श्री-उद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षाद् अनाद्य्-अन्तम् अपावृतम् । सर्वेषाम् अपि भावानां त्राण-स्थित्य्-अप्ययोद्भवः ॥
śrī-uddhava uvāca tvaṃ brahma paramaṃ sākṣād anādy-antam apāvṛtam / sarveṣām api bhāvānāṃ trāṇa-sthity-apyayodbhavaḥ //
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयम् अकृतात्मभिः । उपासते त्वां भगवन् याथा-तथ्येन ब्राह्मणाः ॥
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyam akṛtātmabhiḥ / upāsate tvāṃ bhagavan yāthā-tathyena brāhmaṇāḥ //
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः । उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥
yeṣu yeṣu ca bhūteṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ / upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tad vadasva me //
गूढश् चरसि भूतात्मा भूतानां भूत-भावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥
gūḍhaś carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūta-bhāvana / na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te //
याः काश् च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महा-विभूते । ता मह्यम् आख्याह्य् अनुभावितास् ते नमामि ते तीर्थ-पदाङ्घ्रि-पद्मम् ॥
yāḥ kāś ca bhūmau divi vai rasāyāṃ vibhūtayo dikṣu mahā-vibhūte / tā mahyam ākhyāhy anubhāvitās te namāmi te tīrtha-padāṅghri-padmam //
श्री-भगवान् उवाच एवम् एतद् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्न-विदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैर् अर्जुनेन वै ॥
śrī-bhagavān uvāca evam etad ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśna-vidāṃ vara / yuyutsunā vinaśane sapatnair arjunena vai //
ज्ञात्वा ज्ञाति-वधं गर्ह्यम् अधर्मं राज्य-हेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतो ऽयम् इति लौकिकः ॥
jñātvā jñāti-vadhaṃ garhyam adharmaṃ rājya-hetukam / tato nivṛtto hantāhaṃ hato 'yam iti laukikaḥ //
स तदा पुरुष-व्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः । अभ्यभाषत माम् एवं यथा त्वं रण-मूर्धनि ॥
sa tadā puruṣa-vyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ / abhyabhāṣata mām evaṃ yathā tvaṃ raṇa-mūrdhani //
अहम् आत्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृद् ईश्वरः । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्य्-उद्भवाप्ययः ॥
aham ātmoddhavāmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛd īśvaraḥ / ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthity-udbhavāpyayaḥ //
अहं गतिर् गतिमतां कालः कलयताम् अहम् । गुनाणां चाप्य् अहं साम्यं गुणिन्य् औत्पत्तिको गुणः ॥
ahaṃ gatir gatimatāṃ kālaḥ kalayatām aham / gunāṇāṃ cāpy ahaṃ sāmyaṃ guṇiny autpattiko guṇaḥ //
गुणिनाम् अप्य् अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् । सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवो दुर्जयानाम् अहं मनः ॥
guṇinām apy ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham / sūkṣmāṇām apy ahaṃ jīvo durjayānām ahaṃ manaḥ //
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस् त्रि-वृत् । अक्षराणाम् अ-कारो ऽस्मि पदानि च्छन्दुसाम् अहम् ॥
hiraṇyagarbho vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavas tri-vṛt / akṣarāṇām a-kāro 'smi padāni cchandusām aham //
इन्द्रो ऽहं सर्व-देवानां वसूनाम् अस्मि हव्य-वाट् । आदित्यानाम् अहं विष्णू रुद्राणां नील-लोहितः ॥
indro 'haṃ sarva-devānāṃ vasūnām asmi havya-vāṭ / ādityānām ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīla-lohitaḥ //
ब्रह्मर्षीणां भृगुर् अहं राजर्षीणाम् अहं मनुः । देवर्षीणां नारदो ऽहं हविर्धान्य् अस्मि धेनुषु ॥
brahmarṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ rājarṣīṇām ahaṃ manuḥ / devarṣīṇāṃ nārado 'haṃ havirdhāny asmi dhenuṣu //
