श्री-भगवान् उवाच वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच् छान्तस् तृतीयं भागम् आयुषः ॥
śrī-bhagavān uvāca vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā / vana eva vasec chāntas tṛtīyaṃ bhāgam āyuṣaḥ //
कन्द-मूल-फलैर् वन्यैर् मेध्यैर् वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस् तृण-पर्णाजिनानि वा ॥
kanda-mūla-phalair vanyair medhyair vṛttiṃ prakalpayet / vasīta valkalaṃ vāsas tṛṇa-parṇājināni vā //
केश-रोम-नख-श्मश्रु- मलानि बिभृयाद् दतः । न धावेद् अप्सु मज्जेत त्रि कालं स्थण्डिले-शयः ॥
keśa-roma-nakha-śmaśru- malāni bibhṛyād dataḥ / na dhāved apsu majjeta tri kālaṃ sthaṇḍile-śayaḥ //
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्व् आसार-षाड् जले । आकण्थ-मग्नः शिशिर एवं वृत्तस् तपश् चरेत् ॥
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsv āsāra-ṣāḍ jale / ākaṇtha-magnaḥ śiśira evaṃ vṛttas tapaś caret //
अग्नि-पक्वं समश्नीयात् काल-पक्वम् अथापि वा । उलूखलाश्म-कुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥
agni-pakvaṃ samaśnīyāt kāla-pakvam athāpi vā / ulūkhalāśma-kuṭṭo vā dantolūkhala eva vā //
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वम् आत्मनो वृत्ति-कारणम् । देश-काल-बलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥
svayaṃ sañcinuyāt sarvam ātmano vṛtti-kāraṇam / deśa-kāla-balābhijño nādadītānyadāhṛtam //
वन्यैश् चरु-पुरोडाशैर् निर्वपेत् काल-चोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥
vanyaiś caru-puroḍāśair nirvapet kāla-coditān / na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī //
अग्निहोत्रं च दर्शश् च पौर्णमासश् च पूर्व-वत् । चातुर्मास्यानि च मुनेर् आम्नातानि च नैगमैः ॥
agnihotraṃ ca darśaś ca paurṇamāsaś ca pūrva-vat / cāturmāsyāni ca muner āmnātāni ca naigamaiḥ //
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर् धमनि-सन्ततः । मां तपो-मयम् आराध्य ऋषि-लोकाद् उपैति माम् ॥
evaṃ cīrṇena tapasā munir dhamani-santataḥ / māṃ tapo-mayam ārādhya ṛṣi-lokād upaiti mām //
यस् त्व् एतत् कृच्छ्रतश् चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः को ऽपरस् ततः ॥
yas tv etat kṛcchrataś cīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat / kāmāyālpīyase yuñjyād bāliśaḥ ko 'paras tataḥ //
यदासौ नियमे ऽकल्पो जरया जात-वेपथुः । आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य मच्-चित्तो ऽग्निं समाविशेत् ॥
yadāsau niyame 'kalpo jarayā jāta-vepathuḥ / ātmany agnīn samāropya mac-citto 'gniṃ samāviśet //
यदा कर्म-विपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत् ततः ॥
yadā karma-vipākeṣu lokeṣu nirayātmasu / virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajet tataḥ //
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्व-स्वम् ऋत्विजे । अग्नीन् स्व-प्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥
iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarva-svam ṛtvije / agnīn sva-prāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet //
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादि-रूपिणः । विघ्नान् कुर्वन्त्य् अयं ह्य् अस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥
viprasya vai sannyasato devā dārādi-rūpiṇaḥ / vighnān kurvanty ayaṃ hy asmān ākramya samiyāt param //
बिभृयाच् चेन् मुनिर् वासः कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्ड-पात्राभ्याम् अन्यत् किञ्चिद् अनापदि ॥
bibhṛyāc cen munir vāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param / tyaktaṃ na daṇḍa-pātrābhyām anyat kiñcid anāpadi //
दृष्टि-पूतं न्यसेत् पादं वस्त्र-पूतं पिबेज् जलम् । सत्य-पूतां वदेद् वाचं मनः-पूतं समाचरेत् ॥
dṛṣṭi-pūtaṃ nyaset pādaṃ vastra-pūtaṃ pibej jalam / satya-pūtāṃ vaded vācaṃ manaḥ-pūtaṃ samācaret //
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्-देह-चेतसाम् । न ह्य् एते यस्य सन्त्य् अङ्ग वेणुभिर् न भवेद् यतिः ॥
maunānīhānilāyāmā daṇḍā vāg-deha-cetasām / na hy ete yasya santy aṅga veṇubhir na bhaved yatiḥ //
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश् चरेत् । सप्तागारान् असङ्कॢप्तांस् तुष्येल् लब्धेन तावता ॥
bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayaṃś caret / saptāgārān asaṅkḷptāṃs tuṣyel labdhena tāvatā //
बहिर् जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्-यतः । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषम् आहृतम् ॥
bahir jalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāg-yataḥ / vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣam āhṛtam //
एकश् चरेन् महीम् एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः । आत्म-क्रीड आत्म-रत आत्म-वान् सम-दर्शनः ॥
ekaś caren mahīm etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ / ātma-krīḍa ātma-rata ātma-vān sama-darśanaḥ //
विविक्त-क्षेम-शरणो मद्-भाव-विमलाशयः । आत्मानं चिन्तयेद् एकम् अभेदेन मया मुनिः ॥
vivikta-kṣema-śaraṇo mad-bhāva-vimalāśayaḥ / ātmānaṃ cintayed ekam abhedena mayā muniḥ //
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञान-निष्ठया । बन्ध इन्द्रिय-विक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः ॥
anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñāna-niṣṭhayā / bandha indriya-vikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ //
तस्मान् नियम्य षड्-वर्गं मद्-भावेन चरेन् मुनिः । विरक्तः क्षुद्र-कामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥
tasmān niyamya ṣaḍ-vargaṃ mad-bhāvena caren muniḥ / viraktaḥ kṣudra-kāmebhyo labdhvātmani sukhaṃ mahat //
पुर-ग्राम-व्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश् चरेत् । पुण्य-देश-सरिच्-छैल- वनाश्रम-वतीं महीम् ॥
pura-grāma-vrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśaṃś caret / puṇya-deśa-saric-chaila- vanāśrama-vatīṃ mahīm //
वानप्रस्थाश्रम-पदेष्व् अभीक्ष्णं भैक्ष्यम् आचरेत् । संसिध्यत्य् आश्व् असम्मोहः शुद्ध-सत्त्वः शिलान्धसा ॥
vānaprasthāśrama-padeṣv abhīkṣṇaṃ bhaikṣyam ācaret / saṃsidhyaty āśv asammohaḥ śuddha-sattvaḥ śilāndhasā //
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्त-चित्तो विरमेद् इहामुत्र-चिकीर्षितात् ॥
naitad vastutayā paśyed dṛśyamānaṃ vinaśyati / asakta-citto viramed ihāmutra-cikīrṣitāt //
यद् एतद् आत्मनि जगन् मनो-वाक्-प्राण-संहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्व-स्थस् त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥
yad etad ātmani jagan mano-vāk-prāṇa-saṃhatam / sarvaṃ māyeti tarkeṇa sva-sthas tyaktvā na tat smaret //
ज्ञान-निष्ठो विरक्तो वा मद्-भक्तो वानपेक्षकः । स-लिङ्गान् आश्रमांस् त्यक्त्वा चरेद् अविधि-गोचरः ॥
jñāna-niṣṭho virakto vā mad-bhakto vānapekṣakaḥ / sa-liṅgān āśramāṃs tyaktvā cared avidhi-gocaraḥ //
बुधो बालक-वत् क्रीडेत् कुशलो जड-वच् चरेत् । वदेद् उन्मत्त-वद् विद्वान् गो-चर्यां नैगमश् चरेत् ॥
budho bālaka-vat krīḍet kuśalo jaḍa-vac caret / vaded unmatta-vad vidvān go-caryāṃ naigamaś caret //
वेद-वाद-रतो न स्यान् न पाषण्डी न हैतुकः । शुष्क-वाद-विवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥
veda-vāda-rato na syān na pāṣaṇḍī na haitukaḥ / śuṣka-vāda-vivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet //
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन् न तु । अति-वादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहम् उद्दिश्य पशु-वद् वैरं कुर्यान् न केनचित् ॥
nodvijeta janād dhīro janaṃ codvejayen na tu / ati-vādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kañcana / deham uddiśya paśu-vad vairaṃ kuryān na kenacit //
एक एव परो ह्य् आत्मा भूतेष्व् आत्मन्य् अवस्थितः । यथेन्दुर् उद-पात्रेषु भूतान्य् एकात्मकानि च ॥
eka eva paro hy ātmā bhūteṣv ātmany avasthitaḥ / yathendur uda-pātreṣu bhūtāny ekātmakāni ca //
अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले ऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमान् उभयं दैव-तन्त्रितम् ॥
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle 'śanaṃ kvacit / labdhvā na hṛṣyed dhṛtimān ubhayaṃ daiva-tantritam //
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत्-प्राण-धारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat-prāṇa-dhāraṇam / tattvaṃ vimṛśyate tena tad vijñāya vimucyate //
यदृच्छयोपपन्नान्नम् अद्याच् छ्रेष्ठम् उतापरम् । तथा वासस् तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन् मुनिः ॥
yadṛcchayopapannānnam adyāc chreṣṭham utāparam / tathā vāsas tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajen muniḥ //
शौचम् आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश् च नियमाञ् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः ॥
śaucam ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret / anyāṃś ca niyamāñ jñānī yathāhaṃ līlayeśvaraḥ //
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्-वीक्षया हता । आ-देहान्तात् क्वचित् ख्यातिस् ततः सम्पद्यते मया ॥
na hi tasya vikalpākhyā yā ca mad-vīkṣayā hatā / ā-dehāntāt kvacit khyātis tataḥ sampadyate mayā //
दुःखोदर्केषु कामेषु जात-निर्वेद आत्मवान् । अज्ज्ञासित-मद्-धर्मो मुनिं गुरुम् उपव्रजेत् ॥
duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jāta-nirveda ātmavān / ajjñāsita-mad-dharmo muniṃ gurum upavrajet //
तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः । यावद् ब्रह्म विजानीयान् माम् एव गुरुम् आदृतः ॥
tāvat paricared bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ / yāvad brahma vijānīyān mām eva gurum ādṛtaḥ //
यस् त्व् असंयत-षड्-वर्गः प्रचण्डेन्द्रिय-सारथिः । ज्ञान-वैराग्य-रहितस् त्रि-दण्डम् उपजीवति ॥
yas tv asaṃyata-ṣaḍ-vargaḥ pracaṇḍendriya-sārathiḥ / jñāna-vairāgya-rahitas tri-daṇḍam upajīvati //
सुरान् आत्मानम् आत्म-स्थं निह्नुते मां च धर्म-हा । अविपक्व-कषायो ऽस्माद् अमुष्माच् च विहीयते ॥
surān ātmānam ātma-sthaṃ nihnute māṃ ca dharma-hā / avipakva-kaṣāyo 'smād amuṣmāc ca vihīyate //
भिक्षोर् धर्मः शमो ऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः । गृहिणो भूत-रक्षेज्या द्विजस्याचार्य-सेवनम् ॥
bhikṣor dharmaḥ śamo 'hiṃsā tapa īkṣā vanaukasaḥ / gṛhiṇo bhūta-rakṣejyā dvijasyācārya-sevanam //
ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषो भूत-सौहृदम् । गृहस्थस्याप्य् ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मद्-उपासनम् ॥
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣo bhūta-sauhṛdam / gṛhasthasyāpy ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ mad-upāsanam //
इति मां यः स्व-धर्मेण भजेन् नित्यम् अनन्य-भाक् । सर्व-भूतेषु मद्-भावो मद्-भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥
iti māṃ yaḥ sva-dharmeṇa bhajen nityam ananya-bhāk / sarva-bhūteṣu mad-bhāvo mad-bhaktiṃ vindate dṛḍhām //
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्व-लोक-महेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्य्-अप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः ॥
bhaktyoddhavānapāyinyā sarva-loka-maheśvaram / sarvotpatty-apyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ //
इति स्व-धर्म-निर्णिक्त- सत्त्वो निर्ज्ञात-मद्-गतिः । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो न चिरात् समुपैति माम् ॥
iti sva-dharma-nirṇikta- sattvo nirjñāta-mad-gatiḥ / jñāna-vijñāna-sampanno na cirāt samupaiti mām //
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचार-लक्षणः । स एव मद्-भक्ति-युतो निःश्रेयस-करः परः ॥
varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāra-lakṣaṇaḥ / sa eva mad-bhakti-yuto niḥśreyasa-karaḥ paraḥ //
एतत् ते ऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच् च माम् । यथा स्व-धर्म-संयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥
etat te 'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yac ca mām / yathā sva-dharma-saṃyukto bhakto māṃ samiyāt param //