श्री-परीक्षिद् उवाच ब्रह्मन् ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये निर्गुणे गुण-वृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सद्-असतः परे ॥
śrī-parīkṣid uvāca brahman brahmaṇy anirdeśye nirguṇe guṇa-vṛttayaḥ / kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣāt sad-asataḥ pare //
श्री-शुक उवाच बुद्धीन्द्रिय-मनः-प्राणान् जनानाम् असृजत् प्रभुः । मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मने ऽकल्पनाय च ॥
śrī-śuka uvāca buddhīndriya-manaḥ-prāṇān janānām asṛjat prabhuḥ / mātrārthaṃ ca bhavārthaṃ ca ātmane 'kalpanāya ca //
सैषा ह्य् उपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्व-जैर् धृता । श्र्रद्धया धारयेद् यस् तां क्षेमं गच्छेद् अकिञ्चनः ॥
saiṣā hy upaniṣad brāhmī pūrveśāṃ pūrva-jair dhṛtā / śrraddhayā dhārayed yas tāṃ kṣemaṃ gacched akiñcanaḥ //
अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादम् ऋषेर् नारायणस्य च ॥
atra te varṇayiṣyāmi gāthāṃ nārāyaṇānvitām / nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca //
एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्-प्रियः । सनातनम् ऋषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥
ekadā nārado lokān paryaṭan bhagavat-priyaḥ / sanātanam ṛṣiṃ draṣṭuṃ yayau nārāyaṇāśramam //
यो वै भारत-वर्षे ऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्म-ज्ञान-शमोपेतम् आ-कल्पाद् आस्थितस् तपः ॥
yo vai bhārata-varṣe 'smin kṣemāya svastaye nṛṇām / dharma-jñāna-śamopetam ā-kalpād āsthitas tapaḥ //
तत्रोपविष्टम् ऋषिभिः कलाप-ग्राम-वासिभिः । परीतं प्रणतो ऽपृच्छद् इदम् एव कुरूद्वह ॥
tatropaviṣṭam ṛṣibhiḥ kalāpa-grāma-vāsibhiḥ / parītaṃ praṇato 'pṛcchad idam eva kurūdvaha //
तस्मै ह्य् अवोचद् भगवान् ऋषीणां शृण्वताम् इदम् । यो ब्रह्म-वादः पूर्वेषां जन-लोक-निवासिनाम् ॥
tasmai hy avocad bhagavān ṛṣīṇāṃ śṛṇvatām idam / yo brahma-vādaḥ pūrveṣāṃ jana-loka-nivāsinām //
श्री-भगवान् उवाच स्वायम्भुव ब्रह्म-सत्रं जन-लोके ऽभवत् पुरा । तत्र-स्थानां मानसानां मुनीनाम् ऊर्ध्व-रेतसाम् ॥
śrī-bhagavān uvāca svāyambhuva brahma-satraṃ jana-loke 'bhavat purā / tatra-sthānāṃ mānasānāṃ munīnām ūrdhva-retasām //
श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तद्-ईश्वरम् । ब्रह्म-वादः सु-संवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते । तत्र हायम् अभूत् प्रश्नस् त्वं मां यम् अनुपृच्छसि ॥
śvetadvīpaṃ gatavati tvayi draṣṭuṃ tad-īśvaram / brahma-vādaḥ su-saṃvṛttaḥ śrutayo yatra śerate / tatra hāyam abhūt praśnas tvaṃ māṃ yam anupṛcchasi //
तुल्य-श्रुत-तपः-शीलास् तुल्य-स्वीयारि-मध्यमाः । अपि चक्रुः प्रवचनम् एकं शुश्रूषवो ऽपरे ॥
tulya-śruta-tapaḥ-śīlās tulya-svīyāri-madhyamāḥ / api cakruḥ pravacanam ekaṃ śuśrūṣavo 'pare //
