श्री-शुक उवाच बहिर्-अन्तः-पुर-द्वारः सर्वाः पूर्ववद् आवृताः । ततो बाल-ध्वनिं श्रुत्वा गृह-पालाः समुत्थिताः ॥
śrī-śuka uvāca bahir-antaḥ-pura-dvāraḥ sarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥ / tato bāla-dhvaniṃ śrutvā gṛha-pālāḥ samutthitāḥ //
ते तु तूर्णम् उपव्रज्य देवक्या गर्भ-जन्म तत् । आचख्युर् भोज-राजाय यद् उद्विग्नः प्रतीक्षते ॥
te tu tūrṇam upavrajya devakyā garbha-janma tat / ācakhyur bhoja-rājāya yad udvignaḥ pratīkṣate //
स तल्पात् तूर्णम् उत्थाय कालो ऽयम् इति विह्वलः । सूती-गृहम् अगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्त-मूर्धजः ॥
sa talpāt tūrṇam utthāya kālo 'yam iti vihvalaḥ / sūtī-gṛham agāt tūrṇaṃ praskhalan mukta-mūrdhajaḥ //
तम् आह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुम् अर्हसि ॥
tam āha bhrātaraṃ devī kṛpaṇā karuṇaṃ satī / snuṣeyaṃ tava kalyāṇa striyaṃ mā hantum arhasi //
बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः । त्वया दैव-निसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥
bahavo hiṃsitā bhrātaḥ śiśavaḥ pāvakopamāḥ / tvayā daiva-nisṛṣṭena putrikaikā pradīyatām //
नन्व् अहं ते ह्य् अवरजा दीना हत-सुता प्रभो । दातुम् अर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥
nanv ahaṃ te hy avarajā dīnā hata-sutā prabho / dātum arhasi mandāyā aṅgemāṃ caramāṃ prajām //
श्री-शुक उवाच उपगुह्यात्मजाम् एवं रुदत्या दीन-दीनवत् । याचितस् तां विनिर्भर्त्स्य हस्ताद् आचिच्छिदे खलः ॥
śrī-śuka uvāca upaguhyātmajām evaṃ rudatyā dīna-dīnavat / yācitas tāṃ vinirbhartsya hastād ācicchide khalaḥ //
तां गृहीत्वा चरणयोर् जात-मात्रां स्वसुः सुताम् । अपोथयच् छिला-पृष्ठे स्वार्थोन्मूलित-सौहृदः ॥
tāṃ gṛhītvā caraṇayor jāta-mātrāṃ svasuḥ sutām / apothayac chilā-pṛṣṭhe svārthonmūlita-sauhṛdaḥ //
सा तद्-धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्य् अम्बरं गता । अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्ट-महाभुजा ॥
sā tad-dhastāt samutpatya sadyo devy ambaraṃ gatā / adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭa-mahābhujā //
दिव्य-स्रग्-अम्बरालेप- रत्नाभरण-भूषिता । धनुः-शूलेषु-चर्मासि- शङ्ख-चक्र-गदा-धरा ॥
divya-srag-ambarālepa- ratnābharaṇa-bhūṣitā / dhanuḥ-śūleṣu-carmāsi- śaṅkha-cakra-gadā-dharā //
सिद्ध-चारण-गन्धर्वैर् अप्सरः-किन्नरोरगैः । उपाहृतोरु-बलिभिः स्तूयमानेदम् अब्रवीत् ॥
siddha-cāraṇa-gandharvair apsaraḥ-kinnaroragaiḥ / upāhṛtoru-balibhiḥ stūyamānedam abravīt //
किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्त-कृत् । यत्र क्व वा पूर्व-शत्रुर् मा हिंसीः कृपणान् वृथा ॥
kiṃ mayā hatayā manda jātaḥ khalu tavānta-kṛt / yatra kva vā pūrva-śatrur mā hiṃsīḥ kṛpaṇān vṛthā //
इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहु-नाम-निकेतेषु बहु-नामा बभूव ह ॥
iti prabhāṣya taṃ devī māyā bhagavatī bhuvi / bahu-nāma-niketeṣu bahu-nāmā babhūva ha //
तयाभिहितम् आकर्ण्य कंसः परम-विस्मितः । देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितो ऽब्रवीत् ॥
tayābhihitam ākarṇya kaṃsaḥ parama-vismitaḥ / devakīṃ vasudevaṃ ca vimucya praśrito 'bravīt //
अहो भगिन्य् अहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिताः सुताः ॥
aho bhaginy aho bhāma mayā vāṃ bata pāpmanā / puruṣāda ivāpatyaṃ bahavo hiṃsitāḥ sutāḥ //
स त्व् अहं त्यक्त-कारुण्यस् त्यक्त-ज्ञाति-सुहृत् खलः । कान् लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्म-हेव मृतः श्वसन् ॥
sa tv ahaṃ tyakta-kāruṇyas tyakta-jñāti-suhṛt khalaḥ / kān lokān vai gamiṣyāmi brahma-heva mṛtaḥ śvasan //
दैवम् अप्य् अनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् । यद्-विश्रम्भाद् अहं पापः स्वसुर् निहतवाञ् छिशून् ॥
daivam apy anṛtaṃ vakti na martyā eva kevalam / yad-viśrambhād ahaṃ pāpaḥ svasur nihatavāñ chiśūn //
मा शोचतं महा-भागाव् आत्मजान् स्व-कृतं भुजः । जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास् तदासते ॥
mā śocataṃ mahā-bhāgāv ātmajān sva-kṛtaṃ bhujaḥ / jāntavo na sadaikatra daivādhīnās tadāsate //
भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्य् अपयान्ति च । नायम् आत्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥
bhuvi bhaumāni bhūtāni yathā yānty apayānti ca / nāyam ātmā tathaiteṣu viparyeti yathaiva bhūḥ //
यथानेवं-विदो भेदो यत आत्म-विपर्ययः । देह-योग-वियोगौ च संसृतिर् न निवर्तते ॥
yathānevaṃ-vido bhedo yata ātma-viparyayaḥ / deha-yoga-viyogau ca saṃsṛtir na nivartate //
तस्माद् भद्रे स्व-तनयान् मया व्यापादितान् अपि । मानुशोच यतः सर्वः स्व-कृतं विन्दते ऽवशः ॥
tasmād bhadre sva-tanayān mayā vyāpāditān api / mānuśoca yataḥ sarvaḥ sva-kṛtaṃ vindate 'vaśaḥ //
यावद् धतो ऽस्मि हन्तास्मी- त्य् आत्मानं मन्यते ऽस्व-दृक् । तावत् तद्-अभिमान्य् अज्ञो बाध्य-बाधकताम् इयात् ॥
yāvad dhato 'smi hantāsmī- ty ātmānaṃ manyate 'sva-dṛk / tāvat tad-abhimāny ajño bādhya-bādhakatām iyāt //
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीन-वत्सलाः । इत्य् उक्त्वाश्रु-मुखः पादौ श्यालः स्वस्रोर् अथाग्रहीत् ॥
kṣamadhvaṃ mama daurātmyaṃ sādhavo dīna-vatsalāḥ / ity uktvāśru-mukhaḥ pādau śyālaḥ svasror athāgrahīt //
मोचयाम् आस निगडाद् विश्रब्धः कन्यका-गिरा । देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्न् आत्म-सौहृदम् ॥
mocayām āsa nigaḍād viśrabdhaḥ kanyakā-girā / devakīṃ vasudevaṃ ca darśayann ātma-sauhṛdam //
भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त-रोषा च देवकी । व्यसृजद् वसुदेवश् च प्रहस्य तम् उवाच ह ॥
bhrātuḥ samanutaptasya kṣānta-roṣā ca devakī / vyasṛjad vasudevaś ca prahasya tam uvāca ha //
एवम् एतन् महा-भाग यथा वदसि देहिनाम् । अज्ञान-प्रभवाहं-धीः स्व-परेति भिदा यतः ॥
evam etan mahā-bhāga yathā vadasi dehinām / ajñāna-prabhavāhaṃ-dhīḥ sva-pareti bhidā yataḥ //
शोक-हर्ष-भय-द्वेष- लोभ-मोह-मदान्विताः । मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर् भावं पृथग्-दृशः ॥
śoka-harṣa-bhaya-dveṣa- lobha-moha-madānvitāḥ / mitho ghnantaṃ na paśyanti bhāvair bhāvaṃ pṛthag-dṛśaḥ //
श्री-शुक उवाच कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः । देवकी-वसुदेवाभ्याम् अनुज्ञातो ऽविशद् गृहम् ॥
śrī-śuka uvāca kaṃsa evaṃ prasannābhyāṃ viśuddhaṃ pratibhāṣitaḥ / devakī-vasudevābhyām anujñāto 'viśad gṛham //
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः । तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यद् उक्तं योग-निद्रया ॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ kaṃsa āhūya mantriṇaḥ / tebhya ācaṣṭa tat sarvaṃ yad uktaṃ yoga-nidrayā //
आकर्ण्य भर्तुर् गदितं तम् ऊचुर् देव-शत्रवः । देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नाति-कोविदाः ॥
ākarṇya bhartur gaditaṃ tam ūcur deva-śatravaḥ / devān prati kṛtāmarṣā daiteyā nāti-kovidāḥ //
एवं चेत् तर्हि भोजेन्द्र पुर-ग्राम-व्रजादिषु । अनिर्दशान् निर्दशांश् च हनिष्यामो ऽद्य वै शिशून् ॥
evaṃ cet tarhi bhojendra pura-grāma-vrajādiṣu / anirdaśān nirdaśāṃś ca haniṣyāmo 'dya vai śiśūn //
किम् उद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समर-भीरवः । नित्यम् उद्विग्न-मनसो ज्या-घोषैर् धनुषस् तव ॥
kim udyamaiḥ kariṣyanti devāḥ samara-bhīravaḥ / nityam udvigna-manaso jyā-ghoṣair dhanuṣas tava //
अस्यतस् ते शर-व्रातैर् हन्यमानाः समन्ततः । जिजीविषव उत्सृज्य पलायन-परा ययुः ॥
asyatas te śara-vrātair hanyamānāḥ samantataḥ / jijīviṣava utsṛjya palāyana-parā yayuḥ //
केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्त-शस्त्रा दिवौकसः । मुक्त-कच्छ-शिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः ॥
kecit prāñjalayo dīnā nyasta-śastrā divaukasaḥ / mukta-kaccha-śikhāḥ kecid bhītāḥ sma iti vādinaḥ //
न त्वं विस्मृत-शस्त्रास्त्रान् विरथान् भय-संवृतान् । हंस्य् अन्यासक्त-विमुखान् भग्न-चापान् अयुध्यतः ॥
na tvaṃ vismṛta-śastrāstrān virathān bhaya-saṃvṛtān / haṃsy anyāsakta-vimukhān bhagna-cāpān ayudhyataḥ //
किं क्षेम-शूरैर् विबुधैर् असंयुग-विकत्थनैः । रहो-जुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा । किम् इन्द्रेणाल्प-वीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥
kiṃ kṣema-śūrair vibudhair asaṃyuga-vikatthanaiḥ / raho-juṣā kiṃ hariṇā śambhunā vā vanaukasā / kim indreṇālpa-vīryeṇa brahmaṇā vā tapasyatā //
तथापि देवाः सापत्न्यान् नोपेक्ष्या इति मन्महे । ततस् तन्-मूल-खनने नियुङ्क्ष्वास्मान् अनुव्रतान् ॥
tathāpi devāḥ sāpatnyān nopekṣyā iti manmahe / tatas tan-mūla-khanane niyuṅkṣvāsmān anuvratān //
यथामयो ऽङ्गे समुपेक्षितो नृभिर् न शक्यते रूढ-पदश् चिकित्सितुम् । यथेन्द्रिय-ग्राम उपेक्षितस् तथा रिपुर् महान् बद्ध-बलो न चाल्यते ॥
yathāmayo 'ṅge samupekṣito nṛbhir na śakyate rūḍha-padaś cikitsitum / yathendriya-grāma upekṣitas tathā ripur mahān baddha-balo na cālyate //
मूलं हि विष्णुर् देवानां यत्र धर्मः सनातनः । तस्य च ब्रह्म-गो-विप्रास् तपो यज्ञाः स-दक्षिणाः ॥
mūlaṃ hi viṣṇur devānāṃ yatra dharmaḥ sanātanaḥ / tasya ca brahma-go-viprās tapo yajñāḥ sa-dakṣiṇāḥ //
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्म-वादिनः । तपस्विनो यज्ञ-शीलान् गाश् च हन्मो हविर्-दुघाः ॥
tasmāt sarvātmanā rājan brāhmaṇān brahma-vādinaḥ / tapasvino yajña-śīlān gāś ca hanmo havir-dughāḥ //
विप्रा गावश् च वेदाश् च तपः सत्यं दमः शमः । श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश् च हरेस् तनूः ॥
viprā gāvaś ca vedāś ca tapaḥ satyaṃ damaḥ śamaḥ / śraddhā dayā titikṣā ca kratavaś ca hares tanūḥ //
स हि सर्व-सुराध्यक्षो ह्य् असुर-द्विड् गुहा-शयः । तन्-मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः स-चतुर्-मुखाः । अयं वै तद्-वधोपायो यद् ऋषीणां विहिंसनम् ॥
sa hi sarva-surādhyakṣo hy asura-dviḍ guhā-śayaḥ / tan-mūlā devatāḥ sarvāḥ seśvarāḥ sa-catur-mukhāḥ / ayaṃ vai tad-vadhopāyo yad ṛṣīṇāṃ vihiṃsanam //
श्री-शुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः । ब्रह्म-हिंसां हितं मेने काल-पाशावृतो ऽसुरः ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ durmantribhiḥ kaṃsaḥ saha sammantrya durmatiḥ / brahma-hiṃsāṃ hitaṃ mene kāla-pāśāvṛto 'suraḥ //
सन्दिश्य साधु-लोकस्य कदने कदन-प्रियान् । काम-रूप-धरान् दिक्षु दानवान् गृहम् आविशत् ॥
sandiśya sādhu-lokasya kadane kadana-priyān / kāma-rūpa-dharān dikṣu dānavān gṛham āviśat //
ते वै रजः-प्रकृतयस् तमसा मूढ-चेतसः । सतां विद्वेषम् आचेरुर् आराद् आगत-मृत्यवः ॥
te vai rajaḥ-prakṛtayas tamasā mūḍha-cetasaḥ / satāṃ vidveṣam ācerur ārād āgata-mṛtyavaḥ //
आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकान् आशिष एव च । हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महद्-अतिक्रमः ॥
āyuḥ śriyaṃ yaśo dharmaṃ lokān āśiṣa eva ca / hanti śreyāṃsi sarvāṇi puṃso mahad-atikramaḥ //