श्री-शौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्य् अपारे भ्रमतां नॄणां त्वं पार-दर्शनः ॥
śrī-śaunaka uvāca sūta jīva ciraṃ sādho vada no vadatāṃ vara / tamasy apāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāra-darśanaḥ //
आहुश् चिरायुषम् ऋषिं मृकण्डु-तनयं जनाः । यः कल्पान्ते ह्य् उर्वरितो येन ग्रस्तम् इदं जगत् ॥
āhuś cirāyuṣam ṛṣiṃ mṛkaṇḍu-tanayaṃ janāḥ / yaḥ kalpānte hy urvarito yena grastam idaṃ jagat //
स वा अस्मत्-कुलोत्पन्नः कल्पे ऽस्मिन् भार्गवर्षभः । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः को ऽपि जायते ॥
sa vā asmat-kulotpannaḥ kalpe 'smin bhārgavarṣabhaḥ / naivādhunāpi bhūtānāṃ samplavaḥ ko 'pi jāyate //
एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वट-पत्र-पुटे तोकं शयानं त्व् एकम् अद्भुतम् ॥
eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṃ kila / vaṭa-patra-puṭe tokaṃ śayānaṃ tv ekam adbhutam //
एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः । तं नश् छिन्धि महा-योगिन् पुराणेष्व् अपि सम्मतः ॥
eṣa naḥ saṃśayo bhūyān sūta kautūhalaṃ yataḥ / taṃ naś chindhi mahā-yogin purāṇeṣv api sammataḥ //
सूत उवाच प्रश्नस् त्वया महर्षे ऽयं कृतो लोक-भ्रमापहः । नारायण-कथा यत्र गीता कलि-मलापहा ॥
sūta uvāca praśnas tvayā maharṣe 'yaṃ kṛto loka-bhramāpahaḥ / nārāyaṇa-kathā yatra gītā kali-malāpahā //
प्राप्त-द्विजाति-संस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् । छन्दांस्य् अधीत्य धर्मेण तपः-स्वाध्याय-संयुतः ॥
prāpta-dvijāti-saṃskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt / chandāṃsy adhītya dharmeṇa tapaḥ-svādhyāya-saṃyutaḥ //
बृहद्-व्रत-धरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डम् उपवीतं स-मेखलम् ॥
bṛhad-vrata-dharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ / bibhrat kamaṇḍaluṃ daṇḍam upavītaṃ sa-mekhalam //
कृष्णाजिनं साक्ष-सूत्रं कुशांश् च नियमर्द्धये । अग्न्य्-अर्क-गुरु-विप्रात्मस्व् अर्चयन् सन्ध्ययोर् हरिम् ॥
kṛṣṇājinaṃ sākṣa-sūtraṃ kuśāṃś ca niyamarddhaye / agny-arka-guru-viprātmasv arcayan sandhyayor harim //
सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यम् आहृत्य वाग्-यतः । बुभुजे गुर्व्-अनुज्ञातः सकृन् नो चेद् उपोषितः ॥
sāyaṃ prātaḥ sa gurave bhaikṣyam āhṛtya vāg-yataḥ / bubhuje gurv-anujñātaḥ sakṛn no ced upoṣitaḥ //
एवं तपः-स्वाध्याय-परो वर्षाणाम् अयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सु-दुर्जयम् ॥
evaṃ tapaḥ-svādhyāya-paro varṣāṇām ayutāyutam / ārādhayan hṛṣīkeśaṃ jigye mṛtyuṃ su-durjayam //
ब्रह्मा भृगुर् भवो दक्षो ब्रह्म-पुत्राश् च ये ऽपरे । नृ-देव-पितृ-भूतानि तेनासन्न् अति-विस्मिताः ॥
brahmā bhṛgur bhavo dakṣo brahma-putrāś ca ye 'pare / nṛ-deva-pitṛ-bhūtāni tenāsann ati-vismitāḥ //
इत्थं बृहद्-व्रत-धरस् तपः-स्वाध्याय-संयमैः । दध्याव् अधोक्षजं योगी ध्वस्त-क्लेशान्तरात्मना ॥
itthaṃ bṛhad-vrata-dharas tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ / dadhyāv adhokṣajaṃ yogī dhvasta-kleśāntarātmanā //
तस्यैवं युञ्जतश् चित्तं महा-योगेन योगिनः । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तर-षड्-आत्मकः ॥
tasyaivaṃ yuñjataś cittaṃ mahā-yogena yoginaḥ / vyatīyāya mahān kālo manvantara-ṣaḍ-ātmakaḥ //
एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमे ऽस्मिन् किलान्तरे । तपो-विशङ्कितो ब्रह्मन्न् आरेभे तद्-विघातनम् ॥
etat purandaro jñātvā saptame 'smin kilāntare / tapo-viśaṅkito brahmann ārebhe tad-vighātanam //
गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्त-मलयानिलौ । मुनये प्रेषयाम् आस रजस्-तोक-मदौ तथा ॥
gandharvāpsarasaḥ kāmaṃ vasanta-malayānilau / munaye preṣayām āsa rajas-toka-madau tathā //
ते वै तद्-आश्रमं जग्मुर् हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥
te vai tad-āśramaṃ jagmur himādreḥ pārśva uttare / puṣpabhadrā nadī yatra citrākhyā ca śilā vibho //
तद्-आश्रम-पदं पुण्यं पुण्य-द्रुम-लताञ्चितम् । पुण्य-द्विज-कुलाकीऋनं पुण्यामल-जलाशयम् ॥
tad-āśrama-padaṃ puṇyaṃ puṇya-druma-latāñcitam / puṇya-dvija-kulākīṛnaṃ puṇyāmala-jalāśayam //
मत्त-भ्रमर-सङ्गीतं मत्त-कोकिल-कूजितम् । मत्त-बर्हि-नटाटोपं मत्त-द्विज-कुलाकुलम् ॥
matta-bhramara-saṅgītaṃ matta-kokila-kūjitam / matta-barhi-naṭāṭopaṃ matta-dvija-kulākulam //
वायुः प्रविष्ट आदाय हिम-निर्झर-शीकरान् । सुमनोभिः परिष्वक्तो ववाव् उत्तम्भयन् स्मरम् ॥
vāyuḥ praviṣṭa ādāya hima-nirjhara-śīkarān / sumanobhiḥ pariṣvakto vavāv uttambhayan smaram //
उद्यच्-चन्द्र-निशा-वक्त्रः प्रवाल-स्तबकालिभिः । गोप-द्रुम-लता-जालैस् तत्रासीत् कुसुमाकरः ॥
udyac-candra-niśā-vaktraḥ pravāla-stabakālibhiḥ / gopa-druma-latā-jālais tatrāsīt kusumākaraḥ //
अन्वीयमानो गन्धर्वैर् गीत-वादित्र-यूथकैः । अदृश्यतात्त-चापेषुः स्वः-स्त्री-यूथ-पतिः स्मरः ॥
anvīyamāno gandharvair gīta-vāditra-yūthakaiḥ / adṛśyatātta-cāpeṣuḥ svaḥ-strī-yūtha-patiḥ smaraḥ //
हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्र-किङ्कराः । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तम् इवानलम् ॥
hutvāgniṃ samupāsīnaṃ dadṛśuḥ śakra-kiṅkarāḥ / mīlitākṣaṃ durādharṣaṃ mūrtimantam ivānalam //
ननृतुस् तस्य पुरतः स्त्रियो ऽथो गायका जगुः । मृदङ्ग-वीणा-पणवैर् वाद्यं चक्रुर् मनो-रमम् ॥
nanṛtus tasya purataḥ striyo 'tho gāyakā jaguḥ / mṛdaṅga-vīṇā-paṇavair vādyaṃ cakrur mano-ramam //
सन्दधे ऽस्त्रं स्व-धनुषि कामः पञ्च-मुखं तदा । मधुर् मनो रजस्-तोक इन्द्र-भृत्या व्यकम्पयन् ॥
sandadhe 'straṃ sva-dhanuṣi kāmaḥ pañca-mukhaṃ tadā / madhur mano rajas-toka indra-bhṛtyā vyakampayan //
क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तन-गौरवात् । भृशम् उद्विग्न-मध्यायाः केश-विस्रंसित-स्रजः ॥
krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stana-gauravāt / bhṛśam udvigna-madhyāyāḥ keśa-visraṃsita-srajaḥ //
इतस् ततो भ्रमद्-दृष्टेश् चलन्त्या अनु कन्दुकम् । वायुर् जहार तद्-वासः सूक्ष्मं त्रुटित-मेखलम् ॥
itas tato bhramad-dṛṣṭeś calantyā anu kandukam / vāyur jahāra tad-vāsaḥ sūkṣmaṃ truṭita-mekhalam //
विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्व-जितं स्मरः । सर्वं तत्राभवन् मोघम् अनीशस्य यथोद्यमः ॥
visasarja tadā bāṇaṃ matvā taṃ sva-jitaṃ smaraḥ / sarvaṃ tatrābhavan mogham anīśasya yathodyamaḥ //
त इत्थम् अपकुर्वन्तो मुनेस् तत्-तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिम् इवार्भकाः ॥
ta ittham apakurvanto munes tat-tejasā mune / dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhim ivārbhakāḥ //
इतीन्द्रानुचरैर् ब्रह्मन् धर्षितो ऽपि महा-मुनिः । यन् नागाद् अहमो भावं न तच् चित्रं महत्सु हि ॥
itīndrānucarair brahman dharṣito 'pi mahā-muniḥ / yan nāgād ahamo bhāvaṃ na tac citraṃ mahatsu hi //
दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं स-गणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर् विस्मयं समगात् परम् ॥
dṛṣṭvā nistejasaṃ kāmaṃ sa-gaṇaṃ bhagavān svarāṭ / śrutvānubhāvaṃ brahmarṣer vismayaṃ samagāt param //
तस्यैवं युञ्जतश् चित्तं तपः-स्वाध्याय-संयमैः । अनुग्रहायाविरासीन् नर-नारायणो हरिः ॥
tasyaivaṃ yuñjataś cittaṃ tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ / anugrahāyāvirāsīn nara-nārāyaṇo hariḥ //
तौ शुक्ल-कृष्णौ नव-कञ्ज-लोचनौ चतुर्-भुजौ रौरव-वल्कलाम्बरौ अम्प्; पवित्र-पाणी उपवीतकं त्रि-वृत् कमण्डलुं दण्डम् ऋजुं च वैणवम् ॥
tau śukla-kṛṣṇau nava-kañja-locanau catur-bhujau raurava-valkalāmbarau amp; pavitra-pāṇī upavītakaṃ tri-vṛt kamaṇḍaluṃ daṇḍam ṛjuṃ ca vaiṇavam //
पद्माक्ष-मालाम् उत जन्तु-मार्जनं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ पद्माक्ष-मालाम् उत जन्तु-मार्जनं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ तपत्-तडिद्-वर्ण-पिशङ्ग-रोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥
padmākṣa-mālām uta jantu-mārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau padmākṣa-mālām uta jantu-mārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau tapat-taḍid-varṇa-piśaṅga-rociṣā prāṃśū dadhānau vibudharṣabhārcitau //
ते वै भगवतो रूपे नर-नारायणाव् ऋषी । दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर् ननामाङ्गेन दण्ड-वत् ॥
te vai bhagavato rūpe nara-nārāyaṇāv ṛṣī / dṛṣṭvotthāyādareṇoccair nanāmāṅgena daṇḍa-vat //
स तत्-सन्दर्शनानन्द- निर्वृतात्मेन्द्रियाशयः । हृष्ट-रोमाश्रु-पूर्णाक्षो न सेहे ताव् उदीक्षितुम् ॥
sa tat-sandarśanānanda- nirvṛtātmendriyāśayaḥ / hṛṣṭa-romāśru-pūrṇākṣo na sehe tāv udīkṣitum //
उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्याद् आश्लिषन्न् इव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥
utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyād āśliṣann iva / namo nama itīśānau babhāśe gadgadākṣaram //
तयोर् आसनम् आदाय पादयोर् अवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूप-माल्यैर् अपूजयत् ॥
tayor āsanam ādāya pādayor avanijya ca / arhaṇenānulepena dhūpa-mālyair apūjayat //
सुखम् आसनम् आसीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनर् आनम्य पादाभ्यां गरिष्ठाव् इदम् अब्रवीत् ॥
sukham āsanam āsīnau prasādābhimukhau munī / punar ānamya pādābhyāṃ gariṣṭhāv idam abravīt //
श्री-मार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यद्-उदीरितो ऽसुः संस्पन्दते तम् अनु वाङ्-मन-इन्द्रियाणि किं वर्णये तव विभो यद्-उदीरितो ऽसुः संस्पन्दते तम् अनु वाङ्-मन-इन्द्रियाणि स्पन्दन्ति वै तनु-भृताम् अज-शर्वयोश् च स्वस्याप्य् अथापि भजताम् असि भाव-बन्धुः ॥
śrī-mārkaṇḍeya uvāca kiṃ varṇaye tava vibho yad-udīrito 'suḥ saṃspandate tam anu vāṅ-mana-indriyāṇi kiṃ varṇaye tava vibho yad-udīrito 'suḥ saṃspandate tam anu vāṅ-mana-indriyāṇi spandanti vai tanu-bhṛtām aja-śarvayoś ca svasyāpy athāpi bhajatām asi bhāva-bandhuḥ //
मूर्ती इमे भगवतो भगवंस् त्रि-लोक्याः क्षेमाय ताप-विरमाय च मृत्यु-जित्यै मूर्ती इमे भगवतो भगवंस् त्रि-लोक्याः क्षेमाय ताप-विरमाय च मृत्यु-जित्यै नाना बिभर्ष्य् अवितुम् अन्य-तनूर् यथेदं सृष्ट्वा पुनर् ग्रससि सर्वम् इवोर्णनाभिः ॥
mūrtī ime bhagavato bhagavaṃs tri-lokyāḥ kṣemāya tāpa-viramāya ca mṛtyu-jityai mūrtī ime bhagavato bhagavaṃs tri-lokyāḥ kṣemāya tāpa-viramāya ca mṛtyu-jityai nānā bibharṣy avitum anya-tanūr yathedaṃ sṛṣṭvā punar grasasi sarvam ivorṇanābhiḥ //
तस्यावितुः स्थिर-चरेशितुर् अङ्घ्रि-मूलं यत्-स्थं न कर्म-गुण-काल-रजः स्पृशन्ति तस्यावितुः स्थिर-चरेशितुर् अङ्घ्रि-मूलं यत्-स्थं न कर्म-गुण-काल-रजः स्पृशन्ति यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्य् अभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेद-हृदया मुनयस् तद्-आप्त्यै ॥
tasyāvituḥ sthira-careśitur aṅghri-mūlaṃ yat-sthaṃ na karma-guṇa-kāla-rajaḥ spṛśanti tasyāvituḥ sthira-careśitur aṅghri-mūlaṃ yat-sthaṃ na karma-guṇa-kāla-rajaḥ spṛśanti yad vai stuvanti ninamanti yajanty abhīkṣṇaṃ dhyāyanti veda-hṛdayā munayas tad-āptyai //
नान्यं तवाङ्घ्र्य्-उपनयाद् अपवर्ग-मूर्तेः क्षेमं जनस्य परितो-भिय ईश विद्मः नान्यं तवाङ्घ्र्य्-उपनयाद् अपवर्ग-मूर्तेः क्षेमं जनस्य परितो-भिय ईश विद्मः ब्रह्मा बिभेत्य् अलम् अतो द्वि-परार्ध-धिष्ण्यः कालस्य ते किम् उत तत्-कृत-भौतिकानाम् ॥
nānyaṃ tavāṅghry-upanayād apavarga-mūrteḥ kṣemaṃ janasya parito-bhiya īśa vidmaḥ nānyaṃ tavāṅghry-upanayād apavarga-mūrteḥ kṣemaṃ janasya parito-bhiya īśa vidmaḥ brahmā bibhety alam ato dvi-parārdha-dhiṣṇyaḥ kālasya te kim uta tat-kṛta-bhautikānām //
तद् वै भजाम्य् ऋत-धियस् तव पाद-मूलं हित्वेदम् आत्म-च्छदि चात्म-गुरोः परस्य तद् वै भजाम्य् ऋत-धियस् तव पाद-मूलं हित्वेदम् आत्म-च्छदि चात्म-गुरोः परस्य देहाद्य् अपार्थम् असद् अन्त्यम् अभिज्ञ-मात्रं विन्देत ते तर्हि सर्व-मनीषितार्थम् ॥
tad vai bhajāmy ṛta-dhiyas tava pāda-mūlaṃ hitvedam ātma-cchadi cātma-guroḥ parasya tad vai bhajāmy ṛta-dhiyas tava pāda-mūlaṃ hitvedam ātma-cchadi cātma-guroḥ parasya dehādy apārtham asad antyam abhijña-mātraṃ vindeta te tarhi sarva-manīṣitārtham //
सत्त्वं रजस् तम इतीश तवात्म-बन्धो माया-मयाः स्थिति-लयोदय-हेतवो ऽस्य सत्त्वं रजस् तम इतीश तवात्म-बन्धो माया-मयाः स्थिति-लयोदय-हेतवो ऽस्य लीला धृता यद् अपि सत्त्व-मयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसन-मोह-भियश् च याभ्याम् ॥
sattvaṃ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyā-mayāḥ sthiti-layodaya-hetavo 'sya sattvaṃ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyā-mayāḥ sthiti-layodaya-hetavo 'sya līlā dhṛtā yad api sattva-mayī praśāntyai nānye nṛṇāṃ vyasana-moha-bhiyaś ca yābhyām //
तस्मात् तवेह भगवन्न् अथ तावकानां शुक्लां तनुं स्व-दयितां कुशला भजन्ति तस्मात् तवेह भगवन्न् अथ तावकानां शुक्लां तनुं स्व-दयितां कुशला भजन्ति यत् सात्वताः पुरुष-रूपम् उशन्ति सत्त्वं लोको यतो ऽभयम् उतात्म-सुखं न चान्यत् ॥
tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ sva-dayitāṃ kuśalā bhajanti tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ sva-dayitāṃ kuśalā bhajanti yat sātvatāḥ puruṣa-rūpam uśanti sattvaṃ loko yato 'bhayam utātma-sukhaṃ na cānyat //
तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्व-गुरवे पर-दैवताय तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्व-गुरवे पर-दैवताय नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयत-गिरे निगमेश्वराय ॥
tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśva-gurave para-daivatāya tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśva-gurave para-daivatāya nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya haṃsāya saṃyata-gire nigameśvarāya //
यं वै न वेद वितथाक्ष-पथैर् भ्रमद्-धीः सन्तं स्वकेष्व् असुषु हृद्य् अपि दृक्-पथेषु यं वै न वेद वितथाक्ष-पथैर् भ्रमद्-धीः सन्तं स्वकेष्व् असुषु हृद्य् अपि दृक्-पथेषु तन्-माययावृत-मतिः स उ एव साक्षाद् आद्यस् तवाखिल-गुरोर् उपसाद्य वेदम् ॥
yaṃ vai na veda vitathākṣa-pathair bhramad-dhīḥ santaṃ svakeṣv asuṣu hṛdy api dṛk-patheṣu yaṃ vai na veda vitathākṣa-pathair bhramad-dhīḥ santaṃ svakeṣv asuṣu hṛdy api dṛk-patheṣu tan-māyayāvṛta-matiḥ sa u eva sākṣād ādyas tavākhila-guror upasādya vedam //
यद्-दर्शनं निगम आत्म-रहः-प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयो ऽज-परा यतन्तः यद्-दर्शनं निगम आत्म-रहः-प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयो ऽज-परा यतन्तः तं सर्व-वाद-विषय-प्रतिरूप-शीलं वन्दे महा-पुरुषम् आत्म-निगूढ-बोधम् ॥
yad-darśanaṃ nigama ātma-rahaḥ-prakāśaṃ muhyanti yatra kavayo 'ja-parā yatantaḥ yad-darśanaṃ nigama ātma-rahaḥ-prakāśaṃ muhyanti yatra kavayo 'ja-parā yatantaḥ taṃ sarva-vāda-viṣaya-pratirūpa-śīlaṃ vande mahā-puruṣam ātma-nigūḍha-bodham //