श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥
śrīnārada uvāca bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā / hiraṇyakaśipū rājan paryatapyadruṣā śucā //
आह चेदं रुषा पूर्णः सन्दष्टदशनच्छदः । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥
āha cedaṃ ruṣā pūrṇaḥ sandaṣṭadaśanacchadaḥ / kopojjvaladbhyāṃ cakṣurbhyāṃ nirīkṣan dhūmramambaram //
करालदंष्ट्रोग्रदृष्ट्या दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुखः । शूलमुद्यम्य सदसि दानवान् इदमब्रवीत् ॥
karāladaṃṣṭrogradṛṣṭyā duṣprekṣyabhrukuṭīmukhaḥ / śūlamudyamya sadasi dānavān idamabravīt //
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥
bho bho dānavadaiteyā dvimūrdhaṃstryakṣa śambara / śatabāho hayagrīva namuce pāka ilvala //
विप्रचित्ते मम वचः पुलोमन् शकुनादयः । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥
vipracitte mama vacaḥ puloman śakunādayaḥ / śṛṇutānantaraṃ sarve kriyatāmāśu mā ciram //
सपत्नैर्घातितः क्षुद्रैर्भ्राता मे दयितः सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनैः ॥
sapatnairghātitaḥ kṣudrairbhrātā me dayitaḥ suhṛt / pārṣṇigrāheṇa hariṇā samenāpyupadhāvanaiḥ //
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकसः । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मनः ॥
tasya tyaktasvabhāvasya ghṛṇermāyāvanaukasaḥ / bhajantaṃ bhajamānasya bālasyevāsthirātmanaḥ //
मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथः ॥
macchūlabhinnagrīvasya bhūriṇā rudhireṇa vai / asṛkpriyaṃ tarpayiṣye bhrātaraṃ me gatavyathaḥ //
तस्मिन् कूटे ऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकसः ॥
tasmin kūṭe 'hite naṣṭe kṛttamūle vanaspatau / viṭapā iva śuṣyanti viṣṇuprāṇā divaukasaḥ //
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञ स्वाध्यायव्रतदानिनः ॥
tāvadyāta bhuvaṃ yūyaṃ brahmakṣatrasamedhitām / sūdayadhvaṃ tapoyajña svādhyāyavratadāninaḥ //
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममयः पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥
viṣṇurdvijakriyāmūlo yajño dharmamayaḥ pumān / devarṣipitṛbhūtānāṃ dharmasya ca parāyaṇam //
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रियाः । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥
yatra yatra dvijā gāvo vedā varṇāśramakriyāḥ / taṃ taṃ janapadaṃ yāta sandīpayata vṛścata //
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृताः । तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः ॥
iti te bhartṛnirdeśamādāya śirasādṛtāḥ / tathā prajānāṃ kadanaṃ vidadhuḥ kadanapriyāḥ //
पुरग्रामव्रजोद्यान क्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च ॥
puragrāmavrajodyāna kṣetrārāmāśramākarān / kheṭakharvaṭaghoṣāṃśca dadahuḥ pattanāni ca //
केचित् खनित्रैर्बिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित् परशुपाणयः । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकैः ॥
kecit khanitrairbibhiduḥ setuprākāragopurān / ājīvyāṃścicchidurvṛkṣān kecit paraśupāṇayaḥ / prādahan śaraṇānyeke prajānāṃ jvalitolmukaiḥ //
एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहुः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः ॥
evaṃ viprakṛte loke daityendrānucarairmuhuḥ / divaṃ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ //
हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रान् असान्त्वयत् ॥
hiraṇyakaśipurbhrātuḥ samparetasya duḥkhitaḥ / kṛtvā kaṭodakādīni bhrātṛputrān asāntvayat //
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥
śakuniṃ śambaraṃ dhṛṣṭiṃ bhūtasantāpanaṃ vṛkam / kālanābhaṃ mahānābhaṃ hariśmaśrumathotkacam //
तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥
tanmātaraṃ ruṣābhānuṃ ditiṃ ca jananīṃ girā / ślakṣṇayā deśakālajña idamāha janeśvara //
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधूः पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्यः शूराणां वध ईप्सितः ॥
śrīhiraṇyakaśipuruvāca ambāmba he vadhūḥ putrā vīraṃ mārhatha śocitum / riporabhimukhe ślāghyaḥ śūrāṇāṃ vadha īpsitaḥ //
भूतानामिह संवासः प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभिः ॥
bhūtānāmiha saṃvāsaḥ prapāyāmiva suvrate / daivenaikatra nītānāmunnītānāṃ svakarmabhiḥ //
नित्य आत्माव्ययः शुद्धः सर्वगः सर्ववित् परः । धत्ते ऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान् ॥
nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥ sarvagaḥ sarvavit paraḥ / dhatte 'sāvātmano liṅgaṃ māyayā visṛjan guṇān //
यथाम्भसा प्रचलता तरवो ऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः ॥
yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva / cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate calatīva bhūḥ //
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवान् इव ॥
evaṃ guṇairbhrāmyamāṇe manasyavikalaḥ pumān / yāti tatsāmyatāṃ bhadre hyaliṅgo liṅgavān iva //
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोगः कर्मसंसृतिः ॥
eṣa ātmaviparyāso hyaliṅge liṅgabhāvanā / eṣa priyāpriyairyogo viyogaḥ karmasaṃsṛtiḥ //
सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥
sambhavaśca vināśaśca śokaśca vividhaḥ smṛtaḥ / avivekaśca cintā ca vivekāsmṛtireva ca //
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam / yamasya pretabandhūnāṃ saṃvādaṃ taṃ nibodhata //
उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुतः । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥
uśīnareṣvabhūdrājā suyajña iti viśrutaḥ / sapatnairnihato yuddhe jñātayastamupāsata //
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥
viśīrṇaratnakavacaṃ vibhraṣṭābharaṇasrajam / śaranirbhinnahṛdayaṃ śayānamasṛgāvilam //
प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रजःकुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥
prakīrṇakeśaṃ dhvastākṣaṃ rabhasā daṣṭadacchadam / rajaḥkuṇṭhamukhāmbhojaṃ chinnāyudhabhujaṃ mṛdhe //
उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्यः प्रसमीक्ष्य दुःखिताः । हताः स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥
uśīnarendraṃ vidhinā tathā kṛtaṃ patiṃ mahiṣyaḥ prasamīkṣya duḥkhitāḥ / hatāḥ sma nātheti karairuro bhṛśaṃ ghnantyo muhustatpadayorupāpatan //
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रैः कुचकुङ्कुमारुणैः । विस्रस्तकेशाभरणाः शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥
rudatya uccairdayitāṅghripaṅkajaṃ siñcantya asraiḥ kucakuṅkumāruṇaiḥ / visrastakeśābharaṇāḥ śucaṃ nṛṇāṃ sṛjantya ākrandanayā vilepire //
अहो विधात्राकरुणेन नः प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिदः पुरा कृतो ऽधुना येन शुचां विवर्धनः ॥
aho vidhātrākaruṇena naḥ prabho bhavān praṇīto dṛgagocarāṃ daśām / uśīnarāṇāmasi vṛttidaḥ purā kṛto 'dhunā yena śucāṃ vivardhanaḥ //
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयोः शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥
tvayā kṛtajñena vayaṃ mahīpate kathaṃ vinā syāma suhṛttamena te / tatrānuyānaṃ tava vīra pādayoḥ śuśrūṣatīnāṃ diśa yatra yāsyasi //
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्को ऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥
evaṃ vilapatīnāṃ vai parigṛhya mṛtaṃ patim / anicchatīnāṃ nirhāramarko 'staṃ sannyavartata //
तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यमः स्वयमुपागतः ॥
tatra ha pretabandhūnāmāśrutya paridevitam / āha tān bālako bhūtvā yamaḥ svayamupāgataḥ //
श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥
śrīyama uvāca aho amīṣāṃ vayasādhikānāṃ vipaśyatāṃ lokavidhiṃ vimohaḥ / yatrāgatastatra gataṃ manuṣyaṃ svayaṃ sadharmā api śocantyapārtham //
अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ताः पितृभ्यां न विचिन्तयामः । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभिः स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥
aho vayaṃ dhanyatamā yadatra tyaktāḥ pitṛbhyāṃ na vicintayāmaḥ / abhakṣyamāṇā abalā vṛkādibhiḥ sa rakṣitā rakṣati yo hi garbhe //
य इच्छयेशः सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च यः । तस्याबलाः क्रीडनमाहुरीशितुश् चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभुः ॥
ya icchayeśaḥ sṛjatīdamavyayo ya eva rakṣatyavalumpate ca yaḥ / tasyābalāḥ krīḍanamāhurīśituś carācaraṃ nigrahasaṅgrahe prabhuḥ //
पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथो ऽपि तदीक्षितो वने गृहे ऽभिगुप्तो ऽस्य हतो न जीवति ॥
pathi cyutaṃ tiṣṭhati diṣṭarakṣitaṃ gṛhe sthitaṃ tadvihataṃ vinaśyati / jīvatyanātho 'pi tadīkṣito vane gṛhe 'bhigupto 'sya hato na jīvati //
भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभिर् भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थितस् तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥
bhūtāni taistairnijayonikarmabhir bhavanti kāle na bhavanti sarvaśaḥ / na tatra hātmā prakṛtāvapi sthitas tasyā guṇairanyatamo hi badhyate //
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग् भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकैः पार्थिवतैजसैर्जनः कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥
idaṃ śarīraṃ puruṣasya mohajaṃ yathā pṛthag bhautikamīyate gṛham / yathaudakaiḥ pārthivataijasairjanaḥ kālena jāto vikṛto vinaśyati //
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगतः पृथक् स्थितः । यथा नभः सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रयः परः ॥
yathānalo dāruṣu bhinna īyate yathānilo dehagataḥ pṛthak sthitaḥ / yathā nabhaḥ sarvagataṃ na sajjate tathā pumān sarvaguṇāśrayaḥ paraḥ //
सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । यः श्रोता यो ऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित् ॥
suyajño nanvayaṃ śete mūḍhā yamanuśocatha / yaḥ śrotā yo 'nuvakteha sa na dṛśyeta karhicit //
न श्रोता नानुवक्तायं मुख्यो ऽप्यत्र महान् असुः । यस्त्विहेन्द्रियवान् आत्मा स चान्यः प्राणदेहयोः ॥
na śrotā nānuvaktāyaṃ mukhyo 'pyatra mahān asuḥ / yastvihendriyavān ātmā sa cānyaḥ prāṇadehayoḥ //
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहान् उच्चावचान् विभुः । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच् चापि स्वेन तेजसा ॥
bhūtendriyamanoliṅgān dehān uccāvacān vibhuḥ / bhajatyutsṛjati hyanyastac cāpi svena tejasā //
यावल् लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत् कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगो ऽनुवर्तते ॥
yāval liṅgānvito hyātmā tāvat karmanibandhanam / tato viparyayaḥ kleśo māyāyogo 'nuvartate //
वितथाभिनिवेशो ऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वचः । यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥
vitathābhiniveśo 'yaṃ yadguṇeṣvarthadṛgvacaḥ / yathā manorathaḥ svapnaḥ sarvamaindriyakaṃ mṛṣā //
अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभावः शोचतामिति ॥
atha nityamanityaṃ vā neha śocanti tadvidaḥ / nānyathā śakyate kartuṃ svabhāvaḥ śocatāmiti //
लुब्धको विपिने कश्चित् पक्षिणां निर्मितो ऽन्तकः । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥
lubdhako vipine kaścit pakṣiṇāṃ nirmito 'ntakaḥ / vitatya jālaṃ vidadhe tatra tatra pralobhayan //
कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत् समदृश्यत । तयोः कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥
kuliṅgamithunaṃ tatra vicarat samadṛśyata / tayoḥ kuliṅgī sahasā lubdhakena pralobhitā //
आसज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्यः कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदुःखितः । स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पर्यदेवयत् ॥
āsajjata sicastantryāṃ mahiṣyaḥ kālayantritā / kuliṅgastāṃ tathāpannāṃ nirīkṣya bhṛśaduḥkhitaḥ / snehādakalpaḥ kṛpaṇaḥ kṛpaṇāṃ paryadevayat //
अहो अकरुणो देवः स्त्रियाकरुणया विभुः । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥
aho akaruṇo devaḥ striyākaruṇayā vibhuḥ / kṛpaṇaṃ māmanuśocantyā dīnayā kiṃ kariṣyati //
कामं नयतु मां देवः किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा ॥
kāmaṃ nayatu māṃ devaḥ kimardhenātmano hi me / dīnena jīvatā duḥkhamanena vidhurāyuṣā //
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्याः प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजाः ॥
kathaṃ tvajātapakṣāṃstān mātṛhīnān bibharmyaham / mandabhāgyāḥ pratīkṣante nīḍe me mātaraṃ prajāḥ //
एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिकः शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीनः ॥
evaṃ kuliṅgaṃ vilapantamārāt priyāviyogāturamaśrukaṇṭham / sa eva taṃ śākunikaḥ śareṇa vivyādha kālaprahito vilīnaḥ //
एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धयः । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्यः पतिं वर्षशतैरपि ॥
evaṃ yūyamapaśyantya ātmāpāyamabuddhayaḥ / nainaṃ prāpsyatha śocantyaḥ patiṃ varṣaśatairapi //
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥
śrīhiraṇyakaśipuruvāca bāla evaṃ pravadati sarve vismitacetasaḥ / jñātayo menire sarvamanityamayathotthitam //
यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयो हि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत् साम्परायिकम् ॥
yama etadupākhyāya tatraivāntaradhīyata / jñātayo hi suyajñasya cakruryat sāmparāyikam //
अतः शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा कः परो वात्र स्वीयः पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥
ataḥ śocata mā yūyaṃ paraṃ cātmānameva vā / ka ātmā kaḥ paro vātra svīyaḥ pārakya eva vā / svaparābhiniveśena vinājñānena dehinām //
श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात् त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥
śrīnārada uvāca iti daityapatervākyaṃ ditirākarṇya sasnuṣā / putraśokaṃ kṣaṇāt tyaktvā tattve cittamadhārayat //