श्री-शुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद् व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्य-वत्सपान् । प्रबोधयञ् छृङ्ग-रवेण चारुणा विनिर्गतो वत्स-पुरःसरो हरिः ॥
śrī-śuka uvāca kvacid vanāśāya mano dadhad vrajāt prātaḥ samutthāya vayasya-vatsapān / prabodhayañ chṛṅga-raveṇa cāruṇā vinirgato vatsa-puraḥsaro hariḥ //
तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः स्निग्धाः सुशिग्-वेत्र-विषाण-वेणवः । स्वान् स्वान् सहस्रोपरि-सङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर् मुदा ॥
tenaiva sākaṃ pṛthukāḥ sahasraśaḥ snigdhāḥ suśig-vetra-viṣāṇa-veṇavaḥ / svān svān sahasropari-saṅkhyayānvitān vatsān puraskṛtya viniryayur mudā //
कृष्ण-वत्सैर् असङ्ख्यातैर् यूथी-कृत्य स्व-वत्सकान् । चारयन्तो ऽर्भ-लीलाभिर् विजह्रुस् तत्र तत्र ह ॥
kṛṣṇa-vatsair asaṅkhyātair yūthī-kṛtya sva-vatsakān / cārayanto 'rbha-līlābhir vijahrus tatra tatra ha //
फल-प्रबाल-स्तवक- सुमनः-पिच्छ-धातुभिः । काच-गुञ्जा-मणि-स्वर्ण- भूषिता अप्य् अभूषयन् ॥
phala-prabāla-stavaka- sumanaḥ-piccha-dhātubhiḥ / kāca-guñjā-maṇi-svarṇa- bhūṣitā apy abhūṣayan //
मुष्णन्तो ऽन्योन्य-शिक्यादीन् ज्ञातान् आराच् च चिक्षिपुः । तत्रत्याश् च पुनर् दूराद् धसन्तश् च पुनर् ददुः ॥
muṣṇanto 'nyonya-śikyādīn jñātān ārāc ca cikṣipuḥ / tatratyāś ca punar dūrād dhasantaś ca punar daduḥ //
यदि दूरं गतः कृष्णो वन-शोभेक्षणाय तम् । अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति संस्पृश्य रेमिरे ॥
yadi dūraṃ gataḥ kṛṣṇo vana-śobhekṣaṇāya tam / ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti saṃspṛśya remire //
केचिद् वेणून् वादयन्तो ध्मान्तः शृङ्गाणि केचन । केचिद् भृङ्गैः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिलैः परे ॥
kecid veṇūn vādayanto dhmāntaḥ śṛṅgāṇi kecana / kecid bhṛṅgaiḥ pragāyantaḥ kūjantaḥ kokilaiḥ pare //
विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधु-हंसकैः । बकैर् उपविशन्तश् च नृत्यन्तश् च कलापिभिः ॥
vicchāyābhiḥ pradhāvanto gacchantaḥ sādhu-haṃsakaiḥ / bakair upaviśantaś ca nṛtyantaś ca kalāpibhiḥ //
विकर्षन्तः कीश-बालान् आरोहन्तश् च तैर् द्रुमान् । विकुर्वन्तश् च तैः साकं प्लवन्तश् च पलाशिषु ॥
vikarṣantaḥ kīśa-bālān ārohantaś ca tair drumān / vikurvantaś ca taiḥ sākaṃ plavantaś ca palāśiṣu //
साकं भेकैर् विलङ्घन्तः सरितः स्रव-सम्प्लुताः । विहसन्तः प्रतिच्छायाः शपन्तश् च प्रतिस्वनान् ॥
sākaṃ bhekair vilaṅghantaḥ saritaḥ srava-samplutāḥ / vihasantaḥ praticchāyāḥ śapantaś ca pratisvanān //
इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या दास्यं गतानां पर-दैवतेन । मायाश्रितानां नर-दारकेण साकं विजह्रुः कृत-पुण्य-पुञ्जाः ॥
itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā dāsyaṃ gatānāṃ para-daivatena / māyāśritānāṃ nara-dārakeṇa sākaṃ vijahruḥ kṛta-puṇya-puñjāḥ //
यत्-पाद-पांसुर् बहु-जन्म-कृच्छ्रतो धृतात्मभिर् योगिभिर् अप्य् अलभ्यः अम्प्; स एव यद्-दृग्-विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टम् अतो व्रजौकसाम् ॥
yat-pāda-pāṃsur bahu-janma-kṛcchrato dhṛtātmabhir yogibhir apy alabhyaḥ amp; sa eva yad-dṛg-viṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ kiṃ varṇyate diṣṭam ato vrajaukasām //
अथाघ-नामाभ्यपतन् महासुरस् तेषां सुख-क्रीडन-वीक्षणाक्षमः । नित्यं यद्-अन्तर् निज-जीवितेप्सुभिः पीतामृतैर् अप्य् अमरैः प्रतीक्ष्यते ॥
athāgha-nāmābhyapatan mahāsuras teṣāṃ sukha-krīḍana-vīkṣaṇākṣamaḥ / nityaṃ yad-antar nija-jīvitepsubhiḥ pītāmṛtair apy amaraiḥ pratīkṣyate //
दृष्ट्वार्भकान् कृष्ण-मुखान् अघासुरः कंसानुशिष्टः स बकी-बकानुजः अम्प्; अयं तु मे सोदर-नाश-कृत् तयोर् द्वयोर् ममैनं स-बलं हनिष्ये ॥
dṛṣṭvārbhakān kṛṣṇa-mukhān aghāsuraḥ kaṃsānuśiṣṭaḥ sa bakī-bakānujaḥ amp; ayaṃ tu me sodara-nāśa-kṛt tayor dvayor mamainaṃ sa-balaṃ haniṣye //
एते यदा मत्-सुहृदोस् तिलापः कृतास् तदा नष्ट-समा व्रजौकसः । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासवः प्राण-भृतो हि ये ते ॥
ete yadā mat-suhṛdos tilāpaḥ kṛtās tadā naṣṭa-samā vrajaukasaḥ / prāṇe gate varṣmasu kā nu cintā prajāsavaḥ prāṇa-bhṛto hi ye te //
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपुः स योजनायाम-महाद्रि-पीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्त-गुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खलः ॥
iti vyavasyājagaraṃ bṛhad vapuḥ sa yojanāyāma-mahādri-pīvaram / dhṛtvādbhutaṃ vyātta-guhānanaṃ tadā pathi vyaśeta grasanāśayā khalaḥ //
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्य्-आननान्तो गिरि-शृङ्ग-दंष्ट्रः । ध्वान्तान्तर्-आस्यो वितताध्व-जिह्वः परुषानिल-श्वास-दवेक्षणोष्णः ॥
dharādharoṣṭho jaladottaroṣṭho dary-ānanānto giri-śṛṅga-daṃṣṭraḥ / dhvāntāntar-āsyo vitatādhva-jihvaḥ paruṣānila-śvāsa-davekṣaṇoṣṇaḥ //
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावन-श्रियम् । व्यात्ताजगर-तुण्डेन ह्य् उत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया ॥
dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ sarve matvā vṛndāvana-śriyam / vyāttājagara-tuṇḍena hy utprekṣante sma līlayā //
अहो मित्राणि गदत सत्त्व-कूटं पुरः स्थितम् । अस्मत्-सङ्ग्रसन-व्यात्त- व्याल-तुण्डायते न वा ॥
aho mitrāṇi gadata sattva-kūṭaṃ puraḥ sthitam / asmat-saṅgrasana-vyātta- vyāla-tuṇḍāyate na vā //
सत्यम् अर्क-करारक्तम् उत्तरा-हनुवद् घनम् । अधरा-हनुवद् रोधस् तत्-प्रतिच्छाययारुणम् ॥
satyam arka-karāraktam uttarā-hanuvad ghanam / adharā-hanuvad rodhas tat-praticchāyayāruṇam //
प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे । तुङ्ग-शृङ्गालयो ऽप्य् एतास् तद्-दंष्ट्राभिश् च पश्यत ॥
pratispardhete sṛkkabhyāṃ savyāsavye nagodare / tuṅga-śṛṅgālayo 'py etās tad-daṃṣṭrābhiś ca paśyata //
आस्तृतायाम-मार्गो ऽयं रसनां प्रतिगर्जति । एषां अन्तर्-गतं ध्वान्तम् एतद् अप्य् अन्तर्-आननम् ॥
āstṛtāyāma-mārgo 'yaṃ rasanāṃ pratigarjati / eṣāṃ antar-gataṃ dhvāntam etad apy antar-ānanam //
दावोष्ण-खर-वातो ऽयं श्वासवद् भाति पश्यत । तद्-दग्ध-सत्त्व-दुर्गन्धो ऽप्य् अन्तर्-आमिष-गन्धवत् ॥
dāvoṣṇa-khara-vāto 'yaṃ śvāsavad bhāti paśyata / tad-dagdha-sattva-durgandho 'py antar-āmiṣa-gandhavat //
अस्मान् किम् अत्र ग्रसिता निविष्टान् अयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणाद् अनेनेति बकार्य्-उशन्-मुखं वीक्ष्योद्धसन्तः कर-ताडनैर् ययुः ॥
asmān kim atra grasitā niviṣṭān ayaṃ tathā ced bakavad vinaṅkṣyati / kṣaṇād aneneti bakāry-uśan-mukhaṃ vīkṣyoddhasantaḥ kara-tāḍanair yayuḥ //
इत्थं मिथो ऽतथ्यम् अतज्-ज्ञ-भाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्य् अमृषा मृषायते अम्प्; रक्षो विदित्वाखिल-भूत-हृत्-स्थितः स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥
itthaṃ mitho 'tathyam ataj-jña-bhāṣitaṃ śrutvā vicintyety amṛṣā mṛṣāyate amp; rakṣo viditvākhila-bhūta-hṛt-sthitaḥ svānāṃ niroddhuṃ bhagavān mano dadhe //
तावत् प्रविष्टास् त्व् असुरोदरान्तरं परं न गीर्णाः शिशवः स-वत्साः । प्रतीक्षमाणेन बकारि-वेशनं हत-स्व-कान्त-स्मरणेन रक्षसा ॥
tāvat praviṣṭās tv asurodarāntaraṃ paraṃ na gīrṇāḥ śiśavaḥ sa-vatsāḥ / pratīkṣamāṇena bakāri-veśanaṃ hata-sva-kānta-smaraṇena rakṣasā //
तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभय-प्रदो ह्य् अनन्य-नाथान् स्व-कराद् अवच्युतान् अम्प्; दीनांश् च मृत्योर् जठराग्नि-घासान् घृणार्दितो दिष्ट-कृतेन विस्मितः ॥
tān vīkṣya kṛṣṇaḥ sakalābhaya-prado hy ananya-nāthān sva-karād avacyutān amp; dīnāṃś ca mṛtyor jaṭharāgni-ghāsān ghṛṇārdito diṣṭa-kṛtena vismitaḥ //
कृत्यं किम् अत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् कृत्यं किम् अत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् द्वयं कथं स्याद् इति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत् तुण्डम् अशेष-दृग् घरिः ॥
kṛtyaṃ kim atrāsya khalasya jīvanaṃ na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam kṛtyaṃ kim atrāsya khalasya jīvanaṃ na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam dvayaṃ kathaṃ syād iti saṃvicintya jñātvāviśat tuṇḍam aśeṣa-dṛg ghariḥ //
तदा घन-च्छदा देवा भयाद् धा-हेति चुक्रुशुः । जहृषुर् ये च कंसाद्याः कौणपास् त्व् अघ-बान्धवाः ॥
tadā ghana-cchadā devā bhayād dhā-heti cukruśuḥ / jahṛṣur ye ca kaṃsādyāḥ kauṇapās tv agha-bāndhavāḥ //
तच् छ्रुत्वा भगवान् कृष्णस् त्व् अव्ययः सार्भ-वत्सकम् । चूर्णी-चिकीर्षोर् आत्मानं तरसा ववृधे गले ॥
tac chrutvā bhagavān kṛṣṇas tv avyayaḥ sārbha-vatsakam / cūrṇī-cikīrṣor ātmānaṃ tarasā vavṛdhe gale //
ततो ऽतिकायस्य निरुद्ध-मार्गिणो ह्य् उद्गीर्ण-दृष्टेर् भ्रमतस् त्व् इतस् ततः । पूर्णो ऽन्तर्-अङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहिः ॥
tato 'tikāyasya niruddha-mārgiṇo hy udgīrṇa-dṛṣṭer bhramatas tv itas tataḥ / pūrṇo 'ntar-aṅge pavano niruddho mūrdhan vinirbhidya vinirgato bahiḥ //
तेनैव सर्वेषु बहिर् गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृदः परेतान् । दृष्ट्या स्वयोत्थाप्य तद्-अन्वितः पुनर् वक्त्रान् मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥
tenaiva sarveṣu bahir gateṣu prāṇeṣu vatsān suhṛdaḥ paretān / dṛṣṭyā svayotthāpya tad-anvitaḥ punar vaktrān mukundo bhagavān viniryayau //
पीनाहि-भोगोत्थितम् अद्भुतं महज् ज्योतिः स्व-धाम्ना ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य खे ऽवस्थितम् ईश-निर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम् ॥
pīnāhi-bhogotthitam adbhutaṃ mahaj jyotiḥ sva-dhāmnā jvalayad diśo daśa / pratīkṣya khe 'vasthitam īśa-nirgamaṃ viveśa tasmin miṣatāṃ divaukasām //
ततो ऽतिहृष्टाः स्व-कृतो ऽकृतार्हणं पुष्पैः सुगा अप्सरसश् च नर्तनैः अम्प्; गीतैः सुरा वाद्य-धराश् च वाद्यकैः स्तवैश् च विप्रा जय-निःस्वनैर् गणाः ॥
tato 'tihṛṣṭāḥ sva-kṛto 'kṛtārhaṇaṃ puṣpaiḥ sugā apsarasaś ca nartanaiḥ amp; gītaiḥ surā vādya-dharāś ca vādyakaiḥ stavaiś ca viprā jaya-niḥsvanair gaṇāḥ //
तद्-अद्भुत-स्तोत्र-सुवाद्य-गीतिका- जयादि-नैकोत्सव-मङ्गल-स्वनान् । श्रुत्वा स्व-धाम्नो ऽन्त्य् अज आगतो ऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम् ॥
tad-adbhuta-stotra-suvādya-gītikā- jayādi-naikotsava-maṅgala-svanān / śrutvā sva-dhāmno 'nty aja āgato 'cirād dṛṣṭvā mahīśasya jagāma vismayam //
राजन्न् आजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावने ऽद्भुतम् । व्रजौकसां बहु-तिथं बभूवाक्रीड-गह्वरम् ॥
rājann ājagaraṃ carma śuṣkaṃ vṛndāvane 'dbhutam / vrajaukasāṃ bahu-tithaṃ babhūvākrīḍa-gahvaram //
एतत् कौमारजं कर्म हरेर् आत्माहि-मोक्षणम् । मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर् विस्मिता व्रजे ॥
etat kaumārajaṃ karma harer ātmāhi-mokṣaṇam / mṛtyoḥ paugaṇḍake bālā dṛṣṭvocur vismitā vraje //
नैतद् विचित्रं मनुजार्भ-मायिनः परावराणां परमस्य वेधसः । अघो ऽपि यत्-स्पर्शन-धौत-पातकः प्रापात्म-साम्यं त्व् असतां सुदुर्लभम् ॥
naitad vicitraṃ manujārbha-māyinaḥ parāvarāṇāṃ paramasya vedhasaḥ / agho 'pi yat-sparśana-dhauta-pātakaḥ prāpātma-sāmyaṃ tv asatāṃ sudurlabham //
सकृद् यद्-अङ्ग-प्रतिमान्तर्-आहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्म-सुखानुभूत्य्-अभि- व्युदस्त-मायो ऽन्तर्-गतो हि किं पुनः ॥
sakṛd yad-aṅga-pratimāntar-āhitā manomayī bhāgavatīṃ dadau gatim / sa eva nityātma-sukhānubhūty-abhi- vyudasta-māyo 'ntar-gato hi kiṃ punaḥ //
श्री-सूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेव-दत्तः श्रुत्वा स्व-रातुश् चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयो ऽपि तद् एव पुण्यं वैयासकिं यन् निगृहीत-चेताः ॥
śrī-sūta uvāca itthaṃ dvijā yādavadeva-dattaḥ śrutvā sva-rātuś caritaṃ vicitram / papraccha bhūyo 'pi tad eva puṇyaṃ vaiyāsakiṃ yan nigṛhīta-cetāḥ //
श्री-राजोवाच ब्रह्मन् कालान्तर-कृतं तत्-कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरि-कृतं जगुः पौगण्डके ऽर्भकाः ॥
śrī-rājovāca brahman kālāntara-kṛtaṃ tat-kālīnaṃ kathaṃ bhavet / yat kaumāre hari-kṛtaṃ jaguḥ paugaṇḍake 'rbhakāḥ //
तद् ब्रूहि मे महा-योगिन् परं कौतूहलं गुरो । नूनम् एतद् धरेर् एव माया भवति नान्यथा ॥
tad brūhi me mahā-yogin paraṃ kautūhalaṃ guro / nūnam etad dharer eva māyā bhavati nānyathā //
वयं धन्यतमा लोके गुरो ऽपि क्षत्र-बन्धवः । वयं पिबामो मुहुस् त्वत्तः पुण्यं कृष्ण-कथामृतम् ॥
vayaṃ dhanyatamā loke guro 'pi kṣatra-bandhavaḥ / vayaṃ pibāmo muhus tvattaḥ puṇyaṃ kṛṣṇa-kathāmṛtam //
श्री-सूत उवाच इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः कृच्छ्रात् पुनर् लब्ध-बहिर्-दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥
śrī-sūta uvāca itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottama //