विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुताः प्राचीनबर्हिषः । ते रुद्र-गीतेन हरिं सिद्धिम् आपुः प्रतोष्य काम् ॥
vidura uvāca ye tvayābhihitā brahman sutāḥ prācīnabarhiṣaḥ / te rudra-gītena hariṃ siddhim āpuḥ pratoṣya kām //
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्य-नाथ-प्रिय-पार्श्व-वर्तिनः । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापुः परं नूनम् अथ प्रचेतसः ॥
kiṃ bārhaspatyeha paratra vātha kaivalya-nātha-priya-pārśva-vartinaḥ / āsādya devaṃ giriśaṃ yadṛcchayā prāpuḥ paraṃ nūnam atha pracetasaḥ //
मैत्रेय उवाच प्रचेतसो ऽन्तर् उदधौ पितुर् आदेश-कारिणः । अप-यज्ञेन तपसा पुरञ्जनम् अतोषयन् ॥
maitreya uvāca pracetaso 'ntar udadhau pitur ādeśa-kāriṇaḥ / apa-yajñena tapasā purañjanam atoṣayan //
दश-वर्ष-सहस्रान्ते पुरुषस् तु सनातनः । तेषाम् आविरभूत् कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥
daśa-varṣa-sahasrānte puruṣas tu sanātanaḥ / teṣām āvirabhūt kṛcchraṃ śāntena śamayan rucā //
सुपर्ण-स्कन्धम् आरूढो मेरु-शृङ्गम् इवाम्बुदः । पीत-वासा मणि-ग्रीवः कुर्वन् वितिमिरा दिशः ॥
suparṇa-skandham ārūḍho meru-śṛṅgam ivāmbudaḥ / pīta-vāsā maṇi-grīvaḥ kurvan vitimirā diśaḥ //
काशिष्णुना कनक-वर्ण-विभूषणेन भ्राजत्-कपोल-वदनो विलसत्-किरीटः अम्प्; अष्टायुधैर् अनुचरैर् मुनिभिः सुरेन्द्रैर् आसेवितो गरुड-किन्नर-गीत-कीर्तिः ॥
kāśiṣṇunā kanaka-varṇa-vibhūṣaṇena bhrājat-kapola-vadano vilasat-kirīṭaḥ amp; aṣṭāyudhair anucarair munibhiḥ surendrair āsevito garuḍa-kinnara-gīta-kīrtiḥ //
पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः बर्हिष्मतः पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्य-नाद-रुतया सघृणावलोकः ॥
pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ barhiṣmataḥ puruṣa āha sutān prapannān parjanya-nāda-rutayā saghṛṇāvalokaḥ //
श्री-भगवान् उवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृप-नन्दनाः । सौहार्देनापृथग्-धर्मास् तुष्टो ऽहं सौहृदेन वः ॥
śrī-bhagavān uvāca varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vo yūyaṃ me nṛpa-nandanāḥ / sauhārdenāpṛthag-dharmās tuṣṭo 'haṃ sauhṛdena vaḥ //
यो ऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्मान् अनुदिनं नरः । तस्य भ्रातृष्व् आत्म-साम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥
yo 'nusmarati sandhyāyāṃ yuṣmān anudinaṃ naraḥ / tasya bhrātṛṣv ātma-sāmyaṃ tathā bhūteṣu sauhṛdam //
ये तु मां रुद्र-गीतेन सायं प्रातः समाहिताः । स्तुवन्त्य् अहं काम-वरान् दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥
ye tu māṃ rudra-gītena sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ / stuvanty ahaṃ kāma-varān dāsye prajñāṃ ca śobhanām //
यद् यूयं पितुर् आदेशम् अग्रहीष्ट मुदान्विताः । अथो व उशती कीर्तिर् लोकान् अनु भविष्यति ॥
yad yūyaṃ pitur ādeśam agrahīṣṭa mudānvitāḥ / atho va uśatī kīrtir lokān anu bhaviṣyati //
भविता विश्रुतः पुत्रो ऽनवमो ब्रह्मणो गुणैः । य एताम् आत्म-वीर्येण त्रि-लोकीं पूरयिष्यति ॥
bhavitā viśrutaḥ putro 'navamo brahmaṇo guṇaiḥ / ya etām ātma-vīryeṇa tri-lokīṃ pūrayiṣyati //
कण्डोः प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमल-लोचना । तां चापविद्धां जगृहुर् भूरुहा नृप-नन्दनाः ॥
kaṇḍoḥ pramlocayā labdhā kanyā kamala-locanā / tāṃ cāpaviddhāṃ jagṛhur bhūruhā nṛpa-nandanāḥ //
क्षुत्-क्षामाया मुखे राजा सोमः पीयूष-वर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वितः ॥
kṣut-kṣāmāyā mukhe rājā somaḥ pīyūṣa-varṣiṇīm / deśinīṃ rodamānāyā nidadhe sa dayānvitaḥ //
प्रजा-विसर्ग आदिष्टाः पित्रा माम् अनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां ताम् उद्वहत मा चिरम् ॥
prajā-visarga ādiṣṭāḥ pitrā mām anuvartatā / tatra kanyāṃ varārohāṃ tām udvahata mā ciram //
अपृथग्-धर्म-शीलानां सर्वेषां वः सुमध्यमा । अपृथग्-धर्म-शीलेयं भूयात् पत्न्य् अर्पिताशया ॥
apṛthag-dharma-śīlānāṃ sarveṣāṃ vaḥ sumadhyamā / apṛthag-dharma-śīleyaṃ bhūyāt patny arpitāśayā //
दिव्य-वर्ष-सहस्राणां सहस्रम् अहतौजसः । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश् चानुग्रहान् मम ॥
divya-varṣa-sahasrāṇāṃ sahasram ahataujasaḥ / bhaumān bhokṣyatha bhogān vai divyāṃś cānugrahān mama //
अथ मय्य् अनपायिन्या भक्त्या पक्व-गुणाशयाः । उपयास्यथ मद्-धाम निर्विद्य निरयाद् अतः ॥
atha mayy anapāyinyā bhaktyā pakva-guṇāśayāḥ / upayāsyatha mad-dhāma nirvidya nirayād ataḥ //
गृहेष्व् आविशतां चापि पुंसां कुशल-कर्मणाम् । मद्-वार्ता-यात-यामानां न बन्धाय गृहा मताः ॥
gṛheṣv āviśatāṃ cāpi puṃsāṃ kuśala-karmaṇām / mad-vārtā-yāta-yāmānāṃ na bandhāya gṛhā matāḥ //
नव्यवद् धृदये यज् ज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्म-वादिभिः । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः ॥
navyavad dhṛdaye yaj jño brahmaitad brahma-vādibhiḥ / na muhyanti na śocanti na hṛṣyanti yato gatāḥ //
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थ-भाजनं जनार्दनं प्राञ्जलयः प्रचेतसः । तद्-दर्शन-ध्वस्त-तमो-रजो-मला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥
maitreya uvāca evaṃ bruvāṇaṃ puruṣārtha-bhājanaṃ janārdanaṃ prāñjalayaḥ pracetasaḥ / tad-darśana-dhvasta-tamo-rajo-malā girāgṛṇan gadgadayā suhṛttamam //
प्रचेतस ऊचुः नमो नमः क्लेश-विनाशनाय निरूपितोदार-गुणाह्वयाय । मनो-वचो-वेग-पुरो-जवाय सर्वाक्ष-मार्गैर् अगताध्वने नमः ॥
pracetasa ūcuḥ namo namaḥ kleśa-vināśanāya nirūpitodāra-guṇāhvayāya / mano-vaco-vega-puro-javāya sarvākṣa-mārgair agatādhvane namaḥ //
शुद्धाय शान्ताय नमः स्व-निष्ठया मनस्य् अपार्थं विलसद्-द्वयाय । नमो जगत्-स्थान-लयोदयेषु गृहीत-माया-गुण-विग्रहाय ॥
śuddhāya śāntāya namaḥ sva-niṣṭhayā manasy apārthaṃ vilasad-dvayāya / namo jagat-sthāna-layodayeṣu gṛhīta-māyā-guṇa-vigrahāya //
नमो विशुद्ध-सत्त्वाय हरये हरि-मेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्व-सात्वताम् ॥
namo viśuddha-sattvāya haraye hari-medhase / vāsudevāya kṛṣṇāya prabhave sarva-sātvatām //
नमः कमल-नाभाय नमः कमल-मालिने । नमः कमल-पादाय नमस् ते कमलेक्षण ॥
namaḥ kamala-nābhāya namaḥ kamala-māline / namaḥ kamala-pādāya namas te kamalekṣaṇa //
नमः कमल-किञ्जल्क- पिशङ्गामल-वाससे । सर्व-भूत-निवासाय नमो ऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥
namaḥ kamala-kiñjalka- piśaṅgāmala-vāsase / sarva-bhūta-nivāsāya namo 'yuṅkṣmahi sākṣiṇe //
रूपं भगवता त्व् एतद् अशेष-क्लेश-सङ्क्षयम् । आविष्कृतं नः क्लिष्टानां किम् अन्यद् अनुकम्पितम् ॥
rūpaṃ bhagavatā tv etad aśeṣa-kleśa-saṅkṣayam / āviṣkṛtaṃ naḥ kliṣṭānāṃ kim anyad anukampitam //
एतावत् त्वं हि विभुभिर् भाव्यं दीनेषु वत्सलैः । यद् अनुस्मर्यते काले स्व-बुद्ध्याभद्र-रन्धन ॥
etāvat tvaṃ hi vibhubhir bhāvyaṃ dīneṣu vatsalaiḥ / yad anusmaryate kāle sva-buddhyābhadra-randhana //
येनोपशान्तिर् भूतानां क्षुल्लकानाम् अपीहताम् । अन्तर्हितो ऽन्तर्-हृदये कस्मान् नो वेद नाशिषः ॥
yenopaśāntir bhūtānāṃ kṣullakānām apīhatām / antarhito 'ntar-hṛdaye kasmān no veda nāśiṣaḥ //
असाव् एव वरो ऽस्माकम् ईप्सितो जगतः पते । प्रसन्नो भगवान् येषाम् अपवर्गः गुरुर् गतिः ॥
asāv eva varo 'smākam īpsito jagataḥ pate / prasanno bhagavān yeṣām apavargaḥ gurur gatiḥ //
वरं वृणीमहे ऽथापि नाथ त्वत् परतः परात् । न ह्य् अन्तस् त्वद्-विभूतीनां सो ऽनन्त इति गीयसे ॥
varaṃ vṛṇīmahe 'thāpi nātha tvat parataḥ parāt / na hy antas tvad-vibhūtīnāṃ so 'nanta iti gīyase //
पारिजाते ऽञ्जसा लब्धे सारङ्गो ऽन्यन् न सेवते । त्वद्-अङ्घ्रि-मूलम् आसाद्य साक्षात् किं किं वृणीमहि ॥
pārijāte 'ñjasā labdhe sāraṅgo 'nyan na sevate / tvad-aṅghri-mūlam āsādya sākṣāt kiṃ kiṃ vṛṇīmahi //
यावत् ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः । तावद् भवत्-प्रसङ्गानां सङ्गः स्यान् नो भवे भवे ॥
yāvat te māyayā spṛṣṭā bhramāma iha karmabhiḥ / tāvad bhavat-prasaṅgānāṃ saṅgaḥ syān no bhave bhave //
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्-भवम् । भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥
tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam / bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ //
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास् तृष्णायाः प्रशमो यतः । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥
yatreḍyante kathā mṛṣṭās tṛṣṇāyāḥ praśamo yataḥ / nirvairaṃ yatra bhūteṣu nodvego yatra kaścana //
यत्र नारायणः साक्षाद् भगवान् न्यासिनां गतिः । संस्तूयते सत्-कथासु मुक्त-सङ्गैः पुनः पुनः ॥
yatra nārāyaṇaḥ sākṣād bhagavān nyāsināṃ gatiḥ / saṃstūyate sat-kathāsu mukta-saṅgaiḥ punaḥ punaḥ //
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागमः ॥
teṣāṃ vicaratāṃ padbhyāṃ tīrthānāṃ pāvanecchayā / bhītasya kiṃ na roceta tāvakānāṃ samāgamaḥ //
वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षण-सङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्योर् भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म ॥
vayaṃ tu sākṣād bhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇa-saṅgamena / suduścikitsyasya bhavasya mṛtyor bhiṣaktamaṃ tvādya gatiṃ gatāḥ sma //
यन् नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता विप्राश् च वृद्धाश् च सद्-आनुवृत्त्या । आर्या नताः सुहृदो भ्रातरश् च सर्वाणि भूतान्य् अनसूययैव ॥
yan naḥ svadhītaṃ guravaḥ prasāditā viprāś ca vṛddhāś ca sad-ānuvṛttyā / āryā natāḥ suhṛdo bhrātaraś ca sarvāṇi bhūtāny anasūyayaiva //
यन् नः सुतप्तं तप एतद् ईश निरन्धसां कालम् अदभ्रम् अप्सु । सर्वं तद् एतत् पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥
yan naḥ sutaptaṃ tapa etad īśa nirandhasāṃ kālam adabhram apsu / sarvaṃ tad etat puruṣasya bhūmno vṛṇīmahe te paritoṣaṇāya //
मनुः स्वयम्भूर् भगवान् भवश् च ये ऽन्ये तपो-ज्ञान-विशुद्ध-सत्त्वाः । अदृष्ट-पारा अपि यन्-महिम्नः स्तुवन्त्य् अथो त्वात्म-समं गृणीमः ॥
manuḥ svayambhūr bhagavān bhavaś ca ye 'nye tapo-jñāna-viśuddha-sattvāḥ / adṛṣṭa-pārā api yan-mahimnaḥ stuvanty atho tvātma-samaṃ gṛṇīmaḥ //
नमः समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नमः ॥
namaḥ samāya śuddhāya puruṣāya parāya ca / vāsudevāya sattvāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ //
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिर् अभिष्टुतो हरिः प्रीतस् तथेत्य् आह शरण्य-वत्सलः । अनिच्छतां यानम् अतृप्त-चक्षुषां ययौ स्व-धामानपवर्ग-वीर्यः ॥
maitreya uvāca iti pracetobhir abhiṣṭuto hariḥ prītas tathety āha śaraṇya-vatsalaḥ / anicchatāṃ yānam atṛpta-cakṣuṣāṃ yayau sva-dhāmānapavarga-vīryaḥ //
अथ निर्याय सलिलात् प्रचेतस उदन्वतः । वीक्ष्याकुप्यन् द्रुमैश् छन्नां गां गां रोद्धुम् इवोच्छ्रितैः ॥
atha niryāya salilāt pracetasa udanvataḥ / vīkṣyākupyan drumaiś channāṃ gāṃ gāṃ roddhum ivocchritaiḥ //
ततो ऽग्नि-मारुतौ राजन्न् अमुञ्चन् मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥
tato 'gni-mārutau rājann amuñcan mukhato ruṣā / mahīṃ nirvīrudhaṃ kartuṃ saṃvartaka ivātyaye //
भस्मसात् क्रियमाणांस् तान् द्रुमान् वीक्ष्य पितामहः । आगतः शमयाम् आस पुत्रान् बर्हिष्मतो नयैः ॥
bhasmasāt kriyamāṇāṃs tān drumān vīkṣya pitāmahaḥ / āgataḥ śamayām āsa putrān barhiṣmato nayaiḥ //
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस् ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा ॥
tatrāvaśiṣṭā ye vṛkṣā bhītā duhitaraṃ tadā / ujjahrus te pracetobhya upadiṣṭāḥ svayambhuvā //
ते च ब्रह्मण आदेशान् मारिषाम् उपयेमिरे । यस्यां महद्-अवज्ञानाद् अजन्य् अजन-योनिजः ॥
te ca brahmaṇa ādeśān māriṣām upayemire / yasyāṃ mahad-avajñānād ajany ajana-yonijaḥ //
चाक्षुषे त्व् अन्तरे प्राप्ते प्राक्-सर्गे काल-विद्रुते । यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैव-चोदितः ॥
cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute / yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ //
यो जायमानः सर्वेषां तेजस् तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच् च कर्मणां दक्षम् अब्रुवन् ॥
yo jāyamānaḥ sarveṣāṃ tejas tejasvināṃ rucā / svayopādatta dākṣyāc ca karmaṇāṃ dakṣam abruvan //
तं प्रजा-सर्ग-रक्षायाम् अनादिर् अभिषिच्य च । युयोज युयुजे ऽन्यांश् च स वै सर्व-प्रजापतीन् ॥
taṃ prajā-sarga-rakṣāyām anādir abhiṣicya ca / yuyoja yuyuje 'nyāṃś ca sa vai sarva-prajāpatīn //