श्री-शुक उवाच अथ सर्व-गुणोपेतः कालः परम-शोभनः । यर्ह्य् एवाजन-जन्मर्क्षं शान्तर्क्ष-ग्रह-तारकम् ॥
śrī-śuka uvāca atha sarva-guṇopetaḥ kālaḥ parama-śobhanaḥ / yarhy evājana-janmarkṣaṃ śāntarkṣa-graha-tārakam //
दिशः प्रसेदुर् गगनं निर्मलोडु-गणोदयम् । मही मङ्गल-भूयिष्ठ- पुर-ग्राम-व्रजाकरा ॥
diśaḥ prasedur gaganaṃ nirmaloḍu-gaṇodayam / mahī maṅgala-bhūyiṣṭha- pura-grāma-vrajākarā //
नद्यः प्रसन्न-सलिला ह्रदा जलरुह-श्रियः । द्विजालि-कुल-सन्नाद- स्तवका वन-राजयः ॥
nadyaḥ prasanna-salilā hradā jalaruha-śriyaḥ / dvijāli-kula-sannāda- stavakā vana-rājayaḥ //
ववौ वायुः सुख-स्पर्शः पुण्य-गन्धवहः शुचिः । अग्नयश् च द्विजातीनां शान्तास् तत्र समिन्धत ॥
vavau vāyuḥ sukha-sparśaḥ puṇya-gandhavahaḥ śuciḥ / agnayaś ca dvijātīnāṃ śāntās tatra samindhata //
मनांस्य् आसन् प्रसन्नानि साधूनाम् असुर-द्रुहाम् । जायमाने ऽजने तस्मिन् नेदुर् दुन्दुभयः समम् ॥
manāṃsy āsan prasannāni sādhūnām asura-druhām / jāyamāne 'jane tasmin nedur dundubhayaḥ samam //
जगुः किन्नर-गन्धर्वास् तुष्टुवुः सिद्ध-चारणाः । विद्याधर्यश् च ननृतुर् अप्सरोभिः समं मुदा ॥
jaguḥ kinnara-gandharvās tuṣṭuvuḥ siddha-cāraṇāḥ / vidyādharyaś ca nanṛtur apsarobhiḥ samaṃ mudā //
मुमुचुर् मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः । मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुर् अनुसागरम् ॥
mumucur munayo devāḥ sumanāṃsi mudānvitāḥ / mandaṃ mandaṃ jaladharā jagarjur anusāgaram //
निशीथे तम-उद्भूते जायमाने जनार्दने । देवक्यां देव-रूपिण्यां विष्णुः सर्व-गुहा-शयः । आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः ॥
niśīthe tama-udbhūte jāyamāne janārdane / devakyāṃ deva-rūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarva-guhā-śayaḥ / āvirāsīd yathā prācyāṃ diśīndur iva puṣkalaḥ //
तम् अद्भुतं बालकम् अम्बुजेक्षणं चतुर्-भुजं शङ्ख-गदाद्य्-उदायुधम् । श्रीवत्स-लक्ष्मं गल-शोभि-कौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्र-पयोद-सौभगम् ॥
tam adbhutaṃ bālakam ambujekṣaṇaṃ catur-bhujaṃ śaṅkha-gadādy-udāyudham / śrīvatsa-lakṣmaṃ gala-śobhi-kaustubhaṃ pītāmbaraṃ sāndra-payoda-saubhagam //
महार्ह-वैदूर्य-किरीट-कुण्डल- त्विषा परिष्वक्त-सहस्र-कुन्तलम् । उद्दाम-काञ्च्य्-अङ्गद-कङ्कणादिभिर् विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥
mahārha-vaidūrya-kirīṭa-kuṇḍala- tviṣā pariṣvakta-sahasra-kuntalam / uddāma-kāñcy-aṅgada-kaṅkaṇādibhir virocamānaṃ vasudeva aikṣata //
स विस्मयोत्फुल्ल-विलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस् तदा । कृष्णावतारोत्सव-सम्भ्रमो ऽस्पृशन् मुदा द्विजेभ्यो ऽयुतम् आप्लुतो गवाम् ॥
sa vismayotphulla-vilocano hariṃ sutaṃ vilokyānakadundubhis tadā / kṛṣṇāvatārotsava-sambhramo 'spṛśan mudā dvijebhyo 'yutam āpluto gavām //
अथैनम् अस्तौद् अवधार्य पूरुषं परं नताङ्गः कृत-धीः कृताञ्जलिः । स्व-रोचिषा भारत सूतिका-गृहं विरोचयन्तं गत-भीः प्रभाव-वित् ॥
athainam astaud avadhārya pūruṣaṃ paraṃ natāṅgaḥ kṛta-dhīḥ kṛtāñjaliḥ / sva-rociṣā bhārata sūtikā-gṛhaṃ virocayantaṃ gata-bhīḥ prabhāva-vit //
श्री-वसुदेव उवाच विदितो ऽसि भवान् साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः । केवलानुभवानन्द- स्वरूपः सर्व-बुद्धि-दृक् ॥
śrī-vasudeva uvāca vidito 'si bhavān sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ / kevalānubhavānanda- svarūpaḥ sarva-buddhi-dṛk //
स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रि-गुणात्मकम् । तद् अनु त्वं ह्य् अप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे ॥
sa eva svaprakṛtyedaṃ sṛṣṭvāgre tri-guṇātmakam / tad anu tvaṃ hy apraviṣṭaḥ praviṣṭa iva bhāvyase //
यथेमे ऽविकृता भावास् तथा ते विकृतैः सह । नाना-वीर्याः पृथग्-भूता विराजं जनयन्ति हि ॥
yatheme 'vikṛtā bhāvās tathā te vikṛtaiḥ saha / nānā-vīryāḥ pṛthag-bhūtā virājaṃ janayanti hi //
सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्ते ऽनुगता इव । प्राग् एव विद्यमानत्वान् न तेषाम् इह सम्भवः ॥
sannipatya samutpādya dṛśyante 'nugatā iva / prāg eva vidyamānatvān na teṣām iha sambhavaḥ //
एवं भवान् बुद्ध्य्-अनुमेय-लक्षणैर् ग्राह्यैर् गुणैः सन्न् अपि तद्-गुणाग्रहः । अनावृतत्वाद् बहिर् अन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्म-वस्तुनः ॥
evaṃ bhavān buddhy-anumeya-lakṣaṇair grāhyair guṇaiḥ sann api tad-guṇāgrahaḥ / anāvṛtatvād bahir antaraṃ na te sarvasya sarvātmana ātma-vastunaḥ //
य आत्मनो दृश्य-गुणेषु सन्न् इति व्यवस्यते स्व-व्यतिरेकतो ऽबुधः । विनानुवादं न च तन् मनीषितं सम्यग् यतस् त्यक्तम् उपाददत् पुमान् ॥
ya ātmano dṛśya-guṇeṣu sann iti vyavasyate sva-vyatirekato 'budhaḥ / vinānuvādaṃ na ca tan manīṣitaṃ samyag yatas tyaktam upādadat pumān //
त्वत्तो ऽस्य जन्म-स्थिति-संयमान् विभो वदन्त्य् अनीहाद् अगुणाद् अविक्रियात् अम्प्; त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वद्-आश्रयत्वाद् उपचर्यते गुणैः ॥
tvatto 'sya janma-sthiti-saṃyamān vibho vadanty anīhād aguṇād avikriyāt amp; tvayīśvare brahmaṇi no virudhyate tvad-āśrayatvād upacaryate guṇaiḥ //
स त्वं त्रि-लोक-स्थितये स्व-मायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णम् आत्मनः स त्वं त्रि-लोक-स्थितये स्व-मायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णम् आत्मनः सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये ॥
sa tvaṃ tri-loka-sthitaye sva-māyayā bibharṣi śuklaṃ khalu varṇam ātmanaḥ sa tvaṃ tri-loka-sthitaye sva-māyayā bibharṣi śuklaṃ khalu varṇam ātmanaḥ sargāya raktaṃ rajasopabṛṃhitaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ tamasā janātyaye //
त्वम् अस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषुर् गृहे ऽवतीर्णो ऽसि ममाखिलेश्वर । राजन्य-संज्ञासुर-कोटि-यूथपैर् निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमूः ॥
tvam asya lokasya vibho rirakṣiṣur gṛhe 'vatīrṇo 'si mamākhileśvara / rājanya-saṃjñāsura-koṭi-yūthapair nirvyūhyamānā nihaniṣyase camūḥ //
अयं त्व् असभ्यस् तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस् ते न्यवधीत् सुरेश्वर अम्प्; स ते ऽवतारं पुरुषैः समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्य् उदायुधः ॥
ayaṃ tv asabhyas tava janma nau gṛhe śrutvāgrajāṃs te nyavadhīt sureśvara amp; sa te 'vatāraṃ puruṣaiḥ samarpitaṃ śrutvādhunaivābhisaraty udāyudhaḥ //
श्री-शुक उवाच अथैनम् आत्मजं वीक्ष्य महा-पुरुष-लक्षणम् । देवकी तम् उपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता ॥
śrī-śuka uvāca athainam ātmajaṃ vīkṣya mahā-puruṣa-lakṣaṇam / devakī tam upādhāvat kaṃsād bhītā suvismitā //
श्री-देवक्य् उवाच रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्यं ब्रह्म ज्योतिर् निर्गुणं निर्विकारम् रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्यं ब्रह्म ज्योतिर् निर्गुणं निर्विकारम् सत्ता-मात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुर् अध्यात्म-दीपः ॥
śrī-devaky uvāca rūpaṃ yat tat prāhur avyaktam ādyaṃ brahma jyotir nirguṇaṃ nirvikāram rūpaṃ yat tat prāhur avyaktam ādyaṃ brahma jyotir nirguṇaṃ nirvikāram sattā-mātraṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ sa tvaṃ sākṣād viṣṇur adhyātma-dīpaḥ //
नष्टे लोके द्वि-परार्धावसाने महा-भूतेष्व् आदि-भूतं गतेषु । व्यक्ते ऽव्यक्तं काल-वेगेन याते भवान् एकः शिष्यते ऽशेष-संज्ञः ॥
naṣṭe loke dvi-parārdhāvasāne mahā-bhūteṣv ādi-bhūtaṃ gateṣu / vyakte 'vyaktaṃ kāla-vegena yāte bhavān ekaḥ śiṣyate 'śeṣa-saṃjñaḥ //
यो ऽयं कालस् तस्य ते ऽव्यक्त-बन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् अम्प्; निमेषादिर् वत्सरान्तो महीयांस् तं त्वेशानं क्षेम-धाम प्रपद्ये ॥
yo 'yaṃ kālas tasya te 'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam amp; nimeṣādir vatsarānto mahīyāṃs taṃ tveśānaṃ kṣema-dhāma prapadye //
मर्त्यो मृत्यु-व्याल-भीतः पलायन् लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत् पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य सुस्थः शेते मृत्युर् अस्माद् अपैति ॥
martyo mṛtyu-vyāla-bhītaḥ palāyan lokān sarvān nirbhayaṃ nādhyagacchat / tvat pādābjaṃ prāpya yadṛcchayādya susthaḥ śete mṛtyur asmād apaiti //
स त्वं घोराद् उग्रसेनात्मजान् नस् त्राहि त्रस्तान् भृत्य-वित्रास-हासि । रूपं चेदं पौरुषं ध्यान-धिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांस-दृशां कृषीष्ठाः ॥
sa tvaṃ ghorād ugrasenātmajān nas trāhi trastān bhṛtya-vitrāsa-hāsi / rūpaṃ cedaṃ pauruṣaṃ dhyāna-dhiṣṇyaṃ mā pratyakṣaṃ māṃsa-dṛśāṃ kṛṣīṣṭhāḥ //
जन्म ते मय्य् असौ पापो मा विद्यान् मधुसूदन । समुद्विजे भवद्-धेतोः कंसाद् अहम् अधीर-धीः ॥
janma te mayy asau pāpo mā vidyān madhusūdana / samudvije bhavad-dhetoḥ kaṃsād aham adhīra-dhīḥ //
उपसंहर विश्वात्मन्न् अदो रूपम् अलौकिकम् । शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- श्रिया जुष्टं चतुर्-भुजम् ॥
upasaṃhara viśvātmann ado rūpam alaukikam / śaṅkha-cakra-gadā-padma- śriyā juṣṭaṃ catur-bhujam //
विश्वं यद् एतत् स्व-तनौ निशान्ते यथावकाशं पुरुषः परो भवान् । बिभर्ति सो ऽयं मम गर्भगो ऽभूद् अहो नृ-लोकस्य विडम्बनं हि तत् ॥
viśvaṃ yad etat sva-tanau niśānte yathāvakāśaṃ puruṣaḥ paro bhavān / bibharti so 'yaṃ mama garbhago 'bhūd aho nṛ-lokasya viḍambanaṃ hi tat //
श्री-भगवान् उवाच त्वम् एव पूर्व-सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः ॥
śrī-bhagavān uvāca tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati / tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ //
युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजा-सर्गे यदा ततः । सन्नियम्येन्द्रिय-ग्रामं तेपाथे परमं तपः ॥
yuvāṃ vai brahmaṇādiṣṭau prajā-sarge yadā tataḥ / sanniyamyendriya-grāmaṃ tepāthe paramaṃ tapaḥ //
वर्ष-वातातप-हिम- घर्म-काल-गुणान् अनु । सहमानौ श्वास-रोध- विनिर्धूत-मनो-मलौ ॥
varṣa-vātātapa-hima- gharma-kāla-guṇān anu / sahamānau śvāsa-rodha- vinirdhūta-mano-malau //
शीर्ण-पर्णानिलाहाराव् उपशान्तेन चेतसा । मत्तः कामान् अभीप्सन्तौ मद्-आराधनम् ईहतुः ॥
śīrṇa-parṇānilāhārāv upaśāntena cetasā / mattaḥ kāmān abhīpsantau mad-ārādhanam īhatuḥ //
एवं वां तप्यतोस् तीव्रं तपः परम-दुष्करम् । दिव्य-वर्ष-सहस्राणि द्वादशेयुर् मद्-आत्मनोः ॥
evaṃ vāṃ tapyatos tīvraṃ tapaḥ parama-duṣkaram / divya-varṣa-sahasrāṇi dvādaśeyur mad-ātmanoḥ //
तदा वां परितुष्टो ऽहम् अमुना वपुषानघे । तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः ॥
tadā vāṃ parituṣṭo 'ham amunā vapuṣānaghe / tapasā śraddhayā nityaṃ bhaktyā ca hṛdi bhāvitaḥ //
प्रादुरासं वरद-राड् युवयोः काम-दित्सया । व्रियतां वर इत्य् उक्ते मादृशो वां वृतः सुतः ॥
prādurāsaṃ varada-rāḍ yuvayoḥ kāma-ditsayā / vriyatāṃ vara ity ukte mādṛśo vāṃ vṛtaḥ sutaḥ //
अजुष्ट-ग्राम्य-विषयाव् अनपत्यौ च दम्-पती । न वव्राथे ऽपवर्गं मे मोहितौ देव-मायया ॥
ajuṣṭa-grāmya-viṣayāv anapatyau ca dam-patī / na vavrāthe 'pavargaṃ me mohitau deva-māyayā //
गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्-सदृशं सुतम् । ग्राम्यान् भोगान् अभुञ्जाथां युवां प्राप्त-मनोरथौ ॥
gate mayi yuvāṃ labdhvā varaṃ mat-sadṛśaṃ sutam / grāmyān bhogān abhuñjāthāṃ yuvāṃ prāpta-manorathau //
अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्य-गुणैः समम् । अहं सुतो वाम् अभवं पृश्निगर्भ इति श्रुतः ॥
adṛṣṭvānyatamaṃ loke śīlaudārya-guṇaiḥ samam / ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti śrutaḥ //
तयोर् वां पुनर् एवाहम् अदित्याम् आस कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच् च वामनः ॥
tayor vāṃ punar evāham adityām āsa kaśyapāt / upendra iti vikhyāto vāmanatvāc ca vāmanaḥ //
तृतीये ऽस्मिन् भवे ऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् । जातो भूयस् तयोर् एव सत्यं मे व्याहृतं सति ॥
tṛtīye 'smin bhave 'haṃ vai tenaiva vapuṣātha vām / jāto bhūyas tayor eva satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati //
एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्-जन्म-स्मरणाय मे । नान्यथा मद्-भवं ज्ञानं मर्त्य-लिङ्गेन जायते ॥
etad vāṃ darśitaṃ rūpaṃ prāg-janma-smaraṇāya me / nānyathā mad-bhavaṃ jñānaṃ martya-liṅgena jāyate //
युवां मां पुत्र-भावेन ब्रह्म-भावेन चासकृत् । चिन्तयन्तौ कृत-स्नेहौ यास्येथे मद्-गतिं पराम् ॥
yuvāṃ māṃ putra-bhāvena brahma-bhāvena cāsakṛt / cintayantau kṛta-snehau yāsyethe mad-gatiṃ parām //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त्वासीद् धरिस् तूष्णीं भगवान् आत्म-मायया । पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः ॥
śrī-śuka uvāca ity uktvāsīd dharis tūṣṇīṃ bhagavān ātma-māyayā / pitroḥ sampaśyatoḥ sadyo babhūva prākṛtaḥ śiśuḥ //
ततश् च शौरिर् भगवत्-प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिका-गृहात् अम्प्; यदा बहिर् गन्तुम् इयेष तर्ह्य् अजा या योगमायाजनि नन्द-जायया ॥
tataś ca śaurir bhagavat-pracoditaḥ sutaṃ samādāya sa sūtikā-gṛhāt amp; yadā bahir gantum iyeṣa tarhy ajā yā yogamāyājani nanda-jāyayā //
तया हृत-प्रत्यय-सर्व-वृत्तिषु द्वाः-स्थेषु पौरेष्व् अपि शायितेष्व् अथ । द्वारश् च सर्वाः पिहिता दुरत्यया बृहत्-कपाटायस-कील-शृङ्खलैः ॥
tayā hṛta-pratyaya-sarva-vṛttiṣu dvāḥ-stheṣu paureṣv api śāyiteṣv atha / dvāraś ca sarvāḥ pihitā duratyayā bṛhat-kapāṭāyasa-kīla-śṛṅkhalaiḥ //
ताः कृष्ण-वाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवेः । ववर्ष पर्जन्य उपांशु-गर्जितः शेषो ऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणैः ॥
tāḥ kṛṣṇa-vāhe vasudeva āgate svayaṃ vyavaryanta yathā tamo raveḥ / vavarṣa parjanya upāṃśu-garjitaḥ śeṣo 'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ //
मघोनि वर्षत्य् असकृद् यमानुजा गम्भीर-तोयौघ-जवोर्मि-फेनिला । भयानकावर्त-शताकुला नदी मार्गं ददौ सिन्धुर् इव श्रियः पतेः ॥
maghoni varṣaty asakṛd yamānujā gambhīra-toyaugha-javormi-phenilā / bhayānakāvarta-śatākulā nadī mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ //
नन्द-व्रजं शौरिर् उपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तान् उपलभ्य निद्रया अम्प्; सुतं यशोदा-शयने निधाय तत्- सुताम् उपादाय पुनर् गृहान् अगात् ॥
nanda-vrajaṃ śaurir upetya tatra tān gopān prasuptān upalabhya nidrayā amp; sutaṃ yaśodā-śayane nidhāya tat- sutām upādāya punar gṛhān agāt //
देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवो ऽथ दारिकाम् । प्रतिमुच्य पदोर् लोहम् आस्ते पूर्ववद् आवृतः ॥
devakyāḥ śayane nyasya vasudevo 'tha dārikām / pratimucya pador loham āste pūrvavad āvṛtaḥ //
यशोदा नन्द-पत्नी च जातं परम् अबुध्यत । न तल्-लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगत-स्मृतिः ॥
yaśodā nanda-patnī ca jātaṃ param abudhyata / na tal-liṅgaṃ pariśrāntā nidrayāpagata-smṛtiḥ //