श्रीराजोवाच भगवन् छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥
śrīrājovāca bhagavan chrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ / avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam //
यदर्थमदधाद्रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः ॥
yadarthamadadhādrūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam / tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ //
एतन् नो भगवन् सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥
etan no bhagavan sarvaṃ yathāvadvaktumarhasi / uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham //
श्रीसूत उवाच इत्य् उक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणिः । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥
śrīsūta uvāca ity ukto viṣṇurātena bhagavān bādarāyaṇiḥ / uvāca caritaṃ viṣṇormatsyarūpeṇa yat kṛtam //
श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥
śrīśuka uvāca goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ / rakṣāmicchaṃstanūrdhatte dharmasyārthasya caiva hi //
उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः ॥
uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ / noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ //
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥
āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ / samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa //
कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली । मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवो ऽन्तिके ऽहरत् ॥
kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī / mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo 'ntike 'harat //
ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः ॥
jñātvā taddānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam / dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ //
तत्र राजऋषिः कश्चिन् नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरो ऽतपत् तपः स सलिलाशनः ॥
tatra rājaṛṣiḥ kaścin nāmnā satyavrato mahān / nārāyaṇaparo 'tapat tapaḥ sa salilāśanaḥ //
यो ऽसावस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः ॥
yo 'sāvasmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ / śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ //
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच् छफर्य् एकाभ्यपद्यत ॥
ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam / tasyāñjalyudake kācic chaphary ekābhyapadyata //
सत्यव्रतो ऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः ॥
satyavrato 'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata / utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ //
तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥
tamāha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam / yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala / kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale //
तमात्मनो ऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे ॥
tamātmano 'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam / ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe //
तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपतिः । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥
tasyā dīnataraṃ vākyamāśrutya sa mahīpatiḥ / kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam //
सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥
sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau / alabdhvātmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim //
नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥
nāhaṃ kamaṇḍalāvasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe / kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham //
स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥
sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake / tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata //
न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥
na ma etadalaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam / pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yat tvāhaṃ śaraṇaṃ gatā //
तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सो ऽयं महामीनो ऽन्ववर्धत ॥
tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare / tadāvṛtyātmanā so 'yaṃ mahāmīno 'nvavardhata //
नैतन् मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकसः । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥
naitan me svastaye rājannudakaṃ salilaukasaḥ / nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini //
इत्य् उक्तः सो ऽनयन् मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशये ऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज् झषम् ॥
ity uktaḥ so 'nayan matsyaṃ tatra tatrāvidāsini / jalāśaye 'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipaj jhaṣam //
क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः । अदन्त्य् अतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥
kṣipyamāṇastamāhedamiha māṃ makarādayaḥ / adanty atibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi //
एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥
evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm / tamāha ko bhavān asmān matsyarūpeṇa mohayan //
नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टो ऽस्माभिः श्रुतो ऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सरः ॥
naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo 'smābhiḥ śruto 'pi vā / yo bhavān yojanaśatamahnābhivyānaśe saraḥ //
नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणो ऽव्ययः । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥
nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāddharirnārāyaṇo 'vyayaḥ / anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām //
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्य् आत्मगतिर्विभो ॥
namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpattyapyayeśvara / bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hy ātmagatirvibho //
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः । ज्ञातुमिच्छाम्य् अदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥
sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ / jñātumicchāmy ado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam //
न ते ऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मनः । यथेतरेषां पृथगात्मनां सताम् अदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः ॥
na te 'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ mṛṣā bhavet sarvasuhṛtpriyātmanaḥ / yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satām adīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ //
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकामः प्रलयार्णवे ऽब्रवीच् चिकीर्षुरेकान्तजनप्रियः प्रियम् ॥
śrīśuka uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ jagatpatiḥ satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye / vihartukāmaḥ pralayārṇave 'bravīc cikīrṣurekāntajanapriyaḥ priyam //
श्रीभगवान् उवाच सप्तमे ह्य् अद्यतनादूर्ध्वमहन्य् एतदरिन्दम । निमङ्क्ष्यत्य् अप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥
śrībhagavān uvāca saptame hy adyatanādūrdhvamahany etadarindama / nimaṅkṣyaty apyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam //
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौः काचिद्विशाला त्वां मयेरिता ॥
trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā / upasthāsyati nauḥ kācidviśālā tvāṃ mayeritā //
त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजान्य् उच्चावचानि च । सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः ॥
tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījāny uccāvacāni ca / saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ //
आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्य् अविक्लवः । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥
āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasy aviklavaḥ / ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā //
दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥
dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā / upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā //
अहं त्वामृषिभिः सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो ॥
ahaṃ tvāmṛṣibhiḥ sārdhaṃ sahanāvamudanvati / vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho //
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥
madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam / vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnairvivṛtaṃ hṛdi //
इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सो ऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥
itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata / so 'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat //
आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदङ्मुखः । निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः ॥
āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṅmukhaḥ / niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ //
ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भिः समदृश्यत ॥
tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm / vardhamāno mahāmeghairvarṣadbhiḥ samadṛśyata //
ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुधः ॥
dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām / tāmāruroha viprendrairādāyauṣadhivīrudhaḥ //
तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै नः सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥
tamūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam / sa vai naḥ saṅkaṭādasmādavitā śaṃ vidhāsyati //
सो ऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे । एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः ॥
so 'nudhyātastato rājñā prādurāsīn mahārṇave / ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ //
निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥
nibadhya nāvaṃ tacchṛṅge yathokto hariṇā purā / varatreṇāhinā tuṣṭastuṣṭāva madhusūdanam //
श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदस् तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः । यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयुर् विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान् ॥
śrīrājovāca anādyavidyopahatātmasaṃvidas tanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ / yadṛcchayopasṛtā yamāpnuyur vimuktido naḥ paramo gururbhavān //
जनो ऽबुधो ऽयं निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहते ऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्य् असन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद्धृदयं स नो गुरुः ॥
jano 'budho 'yaṃ nijakarmabandhanaḥ sukhecchayā karma samīhate 'sukham / yatsevayā tāṃ vidhunoty asanmatiṃ granthiṃ sa bhindyāddhṛdayaṃ sa no guruḥ //
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः । भजेत वर्णं निजमेष सो ऽव्ययो भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः ॥
yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ pumān vijahyān malamātmanastamaḥ / bhajeta varṇaṃ nijameṣa so 'vyayo bhūyāt sa īśaḥ paramo gurorguruḥ //
न यत्प्रसादायुतभागलेशम् अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् । कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस् तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥
na yatprasādāyutabhāgaleśam anye ca devā guravo janāḥ svayam / kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsas tamīśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye //
अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतस् तथा जनस्याविदुषो ऽबुधो गुरुः । त्वमर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥
acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛtas tathā janasyāviduṣo 'budho guruḥ / tvamarkadṛk sarvadṛśāṃ samīkṣaṇo vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām //
जनो जनस्यादिशते ऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥
jano janasyādiśate 'satīṃ gatiṃ yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ / tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā prapadyate yena jano nijaṃ padam //
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्य् आत्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः । तथापि लोको न भवन्तमन्धधीर् जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः ॥
tvaṃ sarvalokasya suhṛt priyeśvaro hy ātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ / tathāpi loko na bhavantamandhadhīr jānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ //
तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्य् अर्थदीपैर्भगवन् वचोभिर् ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः ॥
taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ prapadya īśaṃ pratibodhanāya / chindhy arthadīpairbhagavan vacobhir granthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ //
श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तवन्तं नृपतिं भगवान् आदिपूरुषः । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥
śrīśuka uvāca ity uktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavān ādipūruṣaḥ / matsyarūpī mahāmbhodhau viharaṃstattvamabravīt //
पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषतः ॥
purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṅkhyayogakriyāvatīm / satyavratasya rājarṣerātmaguhyamaśeṣataḥ //
अश्रौषीदृषिभिः साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्य् आसीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥
aśrauṣīdṛṣibhiḥ sākamātmatattvamasaṃśayam / nāvy āsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam //
अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरिः ॥
atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase / hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedān pratyāharaddhariḥ //
स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः । विष्णोः प्रसादात् कल्पे ऽस्मिन्नासीद्वैवस्वतो मनुः ॥
sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ / viṣṇoḥ prasādāt kalpe 'sminnāsīdvaivasvato manuḥ //
सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥
satyavratasya rājarṣermāyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ / saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt //
अवतारं हरेर्यो ऽयं कीर्तयेदन्वहं नरः । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥
avatāraṃ hareryo 'yaṃ kīrtayedanvahaṃ naraḥ / saṅkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim //
प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा अम्प्; दितिजमकथयद्यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतो ऽस्मि ॥
pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā amp; ditijamakathayadyo brahma satyavratānāṃ tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato 'smi //