देवहूतिर् उवाच लक्षणं महद्-आदीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यते ऽमीषां येन तत्-पारमार्थिकम् ॥
devahūtir uvāca lakṣaṇaṃ mahad-ādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca / svarūpaṃ lakṣyate 'mīṣāṃ yena tat-pāramārthikam //
यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्-मूलं तत् प्रचक्षते । भक्ति-योगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो ॥
yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yan-mūlaṃ tat pracakṣate / bhakti-yogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho //
विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीव-लोकस्य विविधा मम संसृतीः ॥
virāgo yena puruṣo bhagavan sarvato bhavet / ācakṣva jīva-lokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ //
कालस्येश्वर-रूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्-धेतोः कुशलं जनाः ॥
kālasyeśvara-rūpasya pareṣāṃ ca parasya te / svarūpaṃ bata kurvanti yad-dhetoḥ kuśalaṃ janāḥ //
लोकस्य मिथ्याभिमतेर् अचक्षुषश् चिरं प्रसुप्तस्य तमस्य् अनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्व् अनुविद्धया धिया त्वम् आविरासीः किल योग-भास्करः ॥
lokasya mithyābhimater acakṣuṣaś ciraṃ prasuptasya tamasy anāśraye / śrāntasya karmasv anuviddhayā dhiyā tvam āvirāsīḥ kila yoga-bhāskaraḥ //
मैत्रेय उवाच इति मातुर् वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महा-मुनिः । आबभाषे कुरु-श्रेष्ठ प्रीतस् तां करुणार्दितः ॥
maitreya uvāca iti mātur vacaḥ ślakṣṇaṃ pratinandya mahā-muniḥ / ābabhāṣe kuru-śreṣṭha prītas tāṃ karuṇārditaḥ //
श्री-भगवान् उवाच भक्ति-योगो बहु-विधो मार्गैर् भामिनि भाव्यते । स्वभाव-गुण-मार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥
śrī-bhagavān uvāca bhakti-yogo bahu-vidho mārgair bhāmini bhāvyate / svabhāva-guṇa-mārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate //
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यम् एव वा । संरम्भी भिन्न-दृग् भावं मयि कुर्यात् स तामसः ॥
abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryam eva vā / saṃrambhī bhinna-dṛg bhāvaṃ mayi kuryāt sa tāmasaḥ //
विषयान् अभिसन्धाय यश ऐश्वर्यम् एव वा । अर्चादाव् अर्चयेद् यो मां पृथग्-भावः स राजसः ॥
viṣayān abhisandhāya yaśa aiśvaryam eva vā / arcādāv arcayed yo māṃ pṛthag-bhāvaḥ sa rājasaḥ //
कर्म-निर्हारम् उद्दिश्य परस्मिन् वा तद्-अर्पणम् । यजेद् यष्टव्यम् इति वा पृथग्-भावः स सात्त्विकः ॥
karma-nirhāram uddiśya parasmin vā tad-arpaṇam / yajed yaṣṭavyam iti vā pṛthag-bhāvaḥ sa sāttvikaḥ //
मद्-गुण-श्रुति-मात्रेण मयि सर्व-गुहाशये । मनो-गतिर् अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसो ऽम्बुधौ ॥
mad-guṇa-śruti-mātreṇa mayi sarva-guhāśaye / mano-gatir avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso 'mbudhau //
लक्षणं भक्ति-योगस्य निर्गुणस्य ह्य् उदाहृतम् । अहैतुक्य् अव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥
lakṣaṇaṃ bhakti-yogasya nirguṇasya hy udāhṛtam / ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame //
सालोक्य-सार्ष्टि-सामीप्य- सारूप्यैकत्वम् अप्य् उत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्-सेवनं जनाः ॥
sālokya-sārṣṭi-sāmīpya- sārūpyaikatvam apy uta / dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ //
स एव भक्ति-योगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः । येनातिव्रज्य त्रि-गुणं मद्-भावायोपपद्यते ॥
sa eva bhakti-yogākhya ātyantika udāhṛtaḥ / yenātivrajya tri-guṇaṃ mad-bhāvāyopapadyate //
निषेवितेनानिमित्तेन स्व-धर्मेण महीयसा । क्रिया-योगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः ॥
