प्राचीनबर्हिर् उवाच भगवंस् ते वचो ऽस्माभिर् न सम्यग् अवगम्यते । कवयस् तद् विजानन्ति न वयं कर्म-मोहिताः ॥
prācīnabarhir uvāca bhagavaṃs te vaco 'smābhir na samyag avagamyate / kavayas tad vijānanti na vayaṃ karma-mohitāḥ //
नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्त्य् आत्मनः पुरम् । एक-द्वि-त्रि-चतुष्-पादं बहु-पादम् अपादकम् ॥
nārada uvāca puruṣaṃ purañjanaṃ vidyād yad vyanakty ātmanaḥ puram / eka-dvi-tri-catuṣ-pādaṃ bahu-pādam apādakam //
यो ऽविज्ञाताहृतस् तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः । यन् न विज्ञायते पुम्भिर् नामभिर् वा क्रिया-गुणैः ॥
yo 'vijñātāhṛtas tasya puruṣasya sakheśvaraḥ / yan na vijñāyate pumbhir nāmabhir vā kriyā-guṇaiḥ //
यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर् गुणान् । नव-द्वारं द्वि-हस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्व् इति ॥
yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛter guṇān / nava-dvāraṃ dvi-hastāṅghri tatrāmanuta sādhv iti //
बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान् ममाहम् इति यत्-कृतम् । याम् अधिष्ठाय देहे ऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्ते ऽक्षभिर् गुणान् ॥
buddhiṃ tu pramadāṃ vidyān mamāham iti yat-kṛtam / yām adhiṣṭhāya dehe 'smin pumān bhuṅkte 'kṣabhir guṇān //
सखाय इन्द्रिय-गणा ज्ञानं कर्म च यत्-कृतम् । सख्यस् तद्-वृत्तयः प्राणः पञ्च-वृत्तिर् यथोरगः ॥
sakhāya indriya-gaṇā jñānaṃ karma ca yat-kṛtam / sakhyas tad-vṛttayaḥ prāṇaḥ pañca-vṛttir yathoragaḥ //
बृहद्-बलं मनो विद्याद् उभयेन्द्रिय-नायकम् । पञ्चालाः पञ्च विषया यन्-मध्ये नव-खं पुरम् ॥
bṛhad-balaṃ mano vidyād ubhayendriya-nāyakam / pañcālāḥ pañca viṣayā yan-madhye nava-khaṃ puram //
अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्न-गुदाव् इति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर् याति यस् तद्-इन्द्रिय-संयुतः ॥
akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśna-gudāv iti / dve dve dvārau bahir yāti yas tad-indriya-saṃyutaḥ //
अक्षिणी नासिके आस्यम् इति पञ्च पुरः कृताः । दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः ॥
akṣiṇī nāsike āsyam iti pañca puraḥ kṛtāḥ / dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ //
पश्चिमे इत्य् अधो द्वारौ गुदं शिश्नम् इहोच्यते । खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः ॥
paścime ity adho dvārau gudaṃ śiśnam ihocyate / khadyotāvirmukhī cātra netre ekatra nirmite / rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ //
नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते । घ्राणो ऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग् रसविद् रसः ॥
nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate / ghrāṇo 'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāg rasavid rasaḥ //
आपणो व्यवहारो ऽत्र चित्रम् अन्धो बहूदनम् । पितृहूर् दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः ॥
āpaṇo vyavahāro 'tra citram andho bahūdanam / pitṛhūr dakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ //
प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चाल-संज्ञितम् । पितृ-यानं देव-यानं श्रोत्राच् छ्रुत-धराद् व्रजेत् ॥
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcāla-saṃjñitam / pitṛ-yānaṃ deva-yānaṃ śrotrāc chruta-dharād vrajet //
आसुरी मेढ्रम् अर्वाग्-द्वार् व्यवायो ग्रामिणां रतिः । उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निरृतिर् गुद उच्यते ॥
āsurī meḍhram arvāg-dvār vyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ / upastho durmadaḥ prokto nirṛtir guda ucyate //
वैशसं नरकं पायुर् लुब्धको ऽन्धौ तु मे शृणु । हस्त-पादौ पुमांस् ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥
vaiśasaṃ narakaṃ pāyur lubdhako 'ndhau tu me śṛṇu / hasta-pādau pumāṃs tābhyāṃ yukto yāti karoti ca //
अन्तः-पुरं च हृदयं विषूचिर् मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्-गुणैः ॥
antaḥ-puraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcir mana ucyate / tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tad-guṇaiḥ //
यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्-वृत्तीर् अनुकार्यते ॥
yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā / tathā tathopadraṣṭātmā tad-vṛttīr anukāryate //
देहो रथस् त्व् इन्द्रियाश्वः संवत्सर-रयो ऽगतिः । द्वि-कर्म-चक्रस् त्रि-गुण- ध्वजः पञ्चासु-बन्धुरः ॥
deho rathas tv indriyāśvaḥ saṃvatsara-rayo 'gatiḥ / dvi-karma-cakras tri-guṇa- dhvajaḥ pañcāsu-bandhuraḥ //
मनो-रश्मिर् बुद्धि-सूतो हृन्-नीडो द्वन्द्व-कूबरः । पञ्चेन्द्रियार्थ-प्रक्षेपः सप्त-धातु-वरूथकः ॥
mano-raśmir buddhi-sūto hṛn-nīḍo dvandva-kūbaraḥ / pañcendriyārtha-prakṣepaḥ sapta-dhātu-varūthakaḥ //
आकूतिर् विक्रमो बाह्यो मृग-तृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रिय-चमूः पञ्च-सूना-विनोद-कृत् ॥
ākūtir vikramo bāhyo mṛga-tṛṣṇāṃ pradhāvati / ekādaśendriya-camūḥ pañca-sūnā-vinoda-kṛt //
संवत्सरश् चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः । हरन्त्य् आयुः परिक्रान्त्या षष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम् ॥
saṃvatsaraś caṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ / tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ / haranty āyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭy-uttara-śata-trayam //
काल-कन्या जरा साक्षाल् लोकस् तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः ॥
kāla-kanyā jarā sākṣāl lokas tāṃ nābhinandati / svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ //
आधयो व्याधयस् तस्य सैनिका यवनाश् चराः । भूतोपसर्गाशु-रयः प्रज्वारो द्वि-विधो ज्वरः ॥
ādhayo vyādhayas tasya sainikā yavanāś carāḥ / bhūtopasargāśu-rayaḥ prajvāro dvi-vidho jvaraḥ //
एवं बहु-विधैर् दुःखैर् दैव-भूतात्म-सम्भवैः । क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमो-वृतः ॥
evaṃ bahu-vidhair duḥkhair daiva-bhūtātma-sambhavaiḥ / kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamo-vṛtaḥ //
प्राणेन्द्रिय-मनो-धर्मान् आत्मन्य् अध्यस्य निर्गुणः । शेते काम-लवान् ध्यायन् ममाहम् इति कर्म-कृत् ॥
prāṇendriya-mano-dharmān ātmany adhyasya nirguṇaḥ / śete kāma-lavān dhyāyan mamāham iti karma-kṛt //
यदात्मानम् अविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस् तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्व-दृक् ॥
yadātmānam avijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum / puruṣas tu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ sva-dṛk //
गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुते ऽवशः । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथा-कर्माभिजायते ॥
guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute 'vaśaḥ / śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathā-karmābhijāyate //
शुक्लात् प्रकाश-भूयिष्ठा लोकान् आप्नोति कर्हिचित् । दुःखोदर्कान् क्रियायासांस् तमः-शोकोत्कटान् क्वचित् ॥
śuklāt prakāśa-bhūyiṣṭhā lokān āpnoti karhicit / duḥkhodarkān kriyāyāsāṃs tamaḥ-śokotkaṭān kvacit //
क्वचित् पुमान् क्वचिच् च स्त्री क्वचिन् नोभयम् अन्ध-धीः । देवो मनुष्यस् तिर्यग् वा यथा-कर्म-गुणं भवः ॥
kvacit pumān kvacic ca strī kvacin nobhayam andha-dhīḥ / devo manuṣyas tiryag vā yathā-karma-guṇaṃ bhavaḥ //
क्षुत्-परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् । चरन् विन्दति यद्-दिष्टं दण्डम् ओदनम् एव वा ॥
kṣut-parīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham / caran vindati yad-diṣṭaṃ daṇḍam odanam eva vā //
तथा कामाशयो जीव उच्चावच-पथा भ्रमन् । उपर्य् अधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥
tathā kāmāśayo jīva uccāvaca-pathā bhraman / upary adho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam //
दुःखेष्व् एकतरेणापि दैव-भूतात्म-हेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच् चेत् तत्-तत्-प्रतिक्रिया ॥
duḥkheṣv ekatareṇāpi daiva-bhūtātma-hetuṣu / jīvasya na vyavacchedaḥ syāc cet tat-tat-pratikriyā //
यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुम् उद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः ॥
yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurum udvahan / taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ //
नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्य् अविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥
naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam / dvayaṃ hy avidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha //
अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते । मनसा लिङ्ग-रूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate / manasā liṅga-rūpeṇa svapne vicarato yathā //
अथात्मनो ऽर्थ-भूतस्य यतो ऽनर्थ-परम्परा । संसृतिस् तद्-व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥
athātmano 'rtha-bhūtasya yato 'nartha-paramparā / saṃsṛtis tad-vyavacchedo bhaktyā paramayā gurau //
वासुदेवे भगवति भक्ति-योगः समाहितः । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥
vāsudeve bhagavati bhakti-yogaḥ samāhitaḥ / sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati //
सो ऽचिराद् एव राजर्षे स्याद् अच्युत-कथाश्रयः । शृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्याद् अधीयतः ॥
so 'cirād eva rājarṣe syād acyuta-kathāśrayaḥ / śṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syād adhīyataḥ //
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशयाः । भगवद्-गुणानुकथन- श्रवण-व्यग्र-चेतसः ॥
yatra bhāgavatā rājan sādhavo viśadāśayāḥ / bhagavad-guṇānukathana- śravaṇa-vyagra-cetasaḥ //
तस्मिन् महन्-मुखरिता मधुभिच्- चरित्र-पीयूष-शेष-सरितः परितः स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्य् अवितृषो नृप गाढ-कर्णैस् तान् न स्पृशन्त्य् अशन-तृड्-भय-शोक-मोहाः ॥
tasmin mahan-mukharitā madhubhic- caritra-pīyūṣa-śeṣa-saritaḥ paritaḥ sravanti / tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohāḥ //
एतैर् उपद्रुतो नित्यं जीव-लोकः स्वभावजैः । न करोति हरेर् नूनं कथामृत-निधौ रतिम् ॥
etair upadruto nityaṃ jīva-lokaḥ svabhāvajaiḥ / na karoti harer nūnaṃ kathāmṛta-nidhau ratim //
प्रजापति-पतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः । दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः ॥
prajāpati-patiḥ sākṣād bhagavān giriśo manuḥ / dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ //
मरीचिर् अत्र्य्-अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर् वसिष्ठ इत्य् एते मद्-अन्ता ब्रह्म-वादिनः ॥
marīcir atry-aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / bhṛgur vasiṣṭha ity ete mad-antā brahma-vādinaḥ //
अद्यापि वाचस्-पतयस् तपो-विद्या-समाधिभिः । पश्यन्तो ऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥
adyāpi vācas-patayas tapo-vidyā-samādhibhiḥ / paśyanto 'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram //
शब्द-ब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरु-विस्तरे । मन्त्र-लिङ्गैर् व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम् ॥
śabda-brahmaṇi duṣpāre caranta uru-vistare / mantra-liṅgair vyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param //
सर्वेषाम् एव जन्तूनां सततं देह-पोषणे । अस्ति प्रज्ञा समायत्ता को विशेषस् तदा नृणाम् ॥
sarveṣām eva jantūnāṃ satataṃ deha-poṣaṇe / asti prajñā samāyattā ko viśeṣas tadā nṛṇām //
लब्ध्वेहान्ते मनुष्यत्वं हित्वा देहाद्य्-असद्-ग्रहम् । आत्म-सृत्या विहायेदं जीवात्मा स विशिष्यते ॥
labdhvehānte manuṣyatvaṃ hitvā dehādy-asad-graham / ātma-sṛtyā vihāyedaṃ jīvātmā sa viśiṣyate //
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवान् आत्म-भावितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥
yadā yasyānugṛhṇāti bhagavān ātma-bhāvitaḥ / sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām //
तस्मात् कर्मसु बर्हिष्मन्न् अज्ञानाद् अर्थ-काशिषु । मार्थ-दृष्टिं कृथाः श्रोत्र- स्पर्शिष्व् अस्पृष्ट-वस्तुषु ॥
tasmāt karmasu barhiṣmann ajñānād artha-kāśiṣu / mārtha-dṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotra- sparśiṣv aspṛṣṭa-vastuṣu //
स्वं लोकं न विदुस् ते वै यत्र देवो जनार्दनः । आहुर् धूम्र-धियो वेदं सकर्मकम् अतद्-विदः ॥
svaṃ lokaṃ na vidus te vai yatra devo janārdanaḥ / āhur dhūmra-dhiyo vedaṃ sakarmakam atad-vidaḥ //
आस्तीर्य दर्भैः प्राग्-अग्रैः कार्त्स्न्येन क्षिति-मण्डलम् । स्तब्धो बृहद्-वधान् मानी कर्म नावैषि यत् परम् । तत् कर्म हरि-तोषं यत् सा विद्या तन्-मतिर् यया ॥
āstīrya darbhaiḥ prāg-agraiḥ kārtsnyena kṣiti-maṇḍalam / stabdho bṛhad-vadhān mānī karma nāvaiṣi yat param / tat karma hari-toṣaṃ yat sā vidyā tan-matir yayā //
हरिर् देह-भृताम् आत्मा स्वयं प्रकृतिर् ईश्वरः । तत्-पाद-मूलं शरणं यतः क्षेमो नृणाम् इह ॥
harir deha-bhṛtām ātmā svayaṃ prakṛtir īśvaraḥ / tat-pāda-mūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇām iha //
स वै प्रियतमश् चात्मा यतो न भयम् अण्व् अपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर् हरिः ॥
sa vai priyatamaś cātmā yato na bhayam aṇv api / iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gurur hariḥ //
नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥
nārada uvāca praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha / atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam //
क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रि-गण-सामसु लुब्ध-कर्णम् अम्प्; अग्रे वृकान् असु-तृपो ऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धक-बाण-भिन्नम् ॥
kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā raktaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāmasu lubdha-karṇam amp; agre vṛkān asu-tṛpo 'vigaṇayya yāntaṃ pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgaya lubdhaka-bāṇa-bhinnam //
अस्यार्थः सुमनः-सम-धर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्प-मधु-गन्धवत् क्षुद्रतमं काम्य-कर्म-विपाकजं काम-सुख-लवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनी-भूय तद्-अभिनिवेशित-मनसं षडङ्घ्रि-गण-साम-गीतवद् अतिमनोहर-वनितादि-जनालापेष्व् अतितराम् अतिप्रलोभित-कर्णम् अग्रे वृक-यूथवद् आत्मन आयुर् हरतो ऽहो-रात्रान् तान् काल-लव-विशेषान् अविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षम् अनुप्रवृत्तो लुब्धकः कृतान्तो ऽन्तः शरेण यम् इह पराविध्यति तम् इमम् आत्मानम् अहो राजन् भिन्न-हृदयं द्रष्टुम् अर्हसीति ॥
asyārthaḥ sumanaḥ-sama-dharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame puṣpa-madhu-gandhavat kṣudratamaṃ kāmya-karma-vipākajaṃ kāma-sukha-lavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunī-bhūya tad-abhiniveśita-manasaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāma-gītavad atimanohara-vanitādi-janālāpeṣv atitarām atipralobhita-karṇam agre vṛka-yūthavad ātmana āyur harato 'ho-rātrān tān kāla-lava-viśeṣān avigaṇayya gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva parokṣam anupravṛtto lubdhakaḥ kṛtānto 'ntaḥ śareṇa yam iha parāvidhyati tam imam ātmānam aho rājan bhinna-hṛdayaṃ draṣṭum arhasīti //
स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते जह्य् अङ्गनाश्रमम् असत्तम-यूथ-गाथं प्रीणीहि हंस-शरणं विरम क्रमेण ॥
sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte jahy aṅganāśramam asattama-yūtha-gāthaṃ prīṇīhi haṃsa-śaraṇaṃ virama krameṇa //
राजोवाच श्रुतम् अन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यद् अभाषत । नैतज् जानन्त्य् उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर् विदुर् यदि ॥
rājovāca śrutam anvīkṣitaṃ brahman bhagavān yad abhāṣata / naitaj jānanty upādhyāyāḥ kiṃ na brūyur vidur yadi //
संशयो ऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस् तत्-कृतो महान् । ऋषयो ऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रिय-वृत्तयः ॥
saṃśayo 'tra tu me vipra sañchinnas tat-kṛto mahān / ṛṣayo 'pi hi muhyanti yatra nendriya-vṛttayaḥ //
कर्माण्य् आरभते येन पुमान् इह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यद् अश्नुते ॥
karmāṇy ārabhate yena pumān iha vihāya tam / amutrānyena dehena juṣṭāni sa yad aśnute //
इति वेद-विदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत् क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥
iti veda-vidāṃ vādaḥ śrūyate tatra tatra ha / karma yat kriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate //
नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत् पुमान् । भुङ्क्ते ह्य् अव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥
nārada uvāca yenaivārabhate karma tenaivāmutra tat pumān / bhuṅkte hy avyavadhānena liṅgena manasā svayam //
शयानम् इमम् उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्य् आहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा ॥
śayānam imam utsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā / karmātmany āhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā //
ममैते मनसा यद् यद् असाव् अहम् इति ब्रुवन् । गृह्णीयात् तत् पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर् भवः ॥
mamaite manasā yad yad asāv aham iti bruvan / gṛhṇīyāt tat pumān rāddhaṃ karma yena punar bhavaḥ //
यथानुमीयते चित्तम् उभयैर् इन्द्रियेहितैः । एवं प्राग्-देहजं कर्म लक्ष्यते चित्त-वृत्तिभिः ॥
yathānumīyate cittam ubhayair indriyehitaiḥ / evaṃ prāg-dehajaṃ karma lakṣyate citta-vṛttibhiḥ //
नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टम् अश्रुतम् । कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृग् आत्मनि ॥
nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭam aśrutam / kadācid upalabhyeta yad rūpaṃ yādṛg ātmani //
तेनास्य तादृशं राज लिङ्गिनो देह-सम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतो ऽर्थो न मनः स्प्रष्टुम् अर्हति ॥
tenāsya tādṛśaṃ rāja liṅgino deha-sambhavam / śraddhatsvānanubhūto 'rtho na manaḥ spraṣṭum arhati //
मन एव मनुष्यस्य पूर्व-रूपाणि शंसति । भविष्यतश् च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः ॥
mana eva manuṣyasya pūrva-rūpāṇi śaṃsati / bhaviṣyataś ca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ //
अदृष्टम् अश्रुतं चात्र क्वचिन् मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देश-काल-क्रियाश्रयम् ॥
adṛṣṭam aśrutaṃ cātra kvacin manasi dṛśyate / yathā tathānumantavyaṃ deśa-kāla-kriyāśrayam //
सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रिय-गोचराः । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः ॥
sarve kramānurodhena manasīndriya-gocarāḥ / āyānti bahuśo yānti sarve samanaso janāḥ //
सत्त्वैक-निष्ठे मनसि भगवत्-पार्श्व-वर्तिनि । तमश् चन्द्रमसीवेदम् उपरज्यावभासते ॥
sattvaika-niṣṭhe manasi bhagavat-pārśva-vartini / tamaś candramasīvedam uparajyāvabhāsate //
नाहं ममेति भावो ऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धि-मनो-ऽक्षार्थ- गुण-व्यूहो ह्य् अनादिमान् ॥
nāhaṃ mameti bhāvo 'yaṃ puruṣe vyavadhīyate / yāvad buddhi-mano-'kṣārtha- guṇa-vyūho hy anādimān //
सुप्ति-मूर्च्छोपतापेषु प्राणायन-विघाततः । नेहते ऽहम् इति ज्ञानं मृत्यु-प्रज्वारयोर् अपि ॥
supti-mūrcchopatāpeṣu prāṇāyana-vighātataḥ / nehate 'ham iti jñānaṃ mṛtyu-prajvārayor api //
गर्भे बाल्ये ऽप्य् अपौष्कल्याद् एकादश-विधं तदा । लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥
garbhe bālye 'py apauṣkalyād ekādaśa-vidhaṃ tadā / liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā //
अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते । ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा ॥
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate / dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā //
एवं पञ्च-विधं लिङ्गं त्रि-वृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्य् अभिधीयते ॥
evaṃ pañca-vidhaṃ liṅgaṃ tri-vṛt ṣoḍaśa vistṛtam / eṣa cetanayā yukto jīva ity abhidhīyate //
अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति ॥
anena puruṣo dehān upādatte vimuñcati / harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati //
भक्तिः कृष्णे दया जीवेष्व् अकुण्ठ-ज्ञानम् आत्मनि । यदि स्याद् आत्मनो भूयाद् अपवर्गस् तु संसृतेः ॥
bhaktiḥ kṛṣṇe dayā jīveṣv akuṇṭha-jñānam ātmani / yadi syād ātmano bhūyād apavargas tu saṃsṛteḥ //
यथा तृण-जलूकेयं नापयात्य् अपयाति च । न त्यजेन् म्रियमाणो ऽपि प्राग्-देहाभिमतिं जनः ॥
yathā tṛṇa-jalūkeyaṃ nāpayāty apayāti ca / na tyajen mriyamāṇo 'pi prāg-dehābhimatiṃ janaḥ //
अदृष्टं दृष्टवन् नङ्क्षेद् भूतं स्वप्नवद् अन्यथा । भूतं भवद् भविष्यच् च सुप्तं सर्व-रहो-रहः ॥
adṛṣṭaṃ dṛṣṭavan naṅkṣed bhūtaṃ svapnavad anyathā / bhūtaṃ bhavad bhaviṣyac ca suptaṃ sarva-raho-rahaḥ //
यावद् अन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भव-भावनम् ॥
yāvad anyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām / mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhava-bhāvanam //
यदाक्षैश् चरितान् ध्यायन् कर्माण्य् आचिनुते ऽसकृत् । सति कर्मण्य् अविद्यायां बन्धः कर्मण्य् अनात्मनः ॥
yadākṣaiś caritān dhyāyan karmāṇy ācinute 'sakṛt / sati karmaṇy avidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇy anātmanaḥ //
अतस् तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस् तद्-आत्मकं विश्वं स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्यया यतः ॥
atas tad apavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim / paśyaṃs tad-ātmakaṃ viśvaṃ sthity-utpatty-apyayā yataḥ //
मैत्रेय उवाच भागवत-मुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर् गतिम् । प्रदर्श्य ह्य् अमुम् आमन्त्र्य सिद्ध-लोकं ततो ऽगमत् ॥
maitreya uvāca bhāgavata-mukhyo bhagavān nārado haṃsayor gatim / pradarśya hy amum āmantrya siddha-lokaṃ tato 'gamat //
प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजा-सर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रान् अगमत् तपसे कपिलाश्रमम् ॥
prācīnabarhī rājarṣiḥ prajā-sargābhirakṣaṇe / ādiśya putrān agamat tapase kapilāśramam //
तत्रैकाग्र-मना धीरो गोविन्द-चरणाम्बुजम् । विमुक्त-सङ्गो ऽनुभजन् भक्त्या तत्-साम्यताम् अगात् ॥
tatraikāgra-manā dhīro govinda-caraṇāmbujam / vimukta-saṅgo 'nubhajan bhaktyā tat-sāmyatām agāt //
एतद् अध्यात्म-पारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । यः श्रावयेद् यः शृणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते ॥
etad adhyātma-pārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha / yaḥ śrāvayed yaḥ śṛṇuyāt sa liṅgena vimucyate //
एतन् मुकुन्द-यशसा भुवनं पुनानं देवर्षि-वर्य-मुख-निःसृतम् आत्म-शौचम् अम्प्; यः कीर्त्यमानम् अधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्त-समस्त-बन्धः ॥
etan mukunda-yaśasā bhuvanaṃ punānaṃ devarṣi-varya-mukha-niḥsṛtam ātma-śaucam amp; yaḥ kīrtyamānam adhigacchati pārameṣṭhyaṃ nāsmin bhave bhramati mukta-samasta-bandhaḥ //
अध्यात्म-पारोक्ष्यम् इदं मयाधिगतम् अद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रमः पुंसश् छिन्नो ऽमुत्र च संशयः ॥
adhyātma-pārokṣyam idaṃ mayādhigatam adbhutam / evaṃ striyāśramaḥ puṃsaś chinno 'mutra ca saṃśayaḥ //