श्री-राजोवाच देवासुर-मनुष्येसु ये भजन्त्य् अशिवं शिवम् । प्रायस् ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम् ॥
śrī-rājovāca devāsura-manuṣyesu ye bhajanty aśivaṃ śivam / prāyas te dhanino bhojā na tu lakṣmyāḥ patiṃ harim //
एतद् वेदितुम् इच्छामः सन्देहो ऽत्र महान् हि नः । विरुद्ध-शीलयोः प्रभ्वोर् विरुद्धा भजतां गतिः ॥
etad veditum icchāmaḥ sandeho 'tra mahān hi naḥ / viruddha-śīlayoḥ prabhvor viruddhā bhajatāṃ gatiḥ //
श्री-शुक उवाच शिवः शक्ति-युतः शश्वत् त्रि-लिङ्गो गुण-संवृतः । वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रिधा ॥
śrī-śuka uvāca śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat tri-liṅgo guṇa-saṃvṛtaḥ / vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tridhā //
ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन । उपधावन् विभूतीनां सर्वासाम् अश्नुते गतिम् ॥
tato vikārā abhavan ṣoḍaśāmīṣu kañcana / upadhāvan vibhūtīnāṃ sarvāsām aśnute gatim //
हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः । स सर्व-दृग् उपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥
harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ / sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet //
निवृत्तेष्व् अश्व-मेधेषु राजा युष्मत्-पितामहः । शृण्वन् भगवतो धर्मान् अपृच्छद् इदम् अच्युतम् ॥
nivṛtteṣv aśva-medheṣu rājā yuṣmat-pitāmahaḥ / śṛṇvan bhagavato dharmān apṛcchad idam acyutam //
स आह भगवांस् तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः । नृणां निःश्रेयसार्थाय यो ऽवतीर्णो यदोः कुले ॥
sa āha bhagavāṃs tasmai prītaḥ śuśrūṣave prabhuḥ / nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya yo 'vatīrṇo yadoḥ kule //
श्री-भगवान् उवाच यस्याहम् अनुगृह्णामि हरिष्ये तद्-धनं शनैः । ततो ऽधनं त्यजन्त्य् अस्य स्वजना दुःख-दुःखितम् ॥
śrī-bhagavān uvāca yasyāham anugṛhṇāmi hariṣye tad-dhanaṃ śanaiḥ / tato 'dhanaṃ tyajanty asya svajanā duḥkha-duḥkhitam //
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद् धनेहया । मत्-परैः कृत-मैत्रस्य करिष्ये मद्-अनुग्रहम् ॥
sa yadā vitathodyogo nirviṇṇaḥ syād dhanehayā / mat-paraiḥ kṛta-maitrasya kariṣye mad-anugraham //
तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्-मात्रं सद् अनन्तकम् । विज्ञायात्मतया धीरः संसारात् परिमुच्यते ॥
tad brahma paramaṃ sūkṣmaṃ cin-mātraṃ sad anantakam / vijñāyātmatayā dhīraḥ saṃsārāt parimucyate //
अतो मां सु-दुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः । ततस् त आशु-तोषेभ्यो लब्ध-राज्य-श्रियोद्धताः । मत्ताः प्रमत्ता वर-दान् विस्मयन्त्य् अवजानते ॥
ato māṃ su-durārādhyaṃ hitvānyān bhajate janaḥ / tatas ta āśu-toṣebhyo labdha-rājya-śriyoddhatāḥ / mattāḥ pramattā vara-dān vismayanty avajānate //
श्री-शुक उवाच शाप-प्रसादयोर् ईशा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः । सद्यः शाप-प्रसादो ऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः ॥
śrī-śuka uvāca śāpa-prasādayor īśā brahma-viṣṇu-śivādayaḥ / sadyaḥ śāpa-prasādo 'ṅga śivo brahmā na cācyutaḥ //
अत्र चोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम् ॥
atra codāharantīmam itihāsaṃ purātanam / vṛkāsurāya giriśo varaṃ dattvāpa saṅkaṭam //
वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् । दृष्ट्वाशु-तोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः ॥
vṛko nāmāsuraḥ putraḥ śakuneḥ pathi nāradam / dṛṣṭvāśu-toṣaṃ papraccha deveṣu triṣu durmatiḥ //
स आह देवं गिरिशम् उपाधावाशु सिद्ध्यसि । यो ऽल्पाभ्यां गुण-दोषाभ्याम् आशु तुष्यति कुप्यति ॥
sa āha devaṃ giriśam upādhāvāśu siddhyasi / yo 'lpābhyāṃ guṇa-doṣābhyām āśu tuṣyati kupyati //
दशास्य-बाणयोस् तुष्टः स्तुवतोर् वन्दिनोर् इव । ऐश्वर्यम् अतुलं दत्त्वा तत आप सु-सङ्कटम् ॥
daśāsya-bāṇayos tuṣṭaḥ stuvator vandinor iva / aiśvaryam atulaṃ dattvā tata āpa su-saṅkaṭam //
इत्य् आदिष्टस् तम् असुर उपाधावत् स्व-गात्रतः । केदार आत्म-क्रव्येण जुह्वानो ग्नि-मुखं हरम् ॥
ity ādiṣṭas tam asura upādhāvat sva-gātrataḥ / kedāra ātma-kravyeṇa juhvāno gni-mukhaṃ haram //
देवोपलब्धिम् अप्राप्य निर्वेदात् सप्तमे ऽहनि । शिरो ऽवृश्चत् सुधितिना तत्-तीर्थ-क्लिन्न-मूर्धजम् ॥
devopalabdhim aprāpya nirvedāt saptame 'hani / śiro 'vṛścat sudhitinā tat-tīrtha-klinna-mūrdhajam //
तदा महा-कारुणिको स धूर्जटिर् यथा वयं चाग्निर् इवोत्थितो ऽनलात् । निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर् न्यवारयत् तत्-स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृतिः ॥
tadā mahā-kāruṇiko sa dhūrjaṭir yathā vayaṃ cāgnir ivotthito 'nalāt / nigṛhya dorbhyāṃ bhujayor nyavārayat tat-sparśanād bhūya upaskṛtākṛtiḥ //
तम् आह चाङ्गालम् अलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् । प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यताम् अहो त्वयात्मा भृशम् अर्द्यते वृथा ॥
tam āha cāṅgālam alaṃ vṛṇīṣva me yathābhikāmaṃ vitarāmi te varam / prīyeya toyena nṛṇāṃ prapadyatām aho tvayātmā bhṛśam ardyate vṛthā //
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूत-भयावहम् । यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियताम् इति ॥
devaṃ sa vavre pāpīyān varaṃ bhūta-bhayāvaham / yasya yasya karaṃ śīrṣṇi dhāsye sa mriyatām iti //
तच् छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत । ओं इति प्रहसंस् तस्मै ददे ऽहेर् अमृतं यथा ॥
tac chrutvā bhagavān rudro durmanā iva bhārata / oṃ iti prahasaṃs tasmai dade 'her amṛtaṃ yathā //
स तद्-वर-परीक्षार्थं शम्भोर् मूर्ध्नि किलासुरः । स्व-हस्तं धातुम् आरेभे सो ऽबिभ्यत् स्व-कृताच् छिवः ॥
sa tad-vara-parīkṣārthaṃ śambhor mūrdhni kilāsuraḥ / sva-hastaṃ dhātum ārebhe so 'bibhyat sva-kṛtāc chivaḥ //
तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन् स-वेपथुः । यावद् अन्तं दिवो भूमेः कष्ठानाम् उदगाद् उदक् ॥
tenopasṛṣṭaḥ santrastaḥ parādhāvan sa-vepathuḥ / yāvad antaṃ divo bhūmeḥ kaṣṭhānām udagād udak //
अजानन्तः प्रति-विधिं तूष्णीम् आसन् सुरेश्वराः । ततो वैकुण्ठम् अगमद् भास्वरं तमसः परम् ॥
ajānantaḥ prati-vidhiṃ tūṣṇīm āsan sureśvarāḥ / tato vaikuṇṭham agamad bhāsvaraṃ tamasaḥ param //
यत्र नारायणः साक्षान् न्यासिनां परमो गतिः । शान्तानां न्यस्त-दण्डानां यतो नावर्तते गतः ॥
yatra nārāyaṇaḥ sākṣān nyāsināṃ paramo gatiḥ / śāntānāṃ nyasta-daṇḍānāṃ yato nāvartate gataḥ //
तं तथा व्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दनः । दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योग-मायया ॥
taṃ tathā vyasanaṃ dṛṣṭvā bhagavān vṛjinārdanaḥ / dūrāt pratyudiyād bhūtvā baṭuko yoga-māyayā //
मेखलाजिन-दण्डाक्षैस् तेजसाग्निर् इव ज्वलन् । अभिवादयाम् आस च तं कुश-पाणिर् विनीत-वत् ॥
mekhalājina-daṇḍākṣais tejasāgnir iva jvalan / abhivādayām āsa ca taṃ kuśa-pāṇir vinīta-vat //
श्री-भगवान् उवाच शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरम् आगतः । क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्व-काम-धुक् ॥
śrī-bhagavān uvāca śākuneya bhavān vyaktaṃ śrāntaḥ kiṃ dūram āgataḥ / kṣaṇaṃ viśramyatāṃ puṃsa ātmāyaṃ sarva-kāma-dhuk //
यदि नः श्रवणायालं युष्मद्-व्यवसितं विभो । भण्यतां प्रायशः पुम्भिर् धृतैः स्वार्थान् समीहते ॥
yadi naḥ śravaṇāyālaṃ yuṣmad-vyavasitaṃ vibho / bhaṇyatāṃ prāyaśaḥ pumbhir dhṛtaiḥ svārthān samīhate //
श्री-शुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृत-वर्षिणा । गत-क्लमो ऽब्रवीत् तस्मै यथा-पूर्वम् अनुष्ठितम् ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā pṛṣṭo vacasāmṛta-varṣiṇā / gata-klamo 'bravīt tasmai yathā-pūrvam anuṣṭhitam //
श्री-भगवान् उवाच एवं चेत् तर्हि तद्-वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि । यो दक्ष-शापात् पैशाच्यं प्राप्तः प्रेत-पिशाच-राट् ॥
śrī-bhagavān uvāca evaṃ cet tarhi tad-vākyaṃ na vayaṃ śraddadhīmahi / yo dakṣa-śāpāt paiśācyaṃ prāptaḥ preta-piśāca-rāṭ //
यदि वस् तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्-गुरौ । तर्ह्य् अङ्गाशु स्व-शिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥
yadi vas tatra viśrambho dānavendra jagad-gurau / tarhy aṅgāśu sva-śirasi hastaṃ nyasya pratīyatām //
यद्य् असत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद् दानवर्षभ । तदैनं जह्य् असद्-वाचं न यद् वक्तानृतं पुनः ॥
yady asatyaṃ vacaḥ śambhoḥ kathañcid dānavarṣabha / tadainaṃ jahy asad-vācaṃ na yad vaktānṛtaṃ punaḥ //
इत्थं भगवतश् चित्रैर् वचोभिः स सु-पेशलैः । भिन्न-धीर् विस्मृतः शीर्ष्णि स्व-हस्तं कुमतिर् न्यधात् ॥
itthaṃ bhagavataś citrair vacobhiḥ sa su-peśalaiḥ / bhinna-dhīr vismṛtaḥ śīrṣṇi sva-hastaṃ kumatir nyadhāt //
अथापतद् भिन्न-शिराः व्रजाहत इव क्षणात् । जय-शब्दो नमः-शब्दः साधु-शब्दो ऽभवद् दिवि ॥
athāpatad bhinna-śirāḥ vrajāhata iva kṣaṇāt / jaya-śabdo namaḥ-śabdaḥ sādhu-śabdo 'bhavad divi //
मुमुचुः पुष्प-वर्षाणि हते पापे वृकासुरे । देवर्षि-पितृ-गन्धर्वा मोचितः सङ्कटाच् छिवः ॥
mumucuḥ puṣpa-varṣāṇi hate pāpe vṛkāsure / devarṣi-pitṛ-gandharvā mocitaḥ saṅkaṭāc chivaḥ //
मुक्तं गिरिशम् अभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः । अहो देव महा-देव पापो ऽयं स्वेन पाप्मना ॥
muktaṃ giriśam abhyāha bhagavān puruṣottamaḥ / aho deva mahā-deva pāpo 'yaṃ svena pāpmanā //
हतः को नु महत्स्व् ईश जन्तुर् वै कृत-किल्बिषः । क्षेमी स्यात् किम् उ विश्वेशे कृतागस्को जगद्-गुरौ ॥
hataḥ ko nu mahatsv īśa jantur vai kṛta-kilbiṣaḥ / kṣemī syāt kim u viśveśe kṛtāgasko jagad-gurau //
य एवम् अव्याकृत-शक्त्य्-उदन्वतः परस्य साक्षात् परमात्मनो हरेः । गिरित्र-मोक्षं कथयेच् छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस् तथारिभिः ॥
ya evam avyākṛta-śakty-udanvataḥ parasya sākṣāt paramātmano hareḥ / giritra-mokṣaṃ kathayec chṛṇoti vā vimucyate saṃsṛtibhis tathāribhiḥ //