niṣevitenānimittena sva-dharmeṇa mahīyasā / kriyā-yogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ //
मद्-धिष्ण्य-दर्शन-स्पर्श- पूजा-स्तुत्य्-अभिवन्दनैः । भूतेषु मद्-भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥
mad-dhiṣṇya-darśana-sparśa- pūjā-stuty-abhivandanaiḥ / bhūteṣu mad-bhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca //
महतां बहु-मानेन दीनानाम् अनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्म-तुल्येषु यमेन नियमेन च ॥
mahatāṃ bahu-mānena dīnānām anukampayā / maitryā caivātma-tulyeṣu yamena niyamena ca //
आध्यात्मिकानुश्रवणान् नाम-सङ्कीर्तनाच् च मे । आर्जवेनार्य-सङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥
ādhyātmikānuśravaṇān nāma-saṅkīrtanāc ca me / ārjavenārya-saṅgena nirahaṅkriyayā tathā //
मद्-धर्मणो गुणैर् एतैः परिसंशुद्ध आशयः । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुत-मात्र-गुणं हि माम् ॥
mad-dharmaṇo guṇair etaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ / puruṣasyāñjasābhyeti śruta-mātra-guṇaṃ hi mām //
यथा वात-रथो घ्राणम् आवृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योग-रतं चेत आत्मानम् अविकारि यत् ॥
yathā vāta-ratho ghrāṇam āvṛṅkte gandha āśayāt / evaṃ yoga-rataṃ ceta ātmānam avikāri yat //
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा । तम् अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुते ऽर्चा-विडम्बनम् ॥
ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā / tam avajñāya māṃ martyaḥ kurute 'rcā-viḍambanam //
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तम् आत्मानम् ईश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्य् एव जुहोति सः ॥
yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santam ātmānam īśvaram / hitvārcāṃ bhajate mauḍhyād bhasmany eva juhoti saḥ //
द्विषतः पर-काये मां मानिनो भिन्न-दर्शिनः । भूतेषु बद्ध-वैरस्य न मनः शान्तिम् ऋच्छति ॥
dviṣataḥ para-kāye māṃ mānino bhinna-darśinaḥ / bhūteṣu baddha-vairasya na manaḥ śāntim ṛcchati //
अहम् उच्चावचैर् द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्ये ऽर्चितो ऽर्चायां भूत-ग्रामावमानिनः ॥
aham uccāvacair dravyaiḥ kriyayotpannayānaghe / naiva tuṣye 'rcito 'rcāyāṃ bhūta-grāmāvamāninaḥ //
अर्चादाव् अर्चयेत् तावद् ईश्वरं मां स्व-कर्म-कृत् । यावन् न वेद स्व-हृदि सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् ॥
arcādāv arcayet tāvad īśvaraṃ māṃ sva-karma-kṛt / yāvan na veda sva-hṛdi sarva-bhūteṣv avasthitam //
आत्मनश् च परस्यापि यः करोत्य् अन्तरोदरम् । तस्य भिन्न-दृशो मृत्युर् विदधे भयम् उल्बणम् ॥
ātmanaś ca parasyāpi yaḥ karoty antarodaram / tasya bhinna-dṛśo mṛtyur vidadhe bhayam ulbaṇam //
अथ मां सर्व-भूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद् दान-मानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥
atha māṃ sarva-bhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam / arhayed dāna-mānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā //
जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानां ततः प्राण-भृतः शुभे । ततः स-चित्ताः प्रवरास् ततश् चेन्द्रिय-वृत्तयः ॥
jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṃ tataḥ prāṇa-bhṛtaḥ śubhe / tataḥ sa-cittāḥ pravarās tataś cendriya-vṛttayaḥ //
तत्रापि स्पर्श-वेदिभ्यः प्रवरा रस-वेदिनः । तेभ्यो गन्ध-विदः श्रेष्ठास् ततः शब्द-विदो वराः ॥
tatrāpi sparśa-vedibhyaḥ pravarā rasa-vedinaḥ / tebhyo gandha-vidaḥ śreṣṭhās tataḥ śabda-vido varāḥ //
रूप-भेद-विदस् तत्र ततश् चोभयतो-दतः । तेषां बहु-पदाः श्रेष्ठाश् चतुष्-पादस् ततो द्वि-पात् ॥
rūpa-bheda-vidas tatra tataś cobhayato-dataḥ / teṣāṃ bahu-padāḥ śreṣṭhāś catuṣ-pādas tato dvi-pāt //
ततो वर्णाश् च चत्वारस् तेषां ब्राह्मण उत्तमः । ब्राह्मणेष्व् अपि वेद-ज्ञो ह्य् अर्थ-ज्ञो ऽभ्यधिकस् ततः ॥
tato varṇāś ca catvāras teṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ / brāhmaṇeṣv api veda-jño hy artha-jño 'bhyadhikas tataḥ //
अर्थ-ज्ञात् संशय-च्छेत्ता ततः श्रेयान् स्व-कर्म-कृत् । मुक्त-सङ्गस् ततो भूयान् अदोग्धा धर्मम् आत्मनः ॥
artha-jñāt saṃśaya-cchettā tataḥ śreyān sva-karma-kṛt / mukta-saṅgas tato bhūyān adogdhā dharmam ātmanaḥ //
तस्मान् मय्य् अर्पिताशेष- क्रियार्थात्मा निरन्तरः । मय्य् अर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्त-कर्मणः । न पश्यामि परं भूतम् अकर्तुः सम-दर्शनात् ॥
tasmān mayy arpitāśeṣa- kriyārthātmā nirantaraḥ / mayy arpitātmanaḥ puṃso mayi sannyasta-karmaṇaḥ / na paśyāmi paraṃ bhūtam akartuḥ sama-darśanāt //
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहु-मानयन् । ईश्वरो जीव-कलया प्रविष्टो भगवान् इति ॥
manasaitāni bhūtāni praṇamed bahu-mānayan / īśvaro jīva-kalayā praviṣṭo bhagavān iti //
भक्ति-योगश् च योगश् च मया मानव्य् उदीरितः । ययोर् एकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत् ॥
bhakti-yogaś ca yogaś ca mayā mānavy udīritaḥ / yayor ekatareṇaiva puruṣaḥ puruṣaṃ vrajet //
एतद् भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्म-विचेष्टितम् ॥
etad bhagavato rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karma-viceṣṭitam //
रूप-भेदास्पदं दिव्यं काल इत्य् अभिधीयते । भूतानां महद्-आदीनां यतो भिन्न-दृशां भयम् ॥
rūpa-bhedāspadaṃ divyaṃ kāla ity abhidhīyate / bhūtānāṃ mahad-ādīnāṃ yato bhinna-dṛśāṃ bhayam //
यो ऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैर् अत्त्य् अखिलाश्रयः । स विष्ण्व्-आख्यो ऽधियज्ञो ऽसौ कालः कलयतां प्रभुः ॥
yo 'ntaḥ praviśya bhūtāni bhūtair atty akhilāśrayaḥ / sa viṣṇv-ākhyo 'dhiyajño 'sau kālaḥ kalayatāṃ prabhuḥ //
न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः । आविशत्य् अप्रमत्तो ऽसौ प्रमत्तं जनम् अन्त-कृत् ॥
na cāsya kaścid dayito na dveṣyo na ca bāndhavaḥ / āviśaty apramatto 'sau pramattaṃ janam anta-kṛt //
यद्-भयाद् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति यद्-भयात् । यद्-भयाद् वर्षते देवो भ-गणो भाति यद्-भयात् ॥
yad-bhayād vāti vāto 'yaṃ sūryas tapati yad-bhayāt / yad-bhayād varṣate devo bha-gaṇo bhāti yad-bhayāt //
यद् वनस्पतयो भीता लताश् चौषधिभिः सह । स्वे स्वे काले ऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥
yad vanaspatayo bhītā latāś cauṣadhibhiḥ saha / sve sve kāle 'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca //
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्य् उदधिर् यतः । अग्निर् इन्धे स-गिरिभिर् भूर् न मज्जति यद्-भयात् ॥
sravanti sarito bhītā notsarpaty udadhir yataḥ / agnir indhe sa-giribhir bhūr na majjati yad-bhayāt //
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्-नियमाद् अदः । लोकं स्व-देहं तनुते महान् सप्तभिर् आवृतम् ॥
nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yan-niyamād adaḥ / lokaṃ sva-dehaṃ tanute mahān saptabhir āvṛtam //
गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्व् अस्य यद्-भयात् । वर्तन्ते ऽनुयुगं येषां वश एतच् चराचरम् ॥
guṇābhimānino devāḥ sargādiṣv asya yad-bhayāt / vartante 'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etac carācaram //
सो ऽनन्तो ऽन्त-करः कालो ऽनादिर् आदि-कृद् अव्ययः । जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥
so 'nanto 'nta-karaḥ kālo 'nādir ādi-kṛd avyayaḥ / janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam //