श्री-उद्धव उवाच यस् त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस् त्वद्-भक्ति-लक्षणः । वर्णाशमाचारवतां सर्वेषां द्वि-पदाम् अपि ॥
śrī-uddhava uvāca yas tvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ / varṇāśamācāravatāṃ sarveṣāṃ dvi-padām api //
यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर् नृणां भवेत् । स्व-धर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥
yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktir nṛṇāṃ bhavet / sva-dharmeṇāravindākṣa tan mamākhyātum arhasi //
पुरा किल महा-बाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत् तेन हंस-रूपेण ब्रह्मणे ऽभ्यात्थ माधव ॥
purā kila mahā-bāho dharmaṃ paramakaṃ prabho / yat tena haṃsa-rūpeṇa brahmaṇe 'bhyāttha mādhava //
स इदानीं सु-महता कालेनामित्र-कर्शन । न प्रायो भविता मर्त्य- लोके प्राग् अनुशासितः ॥
sa idānīṃ su-mahatā kālenāmitra-karśana / na prāyo bhavitā martya- loke prāg anuśāsitaḥ //
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायाम् अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्ति-धराः कलाः ॥
vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi / sabhāyām api vairiñcyāṃ yatra mūrti-dharāḥ kalāḥ //
कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते मही-तले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥
kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana / tyakte mahī-tale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati //
तत् त्वं नः सर्व-धर्म-ज्ञ धर्मस् त्वद्-भक्ति-लक्षणः । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥
tat tvaṃ naḥ sarva-dharma-jña dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ / yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho //
श्री-शुक उवाच इत्थं स्व-भृत्य-मुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः । प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥
śrī-śuka uvāca itthaṃ sva-bhṛtya-mukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ / prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān //
श्री-भगवान् उवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयस-करो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तम् उद्धव निबोध मे ॥
śrī-bhagavān uvāca dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasa-karo nṛṇām / varṇāśramācāravatāṃ tam uddhava nibodha me //
आदौ कृत-युगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः । कृत-कृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृत-युगं विदुः ॥
ādau kṛta-yuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ / kṛta-kṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛta-yugaṃ viduḥ //
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मो ऽहं वृष-रूप-धृक् । उपासते तपो-निष्ठा हंसं मां मुक्त-किल्बिषाः ॥
vedaḥ praṇava evāgre dharmo 'haṃ vṛṣa-rūpa-dhṛk / upāsate tapo-niṣṭhā haṃsaṃ māṃ mukta-kilbiṣāḥ //
त्रेता-मुखे महा-भाग प्राणान् मे हृदयात् त्रयी । विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहम् आसं त्रि-वृन् मखः ॥
tretā-mukhe mahā-bhāga prāṇān me hṛdayāt trayī / vidyā prādurabhūt tasyā aham āsaṃ tri-vṛn makhaḥ //
विप्र-क्षत्रिय-विट्-शूद्रा मुख-बाहूरु-पाद-जाः । वैराजात् पुरुषाज् जाता य आत्माचार-लक्षणाः ॥
vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrā mukha-bāhūru-pāda-jāḥ / vairājāt puruṣāj jātā ya ātmācāra-lakṣaṇāḥ //
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्षः-स्थलाद् वने-वासः सन्न्यासः शिरसि स्थितः ॥
gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama / vakṣaḥ-sthalād vane-vāsaḥ sannyāsaḥ śirasi sthitaḥ //
वर्णानाम् आश्रमाणां च जन्म-भूम्य्-अनुसारिणीः । आसन् प्रकृतयो नॄनां नीचैर् नीचोत्तमोत्तमाः ॥
varṇānām āśramāṇāṃ ca janma-bhūmy-anusāriṇīḥ / āsan prakṛtayo nṝnāṃ nīcair nīcottamottamāḥ //
शमो दमस् तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिर् आर्जवम् । मद्-भक्तिश् च दया सत्यं ब्रह्म-प्रकृतयस् त्व् इमाः ॥
śamo damas tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntir ārjavam / mad-bhaktiś ca dayā satyaṃ brahma-prakṛtayas tv imāḥ //
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यम् उद्यमः । स्थैर्यं ब्रह्मन्यम् ऐश्वर्यं क्षत्र-प्रकृतयस् त्व् इमाः ॥
tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryam udyamaḥ / sthairyaṃ brahmanyam aiśvaryaṃ kṣatra-prakṛtayas tv imāḥ //
आस्तिक्यं दान-निष्ठा च अदम्भो ब्रह्म-सेवनम् । अतुष्टिर् अर्थोपचयैर् वैश्य-प्रकृतयस् त्व् इमाः ॥
āstikyaṃ dāna-niṣṭhā ca adambho brahma-sevanam / atuṣṭir arthopacayair vaiśya-prakṛtayas tv imāḥ //
शुश्रूषणं द्विज-गवां देवानां चाप्य् अमायया । तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्र-प्रकृतयस् त्व् इमाः ॥
śuśrūṣaṇaṃ dvija-gavāṃ devānāṃ cāpy amāyayā / tatra labdhena santoṣaḥ śūdra-prakṛtayas tv imāḥ //
अशौचम् अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्क-विग्रहः । कामः क्रोधश् च तर्षश् च स भावो ऽन्त्यावसायिनाम् ॥
aśaucam anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣka-vigrahaḥ / kāmaḥ krodhaś ca tarṣaś ca sa bhāvo 'ntyāvasāyinām //
अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् अकाम-क्रोध-लोभता । भूत-प्रिय-हितेहा च धर्मो ऽयं सार्व-वर्णिकः ॥
ahiṃsā satyam asteyam akāma-krodha-lobhatā / bhūta-priya-hitehā ca dharmo 'yaṃ sārva-varṇikaḥ //
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज् जन्मोपनयनं द्विजः । वसन् गुरु-कुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः ॥
dvitīyaṃ prāpyānupūrvyāj janmopanayanaṃ dvijaḥ / vasan guru-kule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ //
मेखलाजिन-दण्डाक्ष- ब्रह्म-सूत्र-कमण्डलून् । जटिलो ऽधौत-दद्-वासो ऽरक्त-पीठः कुशान् दधत् ॥
mekhalājina-daṇḍākṣa- brahma-sūtra-kamaṇḍalūn / jaṭilo 'dhauta-dad-vāso 'rakta-pīṭhaḥ kuśān dadhat //
स्नान-भोजन-होमेषु जपोच्चारे च वाग्-यतः । न च्छिन्द्यान् नख-रोमाणि कक्षोपस्थ-गतान्य् अपि ॥
snāna-bhojana-homeṣu japoccāre ca vāg-yataḥ / na cchindyān nakha-romāṇi kakṣopastha-gatāny api //
रेतो नावकिरेज् जातु ब्रह्म-व्रत-धरः स्वयम् । अवकीर्णे ऽवगाह्याप्सु यतासुस् त्रि-पदां जपेत् ॥
reto nāvakirej jātu brahma-vrata-dharaḥ svayam / avakīrṇe 'vagāhyāpsu yatāsus tri-padāṃ japet //
अग्न्य्-अर्काचार्य-गो-विप्र- गुरु-वृद्ध-सुराञ् शुचिः । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यत-वाग् जपन् ॥
agny-arkācārya-go-vipra- guru-vṛddha-surāñ śuciḥ / samāhita upāsīta sandhye dve yata-vāg japan //
आचार्यं मां विजानीयान् नावन्मन्येत कर्हिचित् । न मर्त्य-बुद्ध्यासूयेत सर्व-देव-मयो गुरुः ॥
ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvanmanyeta karhicit / na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ //
सायं प्रातर् उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच् चान्यद् अप्य् अनुज्ञातम् उपयुञ्जीत संयतः ॥
sāyaṃ prātar upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet / yac cānyad apy anujñātam upayuñjīta saṃyataḥ //
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीच-वत् । यान-शय्यासन-स्थानैर् नाति-दूरे कृताञ्जलिः ॥
śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīca-vat / yāna-śayyāsana-sthānair nāti-dūre kṛtāñjaliḥ //
एवं-वृत्तो गुरु-कुले वसेद् भोग-विवर्जितः । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतम् अखण्डितम् ॥
evaṃ-vṛtto guru-kule vased bhoga-vivarjitaḥ / vidyā samāpyate yāvad bibhrad vratam akhaṇḍitam //
यद्य् असौ छन्दसां लोकम् आरोक्ष्यन् ब्रह्म-विष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्-व्रतः ॥
yady asau chandasāṃ lokam ārokṣyan brahma-viṣṭapam / gurave vinyased dehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhad-vrataḥ //
अग्नौ गुराव् आत्मनि च सर्व-भूतेषु मां परम् । अपृथग्-धीर् उपसीत ब्रह्म-वर्चस्व्य् अकल्मषः ॥
agnau gurāv ātmani ca sarva-bhūteṣu māṃ param / apṛthag-dhīr upasīta brahma-varcasvy akalmaṣaḥ //
स्त्रीणां निरीक्षण-स्पर्श- संलाप-क्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनी-भूतान् अगृहस्थो ऽग्रतस् त्यजेत् ॥
strīṇāṃ nirīkṣaṇa-sparśa- saṃlāpa-kṣvelanādikam / prāṇino mithunī-bhūtān agṛhastho 'gratas tyajet //
शौचम् आचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर् ममार्चनम् । तीर्थ-सेवा जपो ऽस्पृश्या- भक्ष्यासम्भाष्य-वर्जनम् ॥
śaucam ācamanaṃ snānaṃ sandhyopāstir mamārcanam / tīrtha-sevā japo 'spṛśyā- bhakṣyāsambhāṣya-varjanam //
सर्वाश्रम-प्रयुक्तो ऽयं नियमः कुल-नन्दन । मद्-भावः सर्व-भूतेषु मनो-वाक्-काय-संयमः ॥
sarvāśrama-prayukto 'yaṃ niyamaḥ kula-nandana / mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-saṃyamaḥ //
एवं बृहद्-व्रत-धरो ब्राह्मणो ऽग्निर् इव ज्वलन् । मद्-भक्तस् तीव्र-तपसा दग्ध-कर्माशयो ऽमलः ॥
evaṃ bṛhad-vrata-dharo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan / mad-bhaktas tīvra-tapasā dagdha-karmāśayo 'malaḥ //
अथानन्तरम् आवेक्ष्यन् यथा-जिज्ञासितागमः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्व्-अनुमोदितः ॥
athānantaram āvekṣyan yathā-jijñāsitāgamaḥ / gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyād gurv-anumoditaḥ //
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तमः । आश्रमाद् आश्रमं गच्छेन् नान्यथामत्-परश् चरेत् ॥
gṛhaṃ vanaṃ vopaviśet pravrajed vā dvijottamaḥ / āśramād āśramaṃ gacchen nānyathāmat-paraś caret //
गृहार्थी सदृशीं भार्याम् उद्वहेद् अजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यं स-वर्णाम् अनु क्रमात् ॥
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryām udvahed ajugupsitām / yavīyasīṃ tu vayasā yaṃ sa-varṇām anu kramāt //
इज्याध्ययन-दानानि सर्वेषां च द्वि-जन्मनाम् । प्रतिग्रहो ऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥
ijyādhyayana-dānāni sarveṣāṃ ca dvi-janmanām / pratigraho 'dhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam //
प्रतिग्रहं मन्यमानस् तपस्-तेजो-यशो-नुदम् । अन्याभ्याम् एव जीवेत शिलैर् वा दोष-दृक् तयोः ॥
pratigrahaṃ manyamānas tapas-tejo-yaśo-nudam / anyābhyām eva jīveta śilair vā doṣa-dṛk tayoḥ //
ब्राह्मणस्य हि देहो ऽयं क्षुद्र-कामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्त-सुखाय च ॥
brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ kṣudra-kāmāya neṣyate / kṛcchrāya tapase ceha pretyānanta-sukhāya ca //
शिलोञ्छ-वृत्त्या परितुष्ट-चित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः । मय्य् अर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् नाति-प्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥
śiloñcha-vṛttyā parituṣṭa-citto dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ / mayy arpitātmā gṛha eva tiṣṭhan nāti-prasaktaḥ samupaiti śāntim //
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्-परायणम् । तान् उद्धरिष्ये न चिराद् आपद्भ्यो नौर् इवार्णवात् ॥
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ mat-parāyaṇam / tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo naur ivārṇavāt //
सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः । आत्मानम् आत्मना धीरो यथा गज-पतिर् गजान् ॥
sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ / ātmānam ātmanā dhīro yathā gaja-patir gajān //
एवं-विधो नर-पतिर् विमानेनार्क-वर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्स्नम् इन्द्रेण सह मोदते ॥
evaṃ-vidho nara-patir vimānenārka-varcasā / vidhūyehāśubhaṃ kṛtsnam indreṇa saha modate //
सीदन् विप्रो वणिग्-वृत्त्या पण्यैर् एवापदं तरेत् । खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्व-वृत्त्या कथञ्चन ॥
sīdan vipro vaṇig-vṛttyā paṇyair evāpadaṃ taret / khaḍgena vāpadākrānto na śva-vṛttyā kathañcana //
वैश्य-वृत्त्या तु राजन्यो जीवेन् मृगययापदि । चरेद् वा विप्र-रूपेण न श्व-वृत्त्या कथञ्चन ॥
vaiśya-vṛttyā tu rājanyo jīven mṛgayayāpadi / cared vā vipra-rūpeṇa na śva-vṛttyā kathañcana //
शूद्र-वृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारु-कट-क्रियाम् । कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥
śūdra-vṛttiṃ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kāru-kaṭa-kriyām / kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā //
वेदाध्याय-स्वधा-स्वाहा- बल्य्-अन्नाद्यैर् यथोदयम् । देवर्षि-पितृ-भूतानि मद्-रूपाण्य् अन्व्-अहं यजेत् ॥
vedādhyāya-svadhā-svāhā- baly-annādyair yathodayam / devarṣi-pitṛ-bhūtāni mad-rūpāṇy anv-ahaṃ yajet //
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥
yadṛcchayopapannena śuklenopārjitena vā / dhanenāpīḍayan bhṛtyān nyāyenaivāharet kratūn //
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्य् अपि । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumby api / vipaścin naśvaraṃ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat //
पुत्र-दाराप्त-बन्धूनां सङ्गमः पान्थ-सङ्गमः । अनु-देहं वियन्त्य् एते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥
putra-dārāpta-bandhūnāṃ saṅgamaḥ pāntha-saṅgamaḥ / anu-dehaṃ viyanty ete svapno nidrānugo yathā //
इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्व् अतिथि-वद् वसन् । न गृहैर् अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः ॥
itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣv atithi-vad vasan / na gṛhair anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ //
कर्मभिर् गृह-मेधीयैर् इष्ट्वा माम् एव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥
karmabhir gṛha-medhīyair iṣṭvā mām eva bhaktimān / tiṣṭhed vanaṃ vopaviśet prajāvān vā parivrajet //
यस् त्व् आसक्त-मतिर् गेहे पुत्र-वित्तैषणातुरः । स्त्रैणः कृपण-धीर् मूढो ममाहम् इति बध्यते ॥
yas tv āsakta-matir gehe putra-vittaiṣaṇāturaḥ / straiṇaḥ kṛpaṇa-dhīr mūḍho mamāham iti badhyate //
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजाः । अनाथा माम् ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ / anāthā mām ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ //
एवं गृहाशयाक्षिप्त- हृदयो मूढ-धीर् अयम् । अतृप्तस् तान् अनुध्यायन् मृतो ऽन्धं विशते तमः ॥
evaṃ gṛhāśayākṣipta- hṛdayo mūḍha-dhīr ayam / atṛptas tān anudhyāyan mṛto 'ndhaṃ viśate tamaḥ //