सूत उवाच इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद्यत्र देवव्रतो ऽपतत् ॥
sūta uvāca iti bhītaḥ prajādrohāt sarvadharmavivitsayā / tato vinaśanaṃ prāgādyatra devavrato 'patat //
तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥
tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ / anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā //
भगवान् अपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः । स तैर्व्यरोचत नृपः कुवेर इव गुह्यकैः ॥
bhagavān api viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ / sa tairvyarocata nṛpaḥ kuvera iva guhyakaiḥ //
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतम् इवामरम् । प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा ॥
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutam ivāmaram / praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā //
तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥
tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama / rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṃ bharatapuṅgavam //
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः । बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः ॥
parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ / bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ //
वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदो ऽसितः । कक्षीवान् गौतमो ऽत्रिश्च कौशिको ऽथ सुदर्शनः ॥
vasiṣṭha indrapramadastrito gṛtsamado 'sitaḥ / kakṣīvān gautamo 'triśca kauśiko 'tha sudarśanaḥ //
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयो ऽमलाः । शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः ॥
anye ca munayo brahman brahmarātādayo 'malāḥ / śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ //
तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः । पूजयाम् आस धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥
tān sametān mahābhāgān upalabhya vasūttamaḥ / pūjayām āsa dharmajño deśakālavibhāgavit //
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयाम् आस माययोपात्तविग्रहम् ॥
kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram / hṛdisthaṃ pūjayām āsa māyayopāttavigraham //
पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥
pāṇḍuputrān upāsīnān praśrayapremasaṅgatān / abhyācaṣṭānurāgāśrairandhībhūtena cakṣuṣā //
अहो कष्टम् अहो ऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दनाः । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः ॥
aho kaṣṭam aho 'nyāyyaṃ yadyūyaṃ dharmanandanāḥ / jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ //
संस्थिते ऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः ॥
saṃsthite 'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ / yuṣmatkṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ //
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः ॥
sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam / sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ //
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः । कृष्णो ऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत् ॥
yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ / kṛṣṇo 'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛt kṛṣṇastato vipat //
न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयो ऽपि हि ॥
na hyasya karhicidrājan pumān veda vidhitsitam / yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo 'pi hi //
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितो ऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो ॥
tasmādidaṃ daivatantraṃ vyavasya bharatarṣabha / tasyānuvihito 'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho //
एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान् । मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥
eṣa vai bhagavān sākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumān / mohayan māyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu //
अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः । देवर्षिर्नारदः साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥
asyānubhāvaṃ bhagavān veda guhyatamaṃ śivaḥ / devarṣirnāradaḥ sākṣādbhagavān kapilo nṛpa //
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥
yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam / akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim //
सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥
sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṅkṛteḥ / tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit //
तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन् मे ऽसूंस्त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः ॥
tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam / yan me 'sūṃstyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ //
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः ॥
bhaktyāveśya mano yasmin vācā yannāma kīrtayan / tyajan kalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ //
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन् मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः ॥
sa devadevo bhagavān pratīkṣatāṃ kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham / prasannahāsāruṇalocanollasan mukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ //
सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुशृण्वताम् ॥
sūta uvāca yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṃ śarapañjare / apṛcchadvividhān dharmān ṛṣīṇāṃ cānuśṛṇvatām //
पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्याम् आम्नातोभयलक्षणान् ॥
puruṣasvabhāvavihitān yathāvarṇaṃ yathāśramam / vairāgyarāgopādhibhyām āmnātobhayalakṣaṇān //
दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगतः ॥
dānadharmān rājadharmān mokṣadharmān vibhāgaśaḥ / strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsayogataḥ //
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयाम् आस तत्त्ववित् ॥
dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyān yathā mune / nānākhyānetihāseṣu varṇayām āsa tattvavit //
धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः ॥
dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ / yo yoginaśchandamṛtyorvāñchitastūttarāyaṇaḥ //
तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीर् विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थिते ऽमीलितदृग् व्यधारयत् ॥
tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇīr vimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe / kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje puraḥ sthite 'mīlitadṛg vyadhārayat //
विशुद्धया धारणया हताशुभस् तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रमस् तुष्टाव जन्यं विसृजञ् जनार्दनम् ॥
viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhas tadīkṣayaivāśu gatāyudhaśramaḥ / nivṛttasarvendriyavṛttivibhramas tuṣṭāva janyaṃ visṛjañ janārdanam //
श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखम् उपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिम् उपेयुषि यद्भवप्रवाहः ॥
śrībhīṣma uvāca iti matirupakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni / svasukham upagate kvacidvihartuṃ prakṛtim upeyuṣi yadbhavapravāhaḥ //
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मे ऽनवद्या ॥
tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne / vapuralakakulāvṛtānanābjaṃ vijayasakhe ratirastu me 'navadyā //
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान त्वचि विलसत्कवचे ऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥
yudhi turagarajovidhūmraviṣvak kacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye / mama niśitaśarairvibhidyamāna tvaci vilasatkavace 'stu kṛṣṇa ātmā //
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥
sapadi sakhivaco niśamya madhye nijaparayorbalayo rathaṃ niveśya / sthitavati parasainikāyurakṣṇā hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu //
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिम् अहरदात्मविद्यया यश् चरणरतिः परमस्य तस्य मे ऽस्तु ॥
vyavahitapṛtanāmukhaṃ nirīkṣya svajanavadhādvimukhasya doṣabuddhyā / kumatim aharadātmavidyayā yaś caraṇaratiḥ paramasya tasya me 'stu //
स्वनिगमम् अपहाय मत्प्रतिज्ञाम् ऋतम् अधिकर्तुम् अवप्लुतो रथस्थः । धृतरथचरणो ऽभ्ययाच् चलद्गुर् हरिरिव हन्तुम् इभं गतोत्तरीयः ॥
svanigamam apahāya matpratijñām ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ / dhṛtarathacaraṇo 'bhyayāc caladgur haririva hantum ibhaṃ gatottarīyaḥ //
शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभम् अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः ॥
śitaviśikhahato viśīrṇadaṃśaḥ kṣatajaparipluta ātatāyino me / prasabham abhisasāra madvadhārthaṃ sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ //
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोर् यम् इह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम् ॥
vijayarathakuṭumba āttatotre dhṛtahayaraśmini tacchriyekṣaṇīye / bhagavati ratirastu me mumūrṣor yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ svarūpam //
ललितगतिविलासवल्गुहास प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमानाः । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिम् अगन् किल यस्य गोपवध्वः ॥
lalitagativilāsavalguhāsa praṇayanirīkṣaṇakalpitorumānāḥ / kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtim agan kila yasya gopavadhvaḥ //
मुनिगणनृपवर्यसङ्कुले ऽन्तः सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणम् उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा ॥
munigaṇanṛpavaryasaṅkule 'ntaḥ sadasi yudhiṣṭhirarājasūya eṣām / arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśigocara eṣa āvirātmā //
तम् इमम् अहम् अजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतो ऽस्मि विधूतभेदमोहः ॥
tam imam aham ajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātmakalpitānām / pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṃ samadhigato 'smi vidhūtabhedamohaḥ //
सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः । आत्मन्यात्मानम् आवेश्य सो ऽन्तःश्वास उपारमत् ॥
sūta uvāca kṛṣṇa evaṃ bhagavati manovāgdṛṣṭivṛttibhiḥ / ātmanyātmānam āveśya so 'ntaḥśvāsa upāramat //
सम्पद्यमानम् आज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥
sampadyamānam ājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale / sarve babhūvuste tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye //
तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिताः । शशंसुः साधवो राज्ञां खात् पेतुः पुष्पवृष्टयः ॥
tatra dundubhayo nedurdevamānavavāditāḥ / śaśaṃsuḥ sādhavo rājñāṃ khāt petuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ //
तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितो ऽभवत् ॥
tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava / yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṃ duḥkhito 'bhavat //
तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः । ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः ॥
tuṣṭuvurmunayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṃ tadguhyanāmabhiḥ / tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ //
ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयाम् आस गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥
tato yudhiṣṭhiro gatvā sahakṛṣṇo gajāhvayam / pitaraṃ sāntvayām āsa gāndhārīṃ ca tapasvinīm //
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः ॥
pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ / cakāra rājyaṃ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṃ vibhuḥ //