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णो ऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षो ऽहं पितॄणाम् अहम् अर्यमा ॥
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇo 'haṃ patatriṇām / prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ pitṝṇām aham aryamā //
मां विद्ध्य् उद्धव दैत्यानां प्रह्लादम् असुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्ष-रक्षसाम् ॥
māṃ viddhy uddhava daityānāṃ prahlādam asureśvaram / somaṃ nakṣatrauṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣa-rakṣasām //
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भू-पतिम् ॥
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum / tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhū-patim //
उच्चैःश्रवास् तुरङ्गाणां धातूनाम् अस्मि काञ्चनम् । यमः संयमतां चाहम् सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ॥
uccaiḥśravās turaṅgāṇāṃ dhātūnām asmi kāñcanam / yamaḥ saṃyamatāṃ cāham sarpāṇām asmi vāsukiḥ //
नागेन्द्राणाम् अनन्तो ऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गि-दंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणाम् अहं तुर्यो वर्णानां प्रथमो ऽनघ ॥
nāgendrāṇām ananto 'haṃ mṛgendraḥ śṛṅgi-daṃṣṭriṇām / āśramāṇām ahaṃ turyo varṇānāṃ prathamo 'nagha //
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसाम् अहम् । आयुधानां धनुर् अहं त्रिपुर-घ्नो धनुष्मताम् ॥
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasām aham / āyudhānāṃ dhanur ahaṃ tripura-ghno dhanuṣmatām //
धिष्ण्यानाम् अस्म्य् अहं मेरुर् गहनानां हिमालयः । वनस्पतीनाम् अश्वत्थ ओषधीनाम् अहं यवः ॥
dhiṣṇyānām asmy ahaṃ merur gahanānāṃ himālayaḥ / vanaspatīnām aśvattha oṣadhīnām ahaṃ yavaḥ //
पुरोधसां वसिष्ठो ऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः । स्कन्दो ऽहं सर्व-सेनान्याम् अग्रण्यां भगवान् अजः ॥
purodhasāṃ vasiṣṭho 'haṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ / skando 'haṃ sarva-senānyām agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ //
यज्ञानां ब्रह्म-यज्ञो ऽहं व्रतानाम् अविहिंसनम् । वाय्व्-अग्न्य्-अर्काम्बु-वाग्-आत्मा शुचीनाम् अप्य् अहं शुचिः ॥
yajñānāṃ brahma-yajño 'haṃ vratānām avihiṃsanam / vāyv-agny-arkāmbu-vāg-ātmā śucīnām apy ahaṃ śuciḥ //
योगानाम् आत्म-संरोधो मन्त्रो ऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्याति-वादिनाम् ॥
yogānām ātma-saṃrodho mantro 'smi vijigīṣatām / ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyāti-vādinām //
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥
strīṇāṃ tu śatarūpāhaṃ puṃsāṃ svāyambhuvo manuḥ / nārāyaṇo munīnāṃ ca kumāro brahmacāriṇām //
धर्माणाम् अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणाम् अबहिर्-मतिः । गुह्यानां सु-नृतं मौनं मिथुनानाम् अजस् त्व् अहम् ॥
dharmāṇām asmi sannyāsaḥ kṣemāṇām abahir-matiḥ / guhyānāṃ su-nṛtaṃ maunaṃ mithunānām ajas tv aham //
संवत्सरो ऽस्म्य् अनिमिषाम् ऋतूनां मधु-माधवौ । मासानां मार्गशीर्षो ऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥
saṃvatsaro 'smy animiṣām ṛtūnāṃ madhu-mādhavau / māsānāṃ mārgaśīrṣo 'haṃ nakṣatrāṇāṃ tathābhijit //
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलो ऽसितः । द्वैपायनो ऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalo 'sitaḥ / dvaipāyano 'smi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvya ātmavān //
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्व् अहम् । किम्पुरुषानां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शनः ॥
vāsudevo bhagavatāṃ tvaṃ tu bhāgavateṣv aham / kimpuruṣānāṃ hanumān vidyādhrāṇāṃ sudarśanaḥ //
रत्नानां पद्म-रागो ऽस्मि पद्म-कोशः सु-पेशसाम् । कुशो ऽस्मि दर्भ-जातीनां गव्यम् आज्यं हविःष्व् अहम् ॥
ratnānāṃ padma-rāgo 'smi padma-kośaḥ su-peśasām / kuśo 'smi darbha-jātīnāṃ gavyam ājyaṃ haviḥṣv aham //
व्यवसायिनाम् अहं लक्ष्मीः कितवानां छल-ग्रहः । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववताम् अहम् ॥
vyavasāyinām ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chala-grahaḥ / titikṣāsmi titikṣūṇāṃ sattvaṃ sattvavatām aham //
ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नव-मूर्तीनाम् आदि-मूर्तिर् अहं परा ॥
ojaḥ saho balavatāṃ karmāhaṃ viddhi sātvatām / sātvatāṃ nava-mūrtīnām ādi-mūrtir ahaṃ parā //
विश्वावसुः पूर्वचित्तिर् गन्धर्वाप्सरसाम् अहम् । भूधराणाम् अहं स्थैर्यं गन्ध-मात्रम् अहं भुवः ॥
viśvāvasuḥ pūrvacittir gandharvāpsarasām aham / bhūdharāṇām ahaṃ sthairyaṃ gandha-mātram ahaṃ bhuvaḥ //
अपां रसश् च परमस् तेजिष्ठानां विभावसुः । प्रभा सूर्येन्दु-ताराणां शब्दो ऽहं नभसः परः ॥
apāṃ rasaś ca paramas tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ / prabhā sūryendu-tārāṇāṃ śabdo 'haṃ nabhasaḥ paraḥ //
ब्रह्मण्यानां बलिर् अहं वीराणाम् अहम् अर्जुनः । भूतानां स्थितिर् उत्पत्तिर् अहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥
brahmaṇyānāṃ balir ahaṃ vīrāṇām aham arjunaḥ / bhūtānāṃ sthitir utpattir ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ //
गत्य्-उक्त्य्-उत्सर्गोपादानम् आनन्द-स्पर्श-लक्षनम् । आस्वाद-श्रुत्य्-अवघ्राणम् अहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥
gaty-ukty-utsargopādānam ānanda-sparśa-lakṣanam / āsvāda-śruty-avaghrāṇam ahaṃ sarvendriyendriyam //
पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् । विकारः पुरुषो ऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् । अहम् एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्व-विनिश्चयः ॥
pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṃ mahān / vikāraḥ puruṣo 'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param / aham etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ tattva-viniścayaḥ //
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥
mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā / sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit //
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतो ऽण्डानि कोटिशः ॥
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā / na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjato 'ṇḍāni koṭiśaḥ //
तेजः श्रीः कीर्तिर् ऐश्वर्यं ह्रीस् त्यागः सौभगं भगः । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे ऽंशकः ॥
tejaḥ śrīḥ kīrtir aiśvaryaṃ hrīs tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ / vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me 'ṃśakaḥ //
एतास् ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः । मनो-विकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥
etās te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ / mano-vikārā evaite yathā vācābhidhīyate //
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेद्रियाणि च । आत्मानम् आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे ऽध्वने ॥
vācaṃ yaccha mano yaccha prāṇān yacchedriyāṇi ca / ātmānam ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase 'dhvane //
यो वै वाङ्-मनसी संयग् असंयच्छन् धिया यतिः । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्य् आम-घटाम्बु-वत् ॥
yo vai vāṅ-manasī saṃyag asaṃyacchan dhiyā yatiḥ / tasya vrataṃ tapo dānaṃ sravaty āma-ghaṭāmbu-vat //
तस्माद् वचो मनः प्राणान् नियच्छेन् मत्-परायणः । मद्-भक्ति-युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥
tasmād vaco manaḥ prāṇān niyacchen mat-parāyaṇaḥ / mad-bhakti-yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate //