श्री-शुक उवाच गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् । तत्राजग्मुः कुरु-श्रेष्ठ निर्घात-भय-शङ्किताः ॥
śrī-śuka uvāca gopā nandādayaḥ śrutvā drumayoḥ patato ravam / tatrājagmuḥ kuru-śreṣṭha nirghāta-bhaya-śaṅkitāḥ //
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर् यमलार्जुनौ । बभ्रमुस् तद् अविज्ञाय लक्ष्यं पतन-कारणम् ॥
bhūmyāṃ nipatitau tatra dadṛśur yamalārjunau / babhramus tad avijñāya lakṣyaṃ patana-kāraṇam //
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यम् उत्पात इति कातराः ॥
ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ ca bālakam / kasyedaṃ kuta āścaryam utpāta iti kātarāḥ //
बाला ऊचुर् अनेनेति तिर्यग्-गतम् उलूखलम् । विकर्षता मध्य-गेन पुरुषाव् अप्य् अचक्ष्महि ॥
bālā ūcur aneneti tiryag-gatam ulūkhalam / vikarṣatā madhya-gena puruṣāv apy acakṣmahi //
न ते तद्-उक्तं जगृहुर् न घटेतेति तस्य तत् । बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित् सन्दिग्ध-चेतसः ॥
na te tad-uktaṃ jagṛhur na ghaṭeteti tasya tat / bālasyotpāṭanaṃ tarvoḥ kecit sandigdha-cetasaḥ //
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वम् आत्मजम् । विलोक्य नन्दः प्रहसद्- वदनो विमुमोच ह ॥
ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ svam ātmajam / vilokya nandaḥ prahasad- vadano vimumoca ha //
गोपीभिः स्तोभितो ऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् । उद्गायति क्वचिन् मुग्धस् तद्-वशो दारु-यन्त्रवत् ॥
gopībhiḥ stobhito 'nṛtyad bhagavān bālavat kvacit / udgāyati kvacin mugdhas tad-vaśo dāru-yantravat //
बिभर्ति क्वचिद् आज्ञप्तः पीठकोन्मान-पादुकम् । बाहु-क्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिम् आवहन् ॥
bibharti kvacid ājñaptaḥ pīṭhakonmāna-pādukam / bāhu-kṣepaṃ ca kurute svānāṃ ca prītim āvahan //
दर्शयंस् तद्-विदां लोक आत्मनो भृत्य-वश्यताम् । व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बाल-चेष्टितैः ॥
darśayaṃs tad-vidāṃ loka ātmano bhṛtya-vaśyatām / vrajasyovāha vai harṣaṃ bhagavān bāla-ceṣṭitaiḥ //
क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरम् अच्युतः । फलार्थी धान्यम् आदाय ययौ सर्व-फल-प्रदः ॥
krīṇīhi bhoḥ phalānīti śrutvā satvaram acyutaḥ / phalārthī dhānyam ādāya yayau sarva-phala-pradaḥ //
फल-विक्रयिणी तस्य च्युत-धान्य-कर-द्वयम् । फलैर् अपूरयद् रत्नैः फल-भाण्डम् अपूरि च ॥
phala-vikrayiṇī tasya cyuta-dhānya-kara-dvayam / phalair apūrayad ratnaiḥ phala-bhāṇḍam apūri ca //
सरित्-तीर-गतं कृष्णं भग्नार्जुनम् अथाह्वयत् । रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर् भृशम् ॥
sarit-tīra-gataṃ kṛṣṇaṃ bhagnārjunam athāhvayat / rāmaṃ ca rohiṇī devī krīḍantaṃ bālakair bhṛśam //
नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडा-सङ्गेन पुत्रकौ । यशोदां प्रेषयाम् आस रोहिणी पुत्र-वत्सलाम् ॥
nopeyātāṃ yadāhūtau krīḍā-saṅgena putrakau / yaśodāṃ preṣayām āsa rohiṇī putra-vatsalām //
क्रीडन्तं सा सुतं बालैर् अतिवेलं सहाग्रजम् । यशोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्र-स्नेह-स्नुत-स्तनी ॥
krīḍantaṃ sā sutaṃ bālair ativelaṃ sahāgrajam / yaśodājohavīt kṛṣṇaṃ putra-sneha-snuta-stanī //
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । अलं विहारैः क्षुत्-क्षान्तः क्रीडा-श्रान्तो ऽसि पुत्रक ॥
kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣa tāta ehi stanaṃ piba / alaṃ vihāraiḥ kṣut-kṣāntaḥ krīḍā-śrānto 'si putraka //
हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुल-नन्दन । प्रातर् एव कृताहारस् तद् भवान् भोक्तुम् अर्हति ॥
he rāmāgaccha tātāśu sānujaḥ kula-nandana / prātar eva kṛtāhāras tad bhavān bhoktum arhati //
प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः । एह्य् आवयोः प्रियं धेहि स्व-गृहान् यात बालकाः ॥
pratīkṣate tvāṃ dāśārha bhokṣyamāṇo vrajādhipaḥ / ehy āvayoḥ priyaṃ dhehi sva-gṛhān yāta bālakāḥ //
धूलि-धूसरिताङ्गस् त्वं पुत्र मज्जनम् आवह । जन्मर्क्षं ते ऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः ॥
dhūli-dhūsaritāṅgas tvaṃ putra majjanam āvaha / janmarkṣaṃ te 'dya bhavati viprebhyo dehi gāḥ śuciḥ //
पश्य पश्य वयस्यांस् ते मातृ-मृष्टान् स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः ॥
paśya paśya vayasyāṃs te mātṛ-mṛṣṭān svalaṅkṛtān / tvaṃ ca snātaḥ kṛtāhāro viharasva svalaṅkṛtaḥ //
इत्थं यशोदा तम् अशेष-शेखरं मत्वा सुतं स्नेह-निबद्ध-धीर् नृप । हस्ते गृहीत्वा सह-रामम् अच्युतं नीत्वा स्व-वाटं कृतवत्य् अथोदयम् ॥
itthaṃ yaśodā tam aśeṣa-śekharaṃ matvā sutaṃ sneha-nibaddha-dhīr nṛpa / haste gṛhītvā saha-rāmam acyutaṃ nītvā sva-vāṭaṃ kṛtavaty athodayam //
श्री-शुक उवाच गोप-वृद्धा महोत्पातान् अनुभूय बृहद्वने । नन्दादयः समागम्य व्रज-कार्यम् अमन्त्रयन् ॥
śrī-śuka uvāca gopa-vṛddhā mahotpātān anubhūya bṛhadvane / nandādayaḥ samāgamya vraja-kāryam amantrayan //
तत्रोपानन्द-नामाह गोपो ज्ञान-वयो-ऽधिकः । देश-कालार्थ-तत्त्व-ज्ञः प्रिय-कृद् राम-कृष्णयोः ॥
tatropānanda-nāmāha gopo jñāna-vayo-'dhikaḥ / deśa-kālārtha-tattva-jñaḥ priya-kṛd rāma-kṛṣṇayoḥ //
उत्थातव्यम् इतो ऽस्माभिर् गोकुलस्य हितैषिभिः । आयान्त्य् अत्र महोत्पाता बालानां नाश-हेतवः ॥
utthātavyam ito 'smābhir gokulasya hitaiṣibhiḥ / āyānty atra mahotpātā bālānāṃ nāśa-hetavaḥ //
मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बाल-घ्न्या बालको ह्य् असौ । हरेर् अनुग्रहान् नूनम् अनश् चोपरि नापतत् ॥
muktaḥ kathañcid rākṣasyā bāla-ghnyā bālako hy asau / harer anugrahān nūnam anaś copari nāpatat //
चक्र-वातेन नीतो ऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस् तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः ॥
cakra-vātena nīto 'yaṃ daityena vipadaṃ viyat / śilāyāṃ patitas tatra paritrātaḥ sureśvaraiḥ //
यन् न म्रियेत द्रुमयोर् अन्तरं प्राप्य बालकः । असाव् अन्यतमो वापि तद् अप्य् अच्युत-रक्षणम् ॥
yan na mriyeta drumayor antaraṃ prāpya bālakaḥ / asāv anyatamo vāpi tad apy acyuta-rakṣaṇam //
यावद् औत्पातिको ऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेद् इतः । तावद् बालान् उपादाय यास्यामो ऽन्यत्र सानुगाः ॥
yāvad autpātiko 'riṣṭo vrajaṃ nābhibhaved itaḥ / tāvad bālān upādāya yāsyāmo 'nyatra sānugāḥ //
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नव-काननम् । गोप-गोपी-गवां सेव्यं पुण्याद्रि-तृण-वीरुधम् ॥
vanaṃ vṛndāvanaṃ nāma paśavyaṃ nava-kānanam / gopa-gopī-gavāṃ sevyaṃ puṇyādri-tṛṇa-vīrudham //
तत् तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् । गोधनान्य् अग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥
tat tatrādyaiva yāsyāmaḥ śakaṭān yuṅkta mā ciram / godhanāny agrato yāntu bhavatāṃ yadi rocate //
तच् छ्रुत्वैक-धियो गोपाः साधु साध्व् इति वादिनः । व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढ-परिच्छदाः ॥
tac chrutvaika-dhiyo gopāḥ sādhu sādhv iti vādinaḥ / vrajān svān svān samāyujya yayū rūḍha-paricchadāḥ //
वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च । अनःस्व् आरोप्य गोपाला यत्ता आत्त-शरासनाः ॥
vṛddhān bālān striyo rājan sarvopakaraṇāni ca / anaḥsv āropya gopālā yattā ātta-śarāsanāḥ //
गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्य् आपूर्य सर्वतः । तूर्य-घोषेण महता ययुः सह-पुरोहिताः ॥
godhanāni puraskṛtya śṛṅgāṇy āpūrya sarvataḥ / tūrya-ghoṣeṇa mahatā yayuḥ saha-purohitāḥ //
गोप्यो रूढ-रथा नूत्न- कुच-कुङ्कुम-कान्तयः । कृष्ण-लीला जगुः प्रीत्या निष्क-कण्ठ्यः सुवाससः ॥
gopyo rūḍha-rathā nūtna- kuca-kuṅkuma-kāntayaḥ / kṛṣṇa-līlā jaguḥ prītyā niṣka-kaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ //
तथा यशोदा-रोहिण्याव् एकं शकटम् आस्थिते । रेजतुः कृष्ण-रामाभ्यां तत्-कथा-श्रवणोत्सुके ॥
tathā yaśodā-rohiṇyāv ekaṃ śakaṭam āsthite / rejatuḥ kṛṣṇa-rāmābhyāṃ tat-kathā-śravaṇotsuke //
वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्व-काल-सुखावहम् । तत्र चक्रुर् व्रजावासं शकटैर् अर्ध-चन्द्रवत् ॥
vṛndāvanaṃ sampraviśya sarva-kāla-sukhāvaham / tatra cakrur vrajāvāsaṃ śakaṭair ardha-candravat //
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुना-पुलिनानि च । वीक्ष्यासीद् उत्तमा प्रीती राम-माधवयोर् नृप ॥
vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunā-pulināni ca / vīkṣyāsīd uttamā prītī rāma-mādhavayor nṛpa //
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बाल-चेष्टितैः । कल-वाक्यैः स्व-कालेन वत्स-पालौ बभूवतुः ॥
evaṃ vrajaukasāṃ prītiṃ yacchantau bāla-ceṣṭitaiḥ / kala-vākyaiḥ sva-kālena vatsa-pālau babhūvatuḥ //
अविदूरे व्रज-भुवः सह गोपाल-दारकैः । चारयाम् आसतुर् वत्सान् नाना-क्रीडा-परिच्छदौ ॥
avidūre vraja-bhuvaḥ saha gopāla-dārakaiḥ / cārayām āsatur vatsān nānā-krīḍā-paricchadau //
क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् । क्वचित् पादैः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिम-गो-वृषैः ॥
kvacid vādayato veṇuṃ kṣepaṇaiḥ kṣipataḥ kvacit / kvacit pādaiḥ kiṅkiṇībhiḥ kvacit kṛtrima-go-vṛṣaiḥ //
वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर् जन्तूंश् चेरतुः प्राकृतौ यथा ॥
vṛṣāyamāṇau nardantau yuyudhāte parasparam / anukṛtya rutair jantūṃś ceratuḥ prākṛtau yathā //
कदाचिद् यमुना-तीरे वत्सांश् चारयतोः स्वकैः । वयस्यैः कृष्ण-बलयोर् जिघांसुर् दैत्य आगमत् ॥
kadācid yamunā-tīre vatsāṃś cārayatoḥ svakaiḥ / vayasyaiḥ kṛṣṇa-balayor jighāṃsur daitya āgamat //
तं वत्स-रूपिणं वीक्ष्य वत्स-यूथ-गतं हरिः । दर्शयन् बलदेवाय शनैर् मुग्ध इवासदत् ॥
taṃ vatsa-rūpiṇaṃ vīkṣya vatsa-yūtha-gataṃ hariḥ / darśayan baladevāya śanair mugdha ivāsadat //
गृहीत्वापर-पादाभ्यां सह-लाङ्गूलम् अच्युतः । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गत-जीवितम् । स कपित्थैर् महा-कायः पात्यमानैः पपात ह ॥
gṛhītvāpara-pādābhyāṃ saha-lāṅgūlam acyutaḥ / bhrāmayitvā kapitthāgre prāhiṇod gata-jīvitam / sa kapitthair mahā-kāyaḥ pātyamānaiḥ papāta ha //
तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्व् इति । देवाश् च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्प-वर्षिणः ॥
taṃ vīkṣya vismitā bālāḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhv iti / devāś ca parisantuṣṭā babhūvuḥ puṣpa-varṣiṇaḥ //
तौ वत्स-पालकौ भूत्वा सर्व-लोकैक-पालकौ । सप्रातर्-आशौ गो-वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः ॥
tau vatsa-pālakau bhūtvā sarva-lokaika-pālakau / saprātar-āśau go-vatsāṃś cārayantau viceratuḥ //
स्वं स्वं वत्स-कुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर् जलम् ॥
svaṃ svaṃ vatsa-kulaṃ sarve pāyayiṣyanta ekadā / gatvā jalāśayābhyāśaṃ pāyayitvā papur jalam //
ते तत्र ददृशुर् बाला महा-सत्त्वम् अवस्थितम् । तत्रसुर् वज्र-निर्भिन्नं गिरेः शृङ्गम् इव च्युतम् ॥
te tatra dadṛśur bālā mahā-sattvam avasthitam / tatrasur vajra-nirbhinnaṃ gireḥ śṛṅgam iva cyutam //
स वै बको नाम महान् असुरो बक-रूप-धृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्ण-तुण्डो ऽग्रसद् बली ॥
sa vai bako nāma mahān asuro baka-rūpa-dhṛk / āgatya sahasā kṛṣṇaṃ tīkṣṇa-tuṇḍo 'grasad balī //
कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयो ऽर्भकाः । बभूवुर् इन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥
kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ / babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ //
तं तालु-मूलं प्रदहन्तम् अग्निवद् गोपाल-सूनुं पितरं जगद्-गुरोः । चच्छर्द सद्यो ऽतिरुषाक्षतं बकस् तुण्डेन हन्तुं पुनर् अभ्यपद्यत ॥
taṃ tālu-mūlaṃ pradahantam agnivad gopāla-sūnuṃ pitaraṃ jagad-guroḥ / caccharda sadyo 'tiruṣākṣataṃ bakas tuṇḍena hantuṃ punar abhyapadyata //
तम् आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोर् दोर्भ्यां बकं कंस-सखं सतां पतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥
tam āpatantaṃ sa nigṛhya tuṇḍayor dorbhyāṃ bakaṃ kaṃsa-sakhaṃ satāṃ patiḥ / paśyatsu bāleṣu dadāra līlayā mudāvaho vīraṇavad divaukasām //
तदा बकारिं सुर-लोक-वासिनः समाकिरन् नन्दन-मल्लिकादिभिः । समीडिरे चानक-शङ्ख-संस्तवैस् तद् वीक्ष्य गोपाल-सुता विसिस्मिरे ॥
tadā bakāriṃ sura-loka-vāsinaḥ samākiran nandana-mallikādibhiḥ / samīḍire cānaka-śaṅkha-saṃstavais tad vīkṣya gopāla-sutā visismire //
मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका रामादयः प्राणम् इवेन्द्रियो गणः । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजम् एत्य तज् जगुः ॥
muktaṃ bakāsyād upalabhya bālakā rāmādayaḥ prāṇam ivendriyo gaṇaḥ / sthānāgataṃ taṃ parirabhya nirvṛtāḥ praṇīya vatsān vrajam etya taj jaguḥ //
श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश् चातिप्रियादृताः । प्रेत्यागतम् इवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः ॥
śrutvā tad vismitā gopā gopyaś cātipriyādṛtāḥ / pretyāgatam ivotsukyād aikṣanta tṛṣitekṣaṇāḥ //
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवो ऽभवन् । अप्य् आसीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥
aho batāsya bālasya bahavo mṛtyavo 'bhavan / apy āsīd vipriyaṃ teṣāṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yato bhayam //
अथाप्य् अभिभवन्त्य् एनं नैव ते घोर-दर्शनाः । जिघांसयैनम् आसाद्य नश्यन्त्य् अग्नौ पतङ्गवत् ॥
athāpy abhibhavanty enaṃ naiva te ghora-darśanāḥ / jighāṃsayainam āsādya naśyanty agnau pataṅgavat //
अहो ब्रह्म-विदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यद् आह भगवान् अन्वभावि तथैव तत् ॥
aho brahma-vidāṃ vāco nāsatyāḥ santi karhicit / gargo yad āha bhagavān anvabhāvi tathaiva tat //
इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम् ॥
iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā / kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām //
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर् व्रजे । निलायनैः सेतु-बन्धैर् मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥
evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahatur vraje / nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭotplavanādibhiḥ //