन् निशि बालकान् ॥
mainaṃ pārthārhasi trātuṃ brahmabandhum imaṃ jahi / yo 'sāvanāgasaḥ suptān avadhīn niśi bālakān //
मत्तं प्रमत्तम् उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥
mattaṃ pramattam unmattaṃ suptaṃ bālaṃ striyaṃ jaḍam / prapannaṃ virathaṃ bhītaṃ na ripuṃ hanti dharmavit //
स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान् ॥
svaprāṇān yaḥ paraprāṇaiḥ prapuṣṇātyaghṛṇaḥ khalaḥ / tadvadhastasya hi śreyo yaddoṣādyātyadhaḥ pumān //
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥
pratiśrutaṃ ca bhavatā pāñcālyai śṛṇvato mama / āhariṣye śirastasya yaste mānini putrahā //
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः ॥
tadasau vadhyatāṃ pāpa ātatāyyātmabandhuhā / bhartuśca vipriyaṃ vīra kṛtavān kulapāṃsanaḥ //
सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः । नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥
sūta uvāca evaṃ parīkṣatā dharmaṃ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ / naicchaddhantuṃ gurusutaṃ yadyapyātmahanaṃ mahān //
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथिः । न्यवेदयत् तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥
athopetya svaśibiraṃ govindapriyasārathiḥ / nyavedayat taṃ priyāyai śocantyā ātmajān hatān //
तथाहृतं पशुवत् पाशबद्धम् अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥
tathāhṛtaṃ paśuvat pāśabaddham avāṅmukhaṃ karmajugupsitena / nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṃ guroḥ sutaṃ vāmasvabhāvā kṛpayā nanāma ca //
उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यताम् एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः ॥
uvāca cāsahantyasya bandhanānayanaṃ satī / mucyatāṃ mucyatām eṣa brāhmaṇo nitarāṃ guruḥ //
सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः । अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥
sarahasyo dhanurvedaḥ savisargopasaṃyamaḥ / astragrāmaśca bhavatā śikṣito yadanugrahāt //
स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते । तस्यात्मनो ऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी ॥
sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajārūpeṇa vartate / tasyātmano 'rdhaṃ patnyāste nānvagādvīrasūḥ kṛpī //
तद्धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् । वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यम् अभीक्ष्णशः ॥
taddharmajña mahābhāga bhavadbhirgauravaṃ kulam / vṛjinaṃ nārhati prāptuṃ pūjyaṃ vandyam abhīkṣṇaśaḥ //
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता । यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः ॥
mā rodīdasya jananī gautamī patidevatā / yathāhaṃ mṛtavatsārtā rodimyaśrumukhī muhuḥ //
यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः । तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम् ॥
yaiḥ kopitaṃ brahmakulaṃ rājanyairajitātmabhiḥ / tat kulaṃ pradahatyāśu sānubandhaṃ śucārpitam //
सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् । राजा धर्मसुतो राज्ञ्याःप्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः ॥
sūta uvāca dharmyaṃ nyāyyaṃ sakaruṇaṃ nirvyalīkaṃ samaṃ mahat / rājā dharmasuto rājñyāḥpratyanandadvaco dvijāḥ //
नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जयः । भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः ॥
nakulaḥ sahadevaśca yuyudhāno dhanañjayaḥ / bhagavān devakīputro ye cānye yāśca yoṣitaḥ //
तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः । न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे यो ऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥
tatrāhāmarṣito bhīmastasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ / na bharturnātmanaścārthe yo 'han suptān śiśūn vṛthā //
निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः । आलोक्य वदनं सख्युरिदम् आह हसन्न् इव ॥
niśamya bhīmagaditaṃ draupadyāśca caturbhujaḥ / ālokya vadanaṃ sakhyuridam āha hasann iva //
श्रीभगवान् उवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः । मयैवोभयम् आम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥
śrībhagavān uvāca brahmabandhurna hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ / mayaivobhayam āmnātaṃ paripāhyanuśāsanam //
कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत् तत् सान्त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यम् एव च ॥
kuru pratiśrutaṃ satyaṃ yat tat sāntvayatā priyām / priyaṃ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyam eva ca //
सूत उवाच अर्जुनः सहसाज्ञाय हरेर्हार्दम् अथासिना । मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥
sūta uvāca arjunaḥ sahasājñāya harerhārdam athāsinā / maṇiṃ jahāra mūrdhanyaṃ dvijasya sahamūrdhajam //
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत् ॥
vimucya raśanābaddhaṃ bālahatyāhataprabham / tejasā maṇinā hīnaṃ śibirān nirayāpayat //
वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्यो ऽस्ति दैहिकः ॥
vapanaṃ draviṇādānaṃ sthānān niryāpaṇaṃ tathā / eṣa hi brahmabandhūnāṃ vadho nānyo 'sti daihikaḥ //
पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया । स्वानां मृतानां यत् कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥
putraśokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā / svānāṃ mṛtānāṃ yat kṛtyaṃ cakrurnirharaṇādikam //