श्री-सनन्दन उवाच स्व-सृष्टम् इदम् आपीय शयानं सह शक्तिभिः । तद्-अन्ते बोधयां चक्रुस् तल्-लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥
śrī-sanandana uvāca sva-sṛṣṭam idam āpīya śayānaṃ saha śaktibhiḥ / tad-ante bodhayāṃ cakrus tal-liṅgaiḥ śrutayaḥ param //
यथा शयानं संराजं वन्दिनस् तत्-पराक्रमैः । प्रत्यूषे ऽभेत्य सु-श्लोकैर् बोधयन्त्य् अनुजीविनः ॥
yathā śayānaṃ saṃrājaṃ vandinas tat-parākramaiḥ / pratyūṣe 'bhetya su-ślokair bodhayanty anujīvinaḥ //
श्री-श्रुतय ऊचुः जय जय जह्य् अजाम् अजित दोष-गृभीत-गुणां त्वम् असि यद् आत्मना समवरुद्ध-समस्त-भगः जय जय जह्य् अजाम् अजित दोष-गृभीत-गुणां त्वम् असि यद् आत्मना समवरुद्ध-समस्त-भगः अग-जगद्-ओकसाम् अखिल-शक्त्य्-अवबोधक ते क्वचिद् अजयात्मना च चरतो ऽनुचरेन् निगमः ॥
śrī-śrutaya ūcuḥ jaya jaya jahy ajām ajita doṣa-gṛbhīta-guṇāṃ tvam asi yad ātmanā samavaruddha-samasta-bhagaḥ jaya jaya jahy ajām ajita doṣa-gṛbhīta-guṇāṃ tvam asi yad ātmanā samavaruddha-samasta-bhagaḥ aga-jagad-okasām akhila-śakty-avabodhaka te kvacid ajayātmanā ca carato 'nucaren nigamaḥ //
बृहद् उपलब्धम् एतद् अवयन्त्य् अवशेषतया यत उदयास्तम्-अयौ विकृतेर् मृदि वाविकृतात् बृहद् उपलब्धम् एतद् अवयन्त्य् अवशेषतया यत उदयास्तम्-अयौ विकृतेर् मृदि वाविकृतात् अत ऋषयो दधुस् त्वयि मनो-वचनाचरितं कथम् अयथा भवन्ति भुवि दत्त-पदानि नृणाम् ॥
bṛhad upalabdham etad avayanty avaśeṣatayā yata udayāstam-ayau vikṛter mṛdi vāvikṛtāt bṛhad upalabdham etad avayanty avaśeṣatayā yata udayāstam-ayau vikṛter mṛdi vāvikṛtāt ata ṛṣayo dadhus tvayi mano-vacanācaritaṃ katham ayathā bhavanti bhuvi datta-padāni nṛṇām //
इति तव सूरयस् त्र्य्-अधिपते ऽखिल-लोक-मल- क्षपण-कथामृताब्धिम् अवगाह्य तपांसि जहुः इति तव सूरयस् त्र्य्-अधिपते ऽखिल-लोक-मल- क्षपण-कथामृताब्धिम् अवगाह्य तपांसि जहुः किम् उत पुनः स्व-धाम-विधुताशय-काल-गुणाः परम भजन्ति ये पदम् अजस्र-सुखानुभवम् ॥
iti tava sūrayas try-adhipate 'khila-loka-mala- kṣapaṇa-kathāmṛtābdhim avagāhya tapāṃsi jahuḥ iti tava sūrayas try-adhipate 'khila-loka-mala- kṣapaṇa-kathāmṛtābdhim avagāhya tapāṃsi jahuḥ kim uta punaḥ sva-dhāma-vidhutāśaya-kāla-guṇāḥ parama bhajanti ye padam ajasra-sukhānubhavam //
दृतय इव श्वसन्त्य् असु-भृतो यदि ते ऽनुविधा महद्-अहम्-आदयो ऽण्डम् असृजन् यद्-अनुग्रहतः दृतय इव श्वसन्त्य् असु-भृतो यदि ते ऽनुविधा महद्-अहम्-आदयो ऽण्डम् असृजन् यद्-अनुग्रहतः पुरुष-विधो ऽन्वयो ऽत्र चरमो ऽन्न-मयादिषु यः सद्-असतः परं त्वम् अथ यद् एष्व् अवशेषम् ऋतम् ॥
dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te 'nuvidhā mahad-aham-ādayo 'ṇḍam asṛjan yad-anugrahataḥ dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te 'nuvidhā mahad-aham-ādayo 'ṇḍam asṛjan yad-anugrahataḥ puruṣa-vidho 'nvayo 'tra caramo 'nna-mayādiṣu yaḥ sad-asataḥ paraṃ tvam atha yad eṣv avaśeṣam ṛtam //
उदरम् उपासते य ऋषि-वर्त्मसु कूर्प-दृशः परिसर-पद्धतिं हृदयम् आरुणयो दहरम् उदरम् उपासते य ऋषि-वर्त्मसु कूर्प-दृशः परिसर-पद्धतिं हृदयम् आरुणयो दहरम् तत उदगाद् अनन्त तव धाम शिरः परमं पुनर् इह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्त-मुखे ॥
udaram upāsate ya ṛṣi-vartmasu kūrpa-dṛśaḥ parisara-paddhatiṃ hṛdayam āruṇayo daharam udaram upāsate ya ṛṣi-vartmasu kūrpa-dṛśaḥ parisara-paddhatiṃ hṛdayam āruṇayo daharam tata udagād ananta tava dhāma śiraḥ paramaṃ punar iha yat sametya na patanti kṛtānta-mukhe //
स्व-कृत-विचित्र-योनिषु विशन्न् इव हेतुतया तरतमतश् चकास्स्य् अनल-वत् स्व-कृतानुकृतिः स्व-कृत-विचित्र-योनिषु विशन्न् इव हेतुतया तरतमतश् चकास्स्य् अनल-वत् स्व-कृतानुकृतिः अथ वितथास्व् अमूष्व् अवितथां तव धाम समं विरज-धियो ऽनुयन्त्य् अभिविपण्यव एक-रसम् ॥
sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā taratamataś cakāssy anala-vat sva-kṛtānukṛtiḥ sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā taratamataś cakāssy anala-vat sva-kṛtānukṛtiḥ atha vitathāsv amūṣv avitathāṃ tava dhāma samaṃ viraja-dhiyo 'nuyanty abhivipaṇyava eka-rasam //
स्व-कृत-पुरेष्व् अमीष्व् अबहिर्-अन्तर-संवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिल-शक्ति-धृतो ऽंश-कृतम् स्व-कृत-पुरेष्व् अमीष्व् अबहिर्-अन्तर-संवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिल-शक्ति-धृतो ऽंश-कृतम् इति नृ-गतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासते ऽङ्घ्रिम् अभवम् भुवि विश्वसिताः ॥
sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antara-saṃvaraṇaṃ tava puruṣaṃ vadanty akhila-śakti-dhṛto 'ṃśa-kṛtam sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antara-saṃvaraṇaṃ tava puruṣaṃ vadanty akhila-śakti-dhṛto 'ṃśa-kṛtam iti nṛ-gatiṃ vivicya kavayo nigamāvapanaṃ bhavata upāsate 'ṅghrim abhavam bhuvi viśvasitāḥ //
दुरवगमात्म-तत्त्व-निगमाय तवात्त-तनोश् चरित-महामृताब्धि-परिवर्त-परिश्रमणाः दुरवगमात्म-तत्त्व-निगमाय तवात्त-तनोश् चरित-महामृताब्धि-परिवर्त-परिश्रमणाः न परिलषन्ति केचिद् अपवर्गम् अपीश्वर ते चरण-सरोज-हंस-कुल-सङ्ग-विसृष्ट-गृहाः ॥
duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ na parilaṣanti kecid apavargam apīśvara te caraṇa-saroja-haṃsa-kula-saṅga-visṛṣṭa-gṛhāḥ //
त्वद्-अनुपथं कुलायम् इदम् आत्म-सुहृत्-प्रिय-वच् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च त्वद्-अनुपथं कुलायम् इदम् आत्म-सुहृत्-प्रिय-वच् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च न बत रमन्त्य् अहो असद्-उपासनयात्म-हनो यद्-अनुशया भ्रमन्त्य् उरु-भये कु-शरीर-भृतः ॥
tvad-anupathaṃ kulāyam idam ātma-suhṛt-priya-vac carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca tvad-anupathaṃ kulāyam idam ātma-suhṛt-priya-vac carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca na bata ramanty aho asad-upāsanayātma-hano yad-anuśayā bhramanty uru-bhaye ku-śarīra-bhṛtaḥ //
निभृत-मरुन्-मनो-ऽक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् निभृत-मरुन्-मनो-ऽक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् स्त्रिय उरगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो वयम् अपि ते समाः सम-दृशो ऽङ्घ्रि-सरोज-सुधाः ॥
nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ sama-dṛśo 'ṅghri-saroja-sudhāḥ //
क इह नु वेद बतावर-जन्म-लयो ऽग्र-सरं यत उदगाद् ऋषिर् यम् अनु देव-गणा उभये क इह नु वेद बतावर-जन्म-लयो ऽग्र-सरं यत उदगाद् ऋषिर् यम् अनु देव-गणा उभये तर्हि न सन् न चासद् उभयं न च काल-जवः किम् अपि न तत्र शास्त्रम् अवकृष्य शयीत यदा ॥
ka iha nu veda batāvara-janma-layo 'gra-saraṃ yata udagād ṛṣir yam anu deva-gaṇā ubhaye ka iha nu veda batāvara-janma-layo 'gra-saraṃ yata udagād ṛṣir yam anu deva-gaṇā ubhaye tarhi na san na cāsad ubhayaṃ na ca kāla-javaḥ kim api na tatra śāstram avakṛṣya śayīta yadā //
जनिम् असतः सतो मृतिम् उतात्मनि ये च भिदां विपणम् ऋतं स्मरन्त्य् उपदिशन्ति त आरुपितैः जनिम् असतः सतो मृतिम् उतात्मनि ये च भिदां विपणम् ऋतं स्मरन्त्य् उपदिशन्ति त आरुपितैः त्रि-गुण-मयः पुमान् इति भिदा यद् अबोध-कृता त्वयि न ततः परत्र स भवेद् अवबोध-रसे ॥
janim asataḥ sato mṛtim utātmani ye ca bhidāṃ vipaṇam ṛtaṃ smaranty upadiśanti ta ārupitaiḥ janim asataḥ sato mṛtim utātmani ye ca bhidāṃ vipaṇam ṛtaṃ smaranty upadiśanti ta ārupitaiḥ tri-guṇa-mayaḥ pumān iti bhidā yad abodha-kṛtā tvayi na tataḥ paratra sa bhaved avabodha-rase //
सद् इव मनस् त्रि-वृत् त्वयि विभात्य् असद् आ-मनुजात् सद् अभिमृशन्त्य् अशेषम् इदम् आत्मतयात्म-विदः सद् इव मनस् त्रि-वृत् त्वयि विभात्य् असद् आ-मनुजात् सद् अभिमृशन्त्य् अशेषम् इदम् आत्मतयात्म-विदः न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तद्-आत्मतया स्व-कृतम् अनुप्रविष्टम् इदम् आत्मतयावसितम् ॥
sad iva manas tri-vṛt tvayi vibhāty asad ā-manujāt sad abhimṛśanty aśeṣam idam ātmatayātma-vidaḥ sad iva manas tri-vṛt tvayi vibhāty asad ā-manujāt sad abhimṛśanty aśeṣam idam ātmatayātma-vidaḥ na hi vikṛtiṃ tyajanti kanakasya tad-ātmatayā sva-kṛtam anupraviṣṭam idam ātmatayāvasitam //
तव परि ये चरन्त्य् अखिल-सत्त्व-निकेततया त उत पदाक्रमन्त्य् अविगणय्य शिरो निरृतेः तव परि ये चरन्त्य् अखिल-सत्त्व-निकेततया त उत पदाक्रमन्त्य् अविगणय्य शिरो निरृतेः परिवयसे पशून् इव गिरा विबुधान् अपि तांस् त्वयि कृत-सौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥
tava pari ye caranty akhila-sattva-niketatayā ta uta padākramanty avigaṇayya śiro nirṛteḥ tava pari ye caranty akhila-sattva-niketatayā ta uta padākramanty avigaṇayya śiro nirṛteḥ parivayase paśūn iva girā vibudhān api tāṃs tvayi kṛta-sauhṛdāḥ khalu punanti na ye vimukhāḥ //
त्वम् अकरणः स्व-राड् अखिल-कारक-शक्ति-धरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः त्वम् अकरणः स्व-राड् अखिल-कारक-शक्ति-धरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः वर्ष-भुजो ऽखिल-क्षिति-पतेर् इव विश्व-सृजो विदधति यत्र ये त्व् अधिकृता भवतश् चकिताः ॥
tvam akaraṇaḥ sva-rāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ tvam akaraṇaḥ sva-rāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ varṣa-bhujo 'khila-kṣiti-pater iva viśva-sṛjo vidadhati yatra ye tv adhikṛtā bhavataś cakitāḥ //
स्थिर-चर-जातयः स्युर् अजयोत्थ-निमित्त-युजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः स्थिर-चर-जातयः स्युर् अजयोत्थ-निमित्त-युजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः न हि परमस्य कश्चिद् अपरो न परश् च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्य-तुलां दधतः ॥
sthira-cara-jātayaḥ syur ajayottha-nimitta-yujo vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ sthira-cara-jātayaḥ syur ajayottha-nimitta-yujo vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ na hi paramasya kaścid aparo na paraś ca bhaved viyata ivāpadasya tava śūnya-tulāṃ dadhataḥ //
अपरिमिता ध्रुवास् तनु-भृतो यदि सर्व-गतास् तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा अपरिमिता ध्रुवास् तनु-भृतो यदि सर्व-गतास् तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा अजनि च यन्-मयं तद् अविमुच्य नियन्तृ भवेत् समम् अनुजानतां यद् अमतं मत-दुष्टतया ॥
aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatās tarhi na śāsyateti niyamo dhrava netarathā aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatās tarhi na śāsyateti niyamo dhrava netarathā ajani ca yan-mayaṃ tad avimucya niyantṛ bhavet samam anujānatāṃ yad amataṃ mata-duṣṭatayā //
न घटत उद्भवः प्रकृति-पूरुषयोर् अजयोर् उभय-युजा भवन्त्य् असु-भृतो जल-बुद्बुद-वत् न घटत उद्भवः प्रकृति-पूरुषयोर् अजयोर् उभय-युजा भवन्त्य् असु-भृतो जल-बुद्बुद-वत् त्वयि त इमे ततो विविध-नाम-गुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युर् अशेष-रसाः ॥
na ghaṭata udbhavaḥ prakṛti-pūruṣayor ajayor ubhaya-yujā bhavanty asu-bhṛto jala-budbuda-vat na ghaṭata udbhavaḥ prakṛti-pūruṣayor ajayor ubhaya-yujā bhavanty asu-bhṛto jala-budbuda-vat tvayi ta ime tato vividha-nāma-guṇaiḥ parame sarita ivārṇave madhuni lilyur aśeṣa-rasāḥ //
नृषु तव मयया भ्रमम् अमीष्व् अवगत्य भृशं त्वयि सु-धियो ऽभवे दधति भावम् अनुप्रभवम् नृषु तव मयया भ्रमम् अमीष्व् अवगत्य भृशं त्वयि सु-धियो ऽभवे दधति भावम् अनुप्रभवम् कथम् अनुवर्ततां भव-भयं तव यद् भ्रु-कुटिः सृजति मुहुस् त्रि-नेमिर् अभवच्-छरणेषु भयम् ॥
nṛṣu tava mayayā bhramam amīṣv avagatya bhṛśaṃ tvayi su-dhiyo 'bhave dadhati bhāvam anuprabhavam nṛṣu tava mayayā bhramam amīṣv avagatya bhṛśaṃ tvayi su-dhiyo 'bhave dadhati bhāvam anuprabhavam katham anuvartatāṃ bhava-bhayaṃ tava yad bhru-kuṭiḥ sṛjati muhus tri-nemir abhavac-charaṇeṣu bhayam //
विजित-हृषीक-वायुभिर् अदान्त-मनस् तुर-गं य इह यतन्ति यन्तुम् अति-लोलम् उपाय-खिदः विजित-हृषीक-वायुभिर् अदान्त-मनस् तुर-गं य इह यतन्ति यन्तुम् अति-लोलम् उपाय-खिदः व्यसन-शतान्विताः समवहाय गुरोश् चरणं वणिज इवाज सन्त्य् अकृत-कर्ण-धरा जलधौ ॥
vijita-hṛṣīka-vāyubhir adānta-manas tura-gaṃ ya iha yatanti yantum ati-lolam upāya-khidaḥ vijita-hṛṣīka-vāyubhir adānta-manas tura-gaṃ ya iha yatanti yantum ati-lolam upāya-khidaḥ vyasana-śatānvitāḥ samavahāya guroś caraṇaṃ vaṇija ivāja santy akṛta-karṇa-dharā jaladhau //
स्वजन-सुतात्म-दार-धन-धाम-धरासु-रथैस् त्वयि सति किं नृणाम् श्रयत आत्मनि सर्व-रसे स्वजन-सुतात्म-दार-धन-धाम-धरासु-रथैस् त्वयि सति किं नृणाम् श्रयत आत्मनि सर्व-रसे इति सद् अजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्व् इह स्व-विहते स्व-निरस्त-भगे ॥
svajana-sutātma-dāra-dhana-dhāma-dharāsu-rathais tvayi sati kiṃ nṛṇām śrayata ātmani sarva-rase svajana-sutātma-dāra-dhana-dhāma-dharāsu-rathais tvayi sati kiṃ nṛṇām śrayata ātmani sarva-rase iti sad ajānatāṃ mithunato rataye caratāṃ sukhayati ko nv iha sva-vihate sva-nirasta-bhage //
भुवि पुरु-पुण्य-तीर्थ-सदनान्य् ऋषयो विमदास् त उत भवत्-पदाम्बुज-हृदो ऽघ-भिद्-अङ्घ्रि-जलाः भुवि पुरु-पुण्य-तीर्थ-सदनान्य् ऋषयो विमदास् त उत भवत्-पदाम्बुज-हृदो ऽघ-भिद्-अङ्घ्रि-जलाः दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्य-सुखे न पुनर् उपासते पुरुष-सार-हरावसथान् ॥
bhuvi puru-puṇya-tīrtha-sadanāny ṛṣayo vimadās ta uta bhavat-padāmbuja-hṛdo 'gha-bhid-aṅghri-jalāḥ bhuvi puru-puṇya-tīrtha-sadanāny ṛṣayo vimadās ta uta bhavat-padāmbuja-hṛdo 'gha-bhid-aṅghri-jalāḥ dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasathān //
सत इदं उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्क-हतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभय-युक् सत इदं उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्क-हतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभय-युक् व्यवहृतये विकल्प इषितो ऽन्ध-परम्परया भ्रमयति भारती त उरु-वृत्तिभिर् उक्थ-जडान् ॥
sata idaṃ utthitaṃ sad iti cen nanu tarka-hataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk sata idaṃ utthitaṃ sad iti cen nanu tarka-hataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk vyavahṛtaye vikalpa iṣito 'ndha-paramparayā bhramayati bhāratī ta uru-vṛttibhir uktha-jaḍān //
न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनु मितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैक-रसे न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनु मितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैक-रसे अत उपमीयते द्रविण-जाति-विकल्प-पथैर् वितथ-मनो-विलासम् ऋतम् इत्य् अवयन्त्य् अबुधाः ॥
na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anu mitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rase na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anu mitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rase ata upamīyate draviṇa-jāti-vikalpa-pathair vitatha-mano-vilāsam ṛtam ity avayanty abudhāḥ //
स यद् अजया त्व् अजाम् अनुशयीत गुणांश् च जुषन् भजति सरूपतां तद् अनु मृत्युम् अपेत-भगः स यद् अजया त्व् अजाम् अनुशयीत गुणांश् च जुषन् भजति सरूपतां तद् अनु मृत्युम् अपेत-भगः त्वम् उत जहासि ताम् अहिर् इव त्वचम् आत्त-भगो महसि महीयसे ऽष्ट-गुणिते ऽपरिमेय-भगः ॥
sa yad ajayā tv ajām anuśayīta guṇāṃś ca juṣan bhajati sarūpatāṃ tad anu mṛtyum apeta-bhagaḥ sa yad ajayā tv ajām anuśayīta guṇāṃś ca juṣan bhajati sarūpatāṃ tad anu mṛtyum apeta-bhagaḥ tvam uta jahāsi tām ahir iva tvacam ātta-bhago mahasi mahīyase 'ṣṭa-guṇite 'parimeya-bhagaḥ //
यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि काम-जटा दुरधिगमो ऽसतां हृदि गतो ऽस्मृत-कण्ठ-मणिः यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि काम-जटा दुरधिगमो ऽसतां हृदि गतो ऽस्मृत-कण्ठ-मणिः असु-तृप-योगिनाम् उभयतो ऽप्य् असुखं भगवन्न् अनपगतान्तकाद् अनधिरूढ-पदाद् भवतः ॥
yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāma-jaṭā duradhigamo 'satāṃ hṛdi gato 'smṛta-kaṇṭha-maṇiḥ yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāma-jaṭā duradhigamo 'satāṃ hṛdi gato 'smṛta-kaṇṭha-maṇiḥ asu-tṛpa-yoginām ubhayato 'py asukhaṃ bhagavann anapagatāntakād anadhirūḍha-padād bhavataḥ //
त्वद् अवगमी न वेत्ति भवद्-उत्थ-शुभाशुभयोर् गुण-विगुणान्वयांस् तर्हि देह-भृतां च गिरः त्वद् अवगमी न वेत्ति भवद्-उत्थ-शुभाशुभयोर् गुण-विगुणान्वयांस् तर्हि देह-भृतां च गिरः अनु-युगम् अन्व्-अहं स-गुण गीत-परम्परया श्रवण-भृतो यतस् त्वम् अपवर्ग-गतिर् मनु-जैः ॥
tvad avagamī na vetti bhavad-uttha-śubhāśubhayor guṇa-viguṇānvayāṃs tarhi deha-bhṛtāṃ ca giraḥ tvad avagamī na vetti bhavad-uttha-śubhāśubhayor guṇa-viguṇānvayāṃs tarhi deha-bhṛtāṃ ca giraḥ anu-yugam anv-ahaṃ sa-guṇa gīta-paramparayā śravaṇa-bhṛto yatas tvam apavarga-gatir manu-jaiḥ //
द्यु-पतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यद्-अन्तराण्ड-निचया ननु सावरणाः द्यु-पतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यद्-अन्तराण्ड-निचया ननु सावरणाः ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच् छ्रुतयस् त्वयि हि फलन्त्य् अतन्-निरसनेन भवन्-निधनाः ॥
dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ kha iva rajāṃsi vānti vayasā saha yac chrutayas tvayi hi phalanty atan-nirasanena bhavan-nidhanāḥ //
श्री-भगवान् उवाच इत्य् एतद् ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् । सनन्दनम् अथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम् ॥
śrī-bhagavān uvāca ity etad brahmaṇaḥ putrā āśrutyātmānuśāsanam / sanandanam athānarcuḥ siddhā jñātvātmano gatim //
इत्य् अशेष-समाम्नाय- पुराणोपनिषद्-रसः । समुद्धृतः पूर्व-जातैर् व्योम-यानैर् महात्मभिः ॥
ity aśeṣa-samāmnāya- purāṇopaniṣad-rasaḥ / samuddhṛtaḥ pūrva-jātair vyoma-yānair mahātmabhiḥ //
त्वं चैतद् ब्रह्म-दायाद श्रद्धयात्मानुशासनम् । धारयंश् चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥
tvaṃ caitad brahma-dāyāda śraddhayātmānuśāsanam / dhārayaṃś cara gāṃ kāmaṃ kāmānāṃ bharjanaṃ nṛṇām //
श्री-शुक उवाच एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् । पूर्णः श्रुत-धरो राजन्न् आह वीर-व्रतो मुनिः ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ sa ṛṣiṇādiṣṭaṃ gṛhītvā śraddhayātmavān / pūrṇaḥ śruta-dharo rājann āha vīra-vrato muniḥ //
श्री-नारद उवाच नमस् तस्मै भगवते कृष्णायामल-कीर्तये । यो धत्ते सर्व-भूतानाम् अभवायोशतीः कलाः ॥
śrī-nārada uvāca namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyāmala-kīrtaye / yo dhatte sarva-bhūtānām abhavāyośatīḥ kalāḥ //
इत्य् आद्यम् ऋषिम् आनम्य तच्-छिष्यांश् च महात्मनः । ततो ऽगाद् आश्रमं साक्षात् पितुर् द्वैपायनस्य मे ॥
ity ādyam ṛṣim ānamya tac-chiṣyāṃś ca mahātmanaḥ / tato 'gād āśramaṃ sākṣāt pitur dvaipāyanasya me //
सभाजितो भगवता कृतासन-परिग्रहः । तस्मै तद् वर्णयाम् आस नारायण-मुखाच् छ्रुतम् ॥
sabhājito bhagavatā kṛtāsana-parigrahaḥ / tasmai tad varṇayām āsa nārāyaṇa-mukhāc chrutam //
इत्य् एतद् वर्णितं राजन् यन् नः प्रश्नः कृतस् त्वया । यथा ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये नीऋगुणे ऽपि मनश् चरेत् ॥
ity etad varṇitaṃ rājan yan naḥ praśnaḥ kṛtas tvayā / yathā brahmaṇy anirdeśye nīṛguṇe 'pi manaś caret //
यो ऽस्योत्प्रेक्षक आदि-मध्य-निधने यो ऽव्यक्त-जीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदम् अनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः अम्प्; यं सम्पद्य जहात्य् अजाम् अनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्य-निरस्त-योनिम् अभयं ध्यायेद् अजस्रं हरिम् ॥
yo 'syotprekṣaka ādi-madhya-nidhane yo 'vyakta-jīveśvaro yaḥ sṛṣṭvedam anupraviśya ṛṣiṇā cakre puraḥ śāsti tāḥ amp; yaṃ sampadya jahāty ajām anuśayī suptaḥ kulāyaṃ yathā taṃ kaivalya-nirasta-yonim abhayaṃ dhyāyed ajasraṃ harim //