श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनिर् नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदम् अमोघदृष्टिर् यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः ॥
śrīśuka uvāca evaṃ purā dhāraṇayātmayonir naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt / tathā sasarjedam amoghadṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāyabuddhiḥ //
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन् नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दते ऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥
śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ / paribhramaṃstatra na vindate 'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ //
अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः । सिद्धे ऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥
ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ / siddhe 'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ //
सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर् बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः ॥
satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim / satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ //
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितो ऽप्यशुष्यन् अम्प्; रुद्धा गुहाः किम् अजितो ऽवति नोपसन्नान् कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥
cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito 'pyaśuṣyan amp; ruddhā guhāḥ kim ajito 'vati nopasannān kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān //
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियो ऽर्थो भगवान् अनन्तः । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥
evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ / taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra //
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ताम् ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ् जुषाणम् ॥
kastāṃ tvanādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt / paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñ juṣāṇam //
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥
kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam / caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti //
रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥
rasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam / lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam //
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरम् अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥
unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam / śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharam amlānalakṣmyā vanamālayācitam //
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर् महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर् विरोचमानाननहासपेशलम् ॥
vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ / snigdhāmalākuñcitanīlakuntalair virocamānānanahāsapeśalam //
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद् भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयम् एनम् ईश्वरं यावन् मनो धारणयावतिष्ठते ॥
adīnalīlāhasitekṣaṇollasad bhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham / īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṃ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate //
एकैकशो ऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । जितं जितं स्थानम् अपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥
ekaikaśo 'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ / jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā //
यावन् न जायेत परावरे ऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः । तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥
yāvan na jāyeta parāvare 'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ / tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta //
स्थिरं सुखं चासनम् आस्थितो यतिर् यदा जिहासुरिमम् अङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन् मनसा जितासुः ॥
sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsurimam aṅga lokam / kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ //
मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तम् आत्मनि । आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥
manaḥ svabuddhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tam ātmani / ātmānam ātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt //
न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥
na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire / na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam //
परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः । विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥
paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netītyatadutsisṛkṣavaḥ / visṛjya daurātmyam ananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade //
इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततो ऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज् जितक्लमः ॥
itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ / svapārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jitaklamaḥ //
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदानगत्योरसि तं नयेन् मुनिः । ततो ऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत ॥
nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād udānagatyorasi taṃ nayen muniḥ / tato 'nusandhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta //
तस्माद्भ्रुवोरन्तरम् उन्नयेत निरुद्धसप्तायतनो ऽनपेक्षः । स्थित्वा मुहूर्तार्धम् अकुण्ठदृष्टिर् निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः ॥
tasmādbhruvorantaram unnayeta niruddhasaptāyatano 'napekṣaḥ / sthitvā muhūrtārdham akuṇṭhadṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ //
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानाम् उत यद्विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन् मनसेन्द्रियैश्च ॥
yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānām uta yadvihāram / aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye sahaiva gacchen manasendriyaiśca //
योगेश्वराणां गतिम् आहुरन्तर् बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिम् आप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥
yogeśvarāṇāṃ gatim āhurantar bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām / na karmabhistāṃ gatim āpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām //
वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्को ऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥
vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā / vidhūtakalko 'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram //
तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोर् अणीयसा विरजेनात्मनैकः । नमस्कृतं ब्रह्मविदाम् उपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते ॥
tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ / namaskṛtaṃ brahmavidām upaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante //
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद्द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥
atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam / niryāti siddheśvarayuṣṭadhiṣṇyaṃ yaddvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam //
न यत्र शोको न जरा न मृत्युर् नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच् चित् ततो ऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥
na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtirna codvega ṛte kutaścit / yac cit tato 'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt //
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयस् तेनात्मनापो ऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुम् उपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥
tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo 'nalamūrtiratvaran / jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam //
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिम् उपैति योगी ॥
ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva / śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtim upaiti yogī //
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम् ॥
sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam / saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham //
तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् आनन्दम् आनन्दमयो ऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जते ऽङ्ग ॥
tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo 'vasāne / etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate 'ṅga //
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥
ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca / ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ //
न ह्यतो ऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥
na hyato 'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha / vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet //
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥
bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā / tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet //
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥
bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ / dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ //
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम् ॥
tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā / śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām //
पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥
pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam / punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam //