श्री-उद्धव उवाच विधिश् च प्रतिषेधश् च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षते ऽरविण्डाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥
śrī-uddhava uvāca vidhiś ca pratiṣedhaś ca nigamo hīśvarasya te / avekṣate 'raviṇḍākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām //
वर्णाश्रम-विकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्य-देश-वयः-कालान् स्वर्गं नरकम् एव च ॥
varṇāśrama-vikalpaṃ ca pratilomānulomajam / dravya-deśa-vayaḥ-kālān svargaṃ narakam eva ca //
गुण-दोष-भिदा-दृष्टिम् अन्तरेण वचस् तव । निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध-विधि-लक्षणम् ॥
guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭim antareṇa vacas tava / niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha-vidhi-lakṣaṇam //
पितृ-देव-मनुष्यानां वेदश् चक्षुस् तवेश्वर । श्रेयस् त्व् अनुपलब्धे ऽर्थे साध्य-साधनयोर् अपि ॥
pitṛ-deva-manuṣyānāṃ vedaś cakṣus taveśvara / śreyas tv anupalabdhe 'rthe sādhya-sādhanayor api //
गुण-दोष-भिदा-दृष्टिर् निगमात् ते न हि स्वतः । निगमेनापवादश् च भिदाया इति ह भ्रमः ॥
guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭir nigamāt te na hi svataḥ / nigamenāpavādaś ca bhidāyā iti ha bhramaḥ //
श्री-भगवान् उवाच योगास् त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयो-विधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश् च नोपायो ऽन्यो ऽस्ति कुत्रचित् ॥
śrī-bhagavān uvāca yogās trayo mayā proktā nṝṇāṃ śreyo-vidhitsayā / jñānaṃ karma ca bhaktiś ca nopāyo 'nyo 'sti kutracit //
निर्विण्णानां ज्ञान-योगो न्यासिनाम् इह कर्मसु । तेष्व् अनिर्विण्ण-चित्तानां कर्म-योगस् तु कामिनाम् ॥
nirviṇṇānāṃ jñāna-yogo nyāsinām iha karmasu / teṣv anirviṇṇa-cittānāṃ karma-yogas tu kāminām //
यदृच्छया मत्-कथादौ जात-श्रद्धस् तु यः पुमान् । न निर्विण्णो नाति-सक्तो भक्ति-योगो ऽस्य सिद्धि-दः ॥
yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān / na nirviṇṇo nāti-sakto bhakti-yogo 'sya siddhi-daḥ //
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्-कथा-श्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् न जायते ॥
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā / mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate //
स्व-धर्म-स्थो यजन् यज्ञैर् अनाशीः-काम उद्धव । न याति स्वर्ग-नरकौ यद्य् अन्यन् न समाचरेत् ॥
sva-dharma-stho yajan yajñair anāśīḥ-kāma uddhava / na yāti svarga-narakau yady anyan na samācaret //
अस्मिंल् लोके वर्तमानः स्व-धर्म-स्थो ऽनघः शुचिः । ज्ञानं विशुद्धम् आप्नोति मद्-भक्तिं वा यदृच्छया ॥
asmiṃl loke vartamānaḥ sva-dharma-stho 'naghaḥ śuciḥ / jñānaṃ viśuddham āpnoti mad-bhaktiṃ vā yadṛcchayā //
स्वर्गिणो ऽप्य् एतम् इच्छन्ति लोकं निरयिणस् तथा । साधकं ज्ञान-भक्तिभ्याम् उभयं तद्-असाधकम् ॥
svargiṇo 'py etam icchanti lokaṃ nirayiṇas tathā / sādhakaṃ jñāna-bhaktibhyām ubhayaṃ tad-asādhakam //
न नरः स्वर्-गतिं काङ्क्षेन् नारकीं वा विचक्षणः । नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥
na naraḥ svar-gatiṃ kāṅkṣen nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ / nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśāt pramādyati //
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योर् अभवाय घटेत सः । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यम् अप्य् अर्थ-सिद्धि-दम् ॥
etad vidvān purā mṛtyor abhavāya ghaṭeta saḥ / apramatta idaṃ jñātvā martyam apy artha-siddhi-dam //
छिद्यमानं यमैर् एतैः कृत-नीडं वनस्पतिम् । खगः स्व-केतम् उत्सृज्य क्षेमं याति ह्य् अलम्पटः ॥
chidyamānaṃ yamair etaiḥ kṛta-nīḍaṃ vanaspatim / khagaḥ sva-ketam utsṛjya kṣemaṃ yāti hy alampaṭaḥ //
अहो-रात्रैश् छिद्यमानं बुद्ध्वायुर् भय-वेपथुः । मुक्त-सङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥
aho-rātraiś chidyamānaṃ buddhvāyur bhaya-vepathuḥ / mukta-saṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati //
नृ-देहम् आद्यं सु-लभं सु-दुर्लभं प्लवं सु-कल्पं गुरु-कर्णधारम् अम्प्; मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्म-हा ॥
nṛ-deham ādyaṃ su-labhaṃ su-durlabhaṃ plavaṃ su-kalpaṃ guru-karṇadhāram amp; mayānukūlena nabhasvateritaṃ pumān bhavābdhiṃ na taret sa ātma-hā //
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेद् अचलं मनः ॥
yadārambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatendriyaḥ / abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṃ manaḥ //
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यद् अश्व् अनवस्थितम् । अतन्द्रितो ऽनुरोधेन मार्गेणात्म-वशं नयेत् ॥
dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyad aśv anavasthitam / atandrito 'nurodhena mārgeṇātma-vaśaṃ nayet //
मनो-गतिं न विसृजेज् जित-प्राणो जितेन्द्रियः । सत्त्व-सम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्म-वशं नयेत् ॥
mano-gatiṃ na visṛjej jita-prāṇo jitendriyaḥ / sattva-sampannayā buddhyā mana ātma-vaśaṃ nayet //
एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः । हृदय-ज्ञत्वम् अन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः ॥
eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ / hṛdaya-jñatvam anvicchan damyasyevārvato muhuḥ //
साङ्ख्येन सर्व-भावानां प्रतिलोमानुलोमतः । भवाप्ययाव् अनुध्यायेन् मनो यावत् प्रसीदति ॥
sāṅkhyena sarva-bhāvānāṃ pratilomānulomataḥ / bhavāpyayāv anudhyāyen mano yāvat prasīdati //
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्त-वेदिनः । मनस् त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyokta-vedinaḥ / manas tyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā //
यमादिभिर् योग-पथैर् आन्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर् वा नान्यैर् योग्यं स्मरेन् मनः ॥
yamādibhir yoga-pathair ānvīkṣikyā ca vidyayā / mamārcopāsanābhir vā nānyair yogyaṃ smaren manaḥ //
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेद् अंहो नान्यत् तत्र कदाचन ॥
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam / yogenaiva dahed aṃho nānyat tatra kadācana //
स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । कर्मणां जात्य्-अशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः । गुण-दोष-विधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥
sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ / karmaṇāṃ jāty-aśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ / guṇa-doṣa-vidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā //
जात-श्रद्धो मत्-कथासु निर्विण्णः सर्व-कर्मसु । वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे ऽप्य् अनीश्वरः ॥
jāta-śraddho mat-kathāsu nirviṇṇaḥ sarva-karmasu / veda duḥkhātmakān kāmān parityāge 'py anīśvaraḥ //
ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर् दृढ-निश्चयः । जुषमाणश् च तान् कामान् दुःखोदर्कांश् च गर्हयन् ॥
tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālur dṛḍha-niścayaḥ / juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṃś ca garhayan //
प्रोक्तेन भक्ति-योगेन भजतो मासकृन् मुनेः । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥
proktena bhakti-yogena bhajato māsakṛn muneḥ / kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite //
भिद्यते हृदय-ग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्व-संशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टे ऽखिलात्मनि ॥
bhidyate hṛdaya-granthiś chidyante sarva-saṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe 'khilātmani //
तस्मान् मद्-भक्ति-युक्तस्य योगिनो वै मद्-आत्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह ॥
tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ / na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhaved iha //
यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान-वैराग्यतश् च यत् । योगेन दान-धर्मेण श्रेयोभिर् इतरैर् अपि ॥
yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat / yogena dāna-dharmeṇa śreyobhir itarair api //
सर्वं मद्-भक्ति-योगेन मद्-भक्तो लभते ऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्-धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥
sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate 'ñjasā / svargāpavargaṃ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati //
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्य् अपि मया दत्तं कैवल्यम् अपुनर्-भवम् ॥
na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama / vāñchanty api mayā dattaṃ kaivalyam apunar-bhavam //
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर् निःश्रेयसम् अनल्पकम् । तस्मान् निराशिषो भक्तिर् निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhur niḥśreyasam analpakam / tasmān nirāśiṣo bhaktir nirapekṣasya me bhavet //
न मय्य् एकान्त-भक्तानां गुण-दोषोद्भवा गुणाः । साधूनां सम-चित्तानां बुद्धेः परम् उपेयुषाम् ॥
na mayy ekānta-bhaktānāṃ guṇa-doṣodbhavā guṇāḥ / sādhūnāṃ sama-cittānāṃ buddheḥ param upeyuṣām //
एवम् एतान् मया दिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः । क्षेमं विन्दन्ति मत्-स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः ॥
evam etān mayā diṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ / kṣemaṃ vindanti mat-sthānaṃ yad brahma paramaṃ viduḥ //