श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशो ऽयं विस्तराच् छ्रुतः । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनून् अन्यान् वदस्व नः ॥
śrīrājovāca svāyambhuvasyeha guro vaṃśo 'yaṃ vistarāc chrutaḥ / yatra viśvasṛjāṃ sargo manūn anyān vadasva naḥ //
मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम् ॥
manvantare harerjanma karmāṇi ca mahīyasaḥ / gṛṇanti kavayo brahmaṃstāni no vada śṛṇvatām //
यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भगवान् विश्वभावनः । कृतवान् कुरुते कर्ता ह्य् अतीते ऽनागते ऽद्य वा ॥
yadyasminnantare brahman bhagavān viśvabhāvanaḥ / kṛtavān kurute kartā hy atīte 'nāgate 'dya vā //
श्रीऋषिरुवाच मनवो ऽस्मिन् व्यतीताः षट् कल्पे स्वायम्भुवादयः । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः ॥
śrīṛṣiruvāca manavo 'smin vyatītāḥ ṣaṭ kalpe svāyambhuvādayaḥ / ādyaste kathito yatra devādīnāṃ ca sambhavaḥ //
आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान् पुत्रतां गतः ॥
ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca duhitrostasya vai manoḥ / dharmajñānopadeśārthaṃ bhagavān putratāṃ gataḥ //
कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान् यज्ञो यच् चकार कुरूद्वह ॥
kṛtaṃ purā bhagavataḥ kapilasyānuvarṇitam / ākhyāsye bhagavān yajño yac cakāra kurūdvaha //
विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥
viraktaḥ kāmabhogeṣu śatarūpāpatiḥ prabhuḥ / visṛjya rājyaṃ tapase sabhāryo vanamāviśat //
सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥
sunandāyāṃ varṣaśataṃ padaikena bhuvaṃ spṛśan / tapyamānastapo ghoramidamanvāha bhārata //
श्रीमनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयाने ऽस्मिन् नायं तं वेद वेद सः ॥
śrīmanuruvāca yena cetayate viśvaṃ viśvaṃ cetayate na yam / yo jāgarti śayāne 'smin nāyaṃ taṃ veda veda saḥ //
आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज् जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥
ātmāvāsyamidaṃ viśvaṃ yat kiñcij jagatyāṃ jagat / tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam //
यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥
yaṃ paśyati na paśyantaṃ cakṣuryasya na riṣyati / taṃ bhūtanilayaṃ devaṃ suparṇamupadhāvata //
न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः । विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वं च तदृतं महत् ॥
na yasyādyantau madhyaṃ ca svaḥ paro nāntaraṃ bahiḥ / viśvasyāmūni yadyasmādviśvaṃ ca tadṛtaṃ mahat //
स विश्वकायः पुरुहूतईशः सत्यः स्वयंज्योतिरजः पुराणः । धत्ते ऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥
sa viśvakāyaḥ puruhūtaīśaḥ satyaḥ svayaṃjyotirajaḥ purāṇaḥ / dhatte 'sya janmādyajayātmaśaktyā tāṃ vidyayodasya nirīha āste //
अथाग्रे ऋषयः कर्माण् ईहन्ते ऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुषः प्रायो ऽनीहां प्रपद्यते ॥
athāgre ṛṣayaḥ karmāṇ īhante 'karmahetave / īhamāno hi puruṣaḥ prāyo 'nīhāṃ prapadyate //
ईहते भगवान् ईशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति ये ऽनु तम् ॥
īhate bhagavān īśo na hi tatra visajjate / ātmalābhena pūrṇārtho nāvasīdanti ye 'nu tam //
तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नॄन् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्ये ऽखिलधर्मभावनम् ॥
tamīhamānaṃ nirahaṅkṛtaṃ budhaṃ nirāśiṣaṃ pūrṇamananyacoditam / nṝn śikṣayantaṃ nijavartmasaṃsthitaṃ prabhuṃ prapadye 'khiladharmabhāvanam //
श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥
śrīśuka uvāca iti mantropaniṣadaṃ vyāharantaṃ samāhitam / dṛṣṭvāsurā yātudhānā jagdhumabhyadravan kṣudhā //
तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः । यामैः परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥
tāṃstathāvasitān vīkṣya yajñaḥ sarvagato hariḥ / yāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsat triviṣṭapam //
स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतो ऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत् प्रमुखास्तस्य चात्मजाः ॥
svārociṣo dvitīyastu manuragneḥ suto 'bhavat / dyumatsuṣeṇarociṣmat pramukhāstasya cātmajāḥ //
तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद्देवाश्च तुषितादयः । ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥
tatrendro rocanastvāsīddevāśca tuṣitādayaḥ / ūrjastambhādayaḥ sapta ṛṣayo brahmavādinaḥ //
ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्य् अभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्य् अभिविश्रुतः ॥
ṛṣestu vedaśirasastuṣitā nāma patny abhūt / tasyāṃ jajñe tato devo vibhurity abhiviśrutaḥ //
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः । अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः ॥
aṣṭāśītisahasrāṇi munayo ye dhṛtavratāḥ / anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumārabrahmacāriṇaḥ //
तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः । पवनः सृञ्जयो यज्ञ होत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥
tṛtīya uttamo nāma priyavratasuto manuḥ / pavanaḥ sṛñjayo yajña hotrādyāstatsutā nṛpa //
वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥
vasiṣṭhatanayāḥ sapta ṛṣayaḥ pramadādayaḥ / satyā vedaśrutā bhadrā devā indrastu satyajit //
धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः । सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह ॥
dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ / satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha //
सो ऽनृतव्रतदुःशीलान् असतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सखः ॥
so 'nṛtavrataduḥśīlān asato yakṣarākṣasān / bhūtadruho bhūtagaṇāṃścāvadhīt satyajitsakhaḥ //
चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः । पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्य् आद्या दश तत्सुताः ॥
caturtha uttamabhrātā manurnāmnā ca tāmasaḥ / pṛthuḥ khyātirnaraḥ keturity ādyā daśa tatsutāḥ //
सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः । ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसे ऽन्तरे ॥
satyakā harayo vīrā devāstriśikha īśvaraḥ / jyotirdhāmādayaḥ sapta ṛṣayastāmase 'ntare //
देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा ॥
devā vaidhṛtayo nāma vidhṛtestanayā nṛpa / naṣṭāḥ kālena yairvedā vidhṛtāḥ svena tejasā //
तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः । हरिरित्य् आहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥
tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ / haririty āhṛto yena gajendro mocito grahāt //
श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥
śrīrājovāca bādarāyaṇa etat te śrotumicchāmahe vayam / hariryathā gajapatiṃ grāhagrastamamūmucat //
तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान् गीयते हरिः ॥
tatkathāsu mahat puṇyaṃ dhanyaṃ svastyayanaṃ śubham / yatra yatrottamaśloko bhagavān gīyate hariḥ //
श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणिः प्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः । उवाच विप्राः प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम् ॥
śrīsūta uvāca parīkṣitaivaṃ sa tu bādarāyaṇiḥ prāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥ / uvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṃ mudā munīnāṃ sadasi sma śṛṇvatām //