श्री-भगवान् उवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य माया-मूलत्वान् न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥
śrī-bhagavān uvāca baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ / guṇasya māyā-mūlatvān na me mokṣo na bandhanam //
शोक-मोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश् च मायया । स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर् न तु वास्तवी ॥
śoka-mohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiś ca māyayā / svapno yathātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtir na tu vāstavī //
विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्य् उद्धव शरीरिणाम् । मोक्ष-बन्ध-करी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥
vidyāvidye mama tanū viddhy uddhava śarīriṇām / mokṣa-bandha-karī ādye māyayā me vinirmite //
एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महा-मते । बन्धो ऽस्याविद्ययानादिर् विद्यया च तथेतरः ॥
ekasyaiva mamāṃśasya jīvasyaiva mahā-mate / bandho 'syāvidyayānādir vidyayā ca tathetaraḥ //
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्ध-धर्मिणोस् तात स्थितयोर् एक-धर्मिणि ॥
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te / viruddha-dharmiṇos tāta sthitayor eka-dharmiṇi //
सुपर्णाव् एतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृत-नीडौ च वृक्षे । एकस् तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नो ऽपि बलेन भूयान् ॥
suparṇāv etau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛta-nīḍau ca vṛkṣe / ekas tayoḥ khādati pippalānnam anyo niranno 'pi balena bhūyān //
आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान् अपिप्पलादो न तु पिप्पलादः । यो ऽविद्यया युक् स तु नित्य-बद्धो विद्या-मयो यः स तु नित्य-मुक्तः ॥
ātmānam anyaṃ ca sa veda vidvān apippalādo na tu pippalādaḥ / yo 'vidyayā yuk sa tu nitya-baddho vidyā-mayo yaḥ sa tu nitya-muktaḥ //
देह-स्थो ऽपि न देह-स्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः । अदेह-स्थो ऽपि देह-स्थः कुमतिः स्वप्न-दृग् यथा ॥
deha-stho 'pi na deha-stho vidvān svapnād yathotthitaḥ / adeha-stho 'pi deha-sthaḥ kumatiḥ svapna-dṛg yathā //
इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थेषु गुणैर् अपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्व् अहं कुर्यान् न विद्वान् यस् त्व् अविक्रियः ॥
indriyair indriyārtheṣu guṇair api guṇeṣu ca / gṛhyamāṇeṣv ahaṃ kuryān na vidvān yas tv avikriyaḥ //
दैवाधीने शरीरे ऽस्मिन् गुण-भाव्येन कर्मणा । वर्तमानो ऽबुधस् तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥
daivādhīne śarīre 'smin guṇa-bhāvyena karmaṇā / vartamāno 'budhas tatra kartāsmīti nibadhyate //
एवं विरक्तः शयन आसनाटन-मज्जने । दर्शन-स्पर्शन-घ्राण- भोजन-श्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥
evaṃ viraktaḥ śayana āsanāṭana-majjane / darśana-sparśana-ghrāṇa- bhojana-śravaṇādiṣu / na tathā badhyate vidvān tatra tatrādayan guṇān //
प्रकृति-स्थो ऽप्य् असंसक्तो यथा खं सवितानिलः । वैशारद्येक्षयासङ्ग- शितया छिन्न-संशयः । प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते ॥
prakṛti-stho 'py asaṃsakto yathā khaṃ savitānilaḥ / vaiśāradyekṣayāsaṅga- śitayā chinna-saṃśayaḥ / pratibuddha iva svapnān nānātvād vinivartate //
यस्य स्युर् वीत-सङ्कल्पाः प्राणेन्द्रिय-र्ननो-धियाम् । वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देह-स्थो ऽपि हि तद्-गुणैः ॥
yasya syur vīta-saṅkalpāḥ prāṇendriya-rnano-dhiyām / vṛttayaḥ sa vinirmukto deha-stho 'pi hi tad-guṇaiḥ //
यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर् येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥
yasyātmā hiṃsyate hiṃsrair yena kiñcid yadṛcchayā / arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ //
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्व् असाधु वा । वदतो गुण-दोषाभ्यां वर्जितः सम-दृङ् मुनिः ॥
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhv asādhu vā / vadato guṇa-doṣābhyāṃ varjitaḥ sama-dṛṅ muniḥ //
न कुर्यान् न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्व् असाधु वा । आत्मारामो ऽनया वृत्त्या विचरेज् जड-वन् मुनिः ॥
na kuryān na vadet kiñcin na dhyāyet sādhv asādhu vā / ātmārāmo 'nayā vṛttyā vicarej jaḍa-van muniḥ //
शब्द-ब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस् तस्य श्रम-फलो ह्य् अधेनुम् इव रक्षतः ॥
śabda-brahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyāt pare yadi / śramas tasya śrama-phalo hy adhenum iva rakṣataḥ //
गां दुग्ध-दोहाम् असतीं च भार्यां देहं पराधीनम् असत्-प्रजां च । वित्तं त्व् अतीर्थी-कृतम् अङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःख-दुःखी ॥
gāṃ dugdha-dohām asatīṃ ca bhāryāṃ dehaṃ parādhīnam asat-prajāṃ ca / vittaṃ tv atīrthī-kṛtam aṅga vācaṃ hīnāṃ mayā rakṣati duḥkha-duḥkhī //
यस्यां न मे पावनम् अङ्ग कर्म स्थित्य्-उद्भव-प्राण-निरोधम् अस्य । लीलावतारेप्सित-जन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान् न धीरः ॥
yasyāṃ na me pāvanam aṅga karma sthity-udbhava-prāṇa-nirodham asya / līlāvatārepsita-janma vā syād vandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyān na dhīraḥ //
एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्व-भ्रमम् आत्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्य् अर्प्य सर्व-गे ॥
evaṃ jijñāsayāpohya nānātva-bhramam ātmani / upārameta virajaṃ mano mayy arpya sarva-ge //
यद्य् अनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥
yady anīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam / mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara //
श्रद्धालुर् मत्-कथाः शृण्वन् सु-भद्रा लोक-पावनीः । गायन्न् अनुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः ॥
śraddhālur mat-kathāḥ śṛṇvan su-bhadrā loka-pāvanīḥ / gāyann anusmaran karma janma cābhinayan muhuḥ //
मद्-अर्थे धर्म-कामार्थान् आचरन् मद्-अपाश्रयः । लभते निश्चलां भक्तिं मय्य् उद्धव सनातने ॥
mad-arthe dharma-kāmārthān ācaran mad-apāśrayaḥ / labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayy uddhava sanātane //
सत्-सङ्ग-लब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भिर् अञ्जसा विन्दते पदम् ॥
sat-saṅga-labdhayā bhaktyā mayi māṃ sa upāsitā / sa vai me darśitaṃ sadbhir añjasā vindate padam //
श्री-उद्धव उवाच साधुस् तवोत्तम-श्लोक मतः कीदृग्-विधः प्रभो । भक्तिस् त्वय्य् उपयुज्येत कीदृशी सद्भिर् आदृता ॥
śrī-uddhava uvāca sādhus tavottama-śloka mataḥ kīdṛg-vidhaḥ prabho / bhaktis tvayy upayujyeta kīdṛśī sadbhir ādṛtā //
एतन् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्-प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥
etan me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat-prabho / praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām //
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः । अवतीर्नो ऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्त-पृथग्-वपुः ॥
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ / avatīrno 'si bhagavan svecchopātta-pṛthag-vapuḥ //
श्री-भगवान् उवाच कृपालुर् अकृत-द्रोहस् तितिक्षुः सर्व-देहिनाम् । सत्य-सारो ऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥
śrī-bhagavān uvāca kṛpālur akṛta-drohas titikṣuḥ sarva-dehinām / satya-sāro 'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ //
कामैर् अहत-धीर् दान्तो मृदुः शुचिर् अकिञ्चनः । अनीहो मित-भुक् शान्तः स्थिरो मच्-छरणो मुनिः ॥
kāmair ahata-dhīr dānto mṛduḥ śucir akiñcanaḥ / anīho mita-bhuk śāntaḥ sthiro mac-charaṇo muniḥ //
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ् जित-षड्-गुणः । अमानी मान-दः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥
apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñ jita-ṣaḍ-guṇaḥ / amānī māna-daḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ //
आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टान् अपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः ॥
ājñāyaivaṃ guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān / dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta sa tu sattamaḥ //
ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश् चास्मि यादृशः । भजन्त्य् अनन्य-भावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥
jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvān yaś cāsmi yādṛśaḥ / bhajanty ananya-bhāvena te me bhaktatamā matāḥ //
मल्-लिङ्ग-मद्-भक्त-जन- दर्शन-स्पर्शनार्चनम् । परिचर्या स्तुतिः प्रह्व- गुण-कर्मानुकीर्तनम् ॥
mal-liṅga-mad-bhakta-jana- darśana-sparśanārcanam / paricaryā stutiḥ prahva- guṇa-karmānukīrtanam //
मत्-कथा-श्रवणे श्रद्धा मद्-अनुध्यानम् उद्धव । सर्व-लाभोपहरणं दास्येनात्म-निवेदनम् ॥
mat-kathā-śravaṇe śraddhā mad-anudhyānam uddhava / sarva-lābhopaharaṇaṃ dāsyenātma-nivedanam //
मज्-जन्म-कर्म-कथनं मम पर्वानुमोदनम् । गीत-ताण्डव-वादित्र- गोष्ठीभिर् मद्-गृहोत्सवः ॥
maj-janma-karma-kathanaṃ mama parvānumodanam / gīta-tāṇḍava-vāditra- goṣṭhībhir mad-gṛhotsavaḥ //
यात्रा बलि-विधानं च सर्व-वार्षिक-पर्वसु । वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीय-व्रत-धारणम् ॥
yātrā bali-vidhānaṃ ca sarva-vārṣika-parvasu / vaidikī tāntrikī dīkṣā madīya-vrata-dhāraṇam //
ममार्चा-स्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः । उद्यानोपवनाक्रीड- पुर-मन्दिर-कर्मणि ॥
mamārcā-sthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya codyamaḥ / udyānopavanākrīḍa- pura-mandira-karmaṇi //
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेक-मण्डल-वर्तनैः । गृह-शुश्रूषणं मह्यं दास-वद् यद् अमायया ॥
sammārjanopalepābhyāṃ seka-maṇḍala-vartanaiḥ / gṛha-śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsa-vad yad amāyayā //
अमानित्वम् अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् । अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान् निवेदितम् ॥
amānitvam adambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam / api dīpāvalokaṃ me nopayuñjyān niveditam //
यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चाति-प्रियम् आत्मनः । तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते ॥
yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ / tat tan nivedayen mahyaṃ tad ānantyāya kalpate //
सूर्यो ऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम् । भूर् आत्मा सर्व-भूतानि भद्र पूजा-पदानि मे ॥
sūryo 'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ maruj jalam / bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me //
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवसादिना ॥
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām / ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā //
वैष्णवे बन्धु-सत्-कृत्या हृदि खे ध्यान-निष्ठया । वायौ मुख्य-धिया तोये द्रव्यैस् तोय-पुरःसरैः ॥
vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā / vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥsaraiḥ //
स्थण्डिले मन्त्र-हृदयैर् भोगैर् आत्मानम् आत्मनि । क्षेत्र-ज्ञं सर्व-भूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥
sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani / kṣetra-jñaṃ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām //
धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद्-रूपं शङ्ख-चक्र-गदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्-भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः ॥
dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ / yuktaṃ catur-bhujaṃ śāntaṃ dhyāyann arcet samāhitaḥ //
इष्टा-पूर्तेन माम् एवं यो यजेत समाहितः । लभते मयि सद्-भक्तिं मत्-स्मृतिः साधु-सेवया ॥
iṣṭā-pūrtena mām evaṃ yo yajeta samāhitaḥ / labhate mayi sad-bhaktiṃ mat-smṛtiḥ sādhu-sevayā //
प्रायेण भक्ति-योगेन सत्-सङ्गेन विनोद्धव । नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सताम् अहम् ॥
prāyeṇa bhakti-yogena sat-saṅgena vinoddhava / nopāyo vidyate samyak prāyaṇaṃ hi satām aham //
अथैतत् परमं गुह्यं शृण्वतो यदु-नन्दन । सु-गोप्यम् अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥
athaitat paramaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadu-nandana / su-gopyam api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā //