श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥
śrī-bhagavān uvāca yo vidyā-śruta-sampannaḥ ātmavān nānumānikaḥ / mayā-mātram idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset //
ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो ऽर्थो मद्-ऋते प्रियः ॥
jñāninas tv aham eveṣṭaḥ svārtho hetuś ca sammataḥ / svargaś caivāpavargaś ca nānyo 'rtho mad-ṛte priyaḥ //
ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर् मम । ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥
jñāna-vijñāna-saṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidur mama / jñānī priyatamo 'to me jñānenāsau bibharti mām //
तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥
tapas tīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca / nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñāna-kalayā kṛtā //
तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥
tasmāj jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānam uddhava / jñāna-vijñāna-sampanno bhaja māṃ bhakti-bhāvataḥ //
ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो ऽगमन् ॥
jñāna-vijñāna-yajñena mām iṣṭvātmānam ātmani / sarva-yajña-patiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo 'gaman //
त्वय्य् उद्धवाश्रयति यस् त्रि-विधो विकारो मायान्तरापतति नाद्य्-अपवर्गयोर् यत् अम्प्; जन्मादयो ऽस्य यद् अमी तव तस्य किं स्युर् आद्य्-अन्तयोर् यद् असतो ऽस्ति तद् एव मध्ये ॥
tvayy uddhavāśrayati yas tri-vidho vikāro māyāntarāpatati nādy-apavargayor yat amp; janmādayo 'sya yad amī tava tasya kiṃ syur ādy-antayor yad asato 'sti tad eva madhye //
श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥
śrī-uddhava uvāca jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitad vairāgya-vijñāna-yutaṃ purāṇam / ākhyāhi viśveśvara viśva-mūrte tvad-bhakti-yogaṃ ca mahad-vimṛgyam //
ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥
tāpa-trayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa / paśyāmi nānyac charaṇaṃ tavāṅghri- dvandvātapatrād amṛtābhivarṣāt //
दष्टं जनं सम्पतितं बिले ऽस्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसिञ्च महानुभाव ॥
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile 'smin kālāhinā kṣudra-sukhoru-tarṣam / samuddharainaṃ kṛpayāpavargyair vacobhir āsiñca mahānubhāva //
श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो ऽनुशृण्वताम् ॥
śrī-bhagavān uvāca ittham etat purā rājā bhīṣmaṃ dharma-bhṛtāṃ varam / ajāta-śatruḥ papraccha sarveṣāṃ no 'nuśṛṇvatām //
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛn-nidhana-vihvalaḥ / śrutvā dharmān bahūn paścān mokṣa-dharmān apṛcchata //
तान् अहं ते ऽभिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान- श्रद्धा-भक्त्य्-उपबृंहितान् ॥
tān ahaṃ te 'bhidhāsyāmi deva-vrata-makhāc chrutān / jñāna-vairāgya-vijñāna- śraddhā-bhakty-upabṛṃhitān //
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथाइकम् अप्य् एषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
navaikādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai / īkṣetāthāikam apy eṣu taj jñānaṃ mama niścitam //
एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् । स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्ययान् पश्येद् भावानां त्रि-गुणात्मनाम् ॥
etad eva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat / sthity-utpatty-apyayān paśyed bhāvānāṃ tri-guṇātmanām //
आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्-प्रतिसङ्क्रामे यच् छिष्येत तद् एव सत् ॥
ādāv ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yad anviyāt / punas tat-pratisaṅkrāme yac chiṣyeta tad eva sat //
श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥
śrutiḥ pratyakṣam aitihyam anumānaṃ catuṣṭayam / pramāṇeṣv anavasthānād vikalpāt sa virajyate //
कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
karmaṇāṃ pariṇāmitvād ā-viriñcyād amaṅgalam / vipaścin naśvaraṃ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat //
भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय ते ऽनघ । पुनश् च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परं ॥
bhakti-yogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te 'nagha / punaś ca kathayiṣyāmi mad-bhakteḥ kāraṇaṃ paraṃ //
श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥
śraddhāmṛta-kathāyāṃ me śaśvan mad-anukīrtanam / pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama //
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैर् अभिवन्दनम् । मद्-भक्त-पूजाभ्यधिका सर्व-भूतेषु मन्-मतिः ॥
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgair abhivandanam / mad-bhakta-pūjābhyadhikā sarva-bhūteṣu man-matiḥ //
मद्-अर्थेष्व् अङ्ग-चेष्टा च वचसा मद्-गुणेरणम् । मय्य् अर्पणं च मनसः सर्व-काम-विवर्जनम् ॥
mad-artheṣv aṅga-ceṣṭā ca vacasā mad-guṇeraṇam / mayy arpaṇaṃ ca manasaḥ sarva-kāma-vivarjanam //
मद्-अर्थे ऽर्थ-परित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मद्-अर्थं यद् व्रतं तपः ॥
mad-arthe 'rtha-parityāgo bhogasya ca sukhasya ca / iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ mad-arthaṃ yad vrataṃ tapaḥ //
एवं धर्मैर् मनुष्याणाम् उद्धवात्म-निवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः को ऽन्यो ऽर्थो ऽस्यावशिष्यते ॥
evaṃ dharmair manuṣyāṇām uddhavātma-nivedinām / mayi sañjāyate bhaktiḥ ko 'nyo 'rtho 'syāvaśiṣyate //
यदात्मन्य् अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाभिपद्यते ॥
yadātmany arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam / dharmaṃ jñānaṃ sa vairāgyam aiśvaryaṃ cābhipadyate //
यद् अर्पितं तद् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥
yad arpitaṃ tad vikalpe indriyaiḥ paridhāvati / rajas-valaṃ cāsan-niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam //
धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्य-दर्शनम् । गुणेस्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥
dharmo mad-bhakti-kṛt prokto jñānaṃ caikātmya-darśanam / guṇesv asaṅgo vairāgyam aiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ //
श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विधः प्रोक्तो । नियमो वारि-कर्षण कः शमः को दमः कृष्ण ॥
śrī-uddhava uvāca yamaḥ kati-vidhaḥ prokto / niyamo vāri-karṣaṇa kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa //
का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किम् सत्यम् ऋतम् उच्यते कस् त्यागः किं धनं चेष्टं ॥
kā titikṣā dhṛtiḥ prabho kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ / kim satyam ṛtam ucyate kas tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ //
को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश् च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥
ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā puṃsaḥ kiṃ svid balaṃ śrīman / bhago lābhaś ca keśava kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ //
किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥
kiṃ sukhaṃ duḥkham eva ca kaḥ paṇḍitaḥ kaś ca mūrkhaḥ / kaḥ panthā utpathaś ca kaḥ kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit //
को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥
ko bandhur uta kiṃ gṛham ka āḍhyaḥ ko daridro vā / kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ etān praśnān mama brūhi / viparītāṃś ca sat-pate śrī-bhagavān uvāca //
अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥
ahiṃsā satyam asteyam asaṅgo hrīr asañcayaḥ / āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam //
शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मद्-अर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्य-सेवनम् ॥
śaucaṃ japas tapo homaḥ śraddhātithyaṃ mad-arcanam / tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭir ācārya-sevanam //
एते यमाः स-नियमा उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥
ete yamāḥ sa-niyamā ubhayor dvādaśa smṛtāḥ / puṃsām upāsitās tāta yathā-kāmaṃ duhanti hi //
शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥
śamo man-niṣṭhatā buddher dama indriya-saṃyamaḥ / titikṣā duḥkha-sammarṣo jihvopastha-jayo dhṛtiḥ //
दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥
daṇḍa-nyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāma-tyāgas tapaḥ smṛtam / svabhāva-vijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca sama-darśanam //
अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥
anyac ca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā / karmasv asaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate //
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो ऽहं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥
dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño 'haṃ bhagavattamaḥ / dakṣiṇā jñāna-sandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam //
भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्-भक्तिर् उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर् अकर्मसु ॥
bhago ma aiśvaro bhāvo lābho mad-bhaktir uttamaḥ / vidyātmani bhidā-bādho jugupsā hrīr akarmasu //
श्रीर् गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥
śrīr guṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkha-sukhātyayaḥ / duḥkhaṃ kāma-sukhāpekṣā paṇḍito bandha-mokṣa-vit //
मूर्खो देहाद्य्-अहं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥
mūrkho dehādy-ahaṃ-buddhiḥ panthā man-nigamaḥ smṛtaḥ / utpathaś citta-vikṣepaḥ svargaḥ sattva-guṇodayaḥ //
नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥
narakas tama-unnāho bandhur gurur ahaṃ sakhe / gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hy āḍhya ucyate //
दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो ऽजितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥
daridro yas tv asantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo 'jitendriyaḥ / guṇeṣv asakta-dhīr īśo guṇa-saṅgo viparyayaḥ //
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः । गुण-दोष-दृशिर् दोषो गुणस् तूभय-वर्जितः ॥
eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ / kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇa-doṣayoḥ / guṇa-doṣa-dṛśir doṣo guṇas tūbhaya-varjitaḥ //