खड्गतीर्थम् इति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः ॥
khaḍgatīrtham iti khyātaṃ gautamyā uttare taṭe tatra snānena dānena muktibhāgī bhaven naraḥ //
तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः ॥
tatra vṛttaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ pailūṣa iti vikhyātaḥ kavaṣasya suto dvijaḥ //
कुटुम्बभारात् परितो ह्य् अर्थार्थी परिधावति न किमप्य् आससादासौ ततो वैराग्यम् आस्थितः ॥
kuṭumbabhārāt parito hy arthārthī paridhāvati na kimapy āsasādāsau tato vairāgyam āsthitaḥ //
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् ॥
atyantavimukhe daive vyarthībhūte tu pauruṣe na vairāgyād anyad asti paṇḍitasyāvalambanam //
इति संचिन्तयाम् आस तदासौ निःश्वसन् मुहुः क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश् च बहवो मम ॥
iti saṃcintayām āsa tadāsau niḥśvasan muhuḥ kramāgataṃ dhanaṃ nāsti poṣyāś ca bahavo mama //
मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् ॥
mānī cātmā na kaṣṭārho hā dhig durdaivaceṣṭitam sa kadācid vṛttiyuto vṛttibhiḥ parivartayan //
न लेभे तद् धनं वृत्तेर् विरागम् अगमत् तदा सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः ॥
na lebhe tad dhanaṃ vṛtter virāgam agamat tadā sevā niṣiddhā yā kācid gahanā duṣkaraṃ tapaḥ //
बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते त्वयापकृतम् अज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमो ऽस्तु ते ॥
balād ākarṣatīyaṃ māṃ tṛṣṇā sarvatra duṣkṛte tvayāpakṛtam ajñānāt tasmāt tṛṣṇe namo 'stu te //
एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् इत्य् आलोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
evaṃ vicintya medhāvī tṛṣṇāchedāya kiṃ bhavet ity ālocya sa pailūṣaḥ pitaraṃ vākyam abravīt //
ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् छेद्मीमां केन हे तात तम् उपायं वद प्रभो ॥
jñānāsinā krodhalobhau saṃsṛtiṃ cātidustarām chedmīmāṃ kena he tāta tam upāyaṃ vada prabho //
ईश्वराज् ज्ञानम् अन्विच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यसि ॥
īśvarāj jñānam anvicched ity eṣā vaidikī śrutiḥ tasmād ārādhayeśānaṃ tato jñānam avāpsyasi //
तथेत्य् उक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरम् आर्चयत् ततस् तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर् गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः ॥
tathety uktvā sa pailūṣo jñānāyeśvaram ārcayat tatas tuṣṭo maheśāno jñānaṃ prādād dvijātaye prāptajñāno mahābuddhir gāthāḥ provāca muktidāḥ //
क्रोधस् तु प्रथमं शत्रुर् निष्फलो देहनाशनः ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखम् आप्नुयात् ॥
krodhas tu prathamaṃ śatrur niṣphalo dehanāśanaḥ jñānakhaḍgena taṃ chittvā paramaṃ sukham āpnuyāt //
तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः ॥
tṛṣṇā bahuvidhā māyā bandhanī pāpakāriṇī chittvaitāṃ jñānakhaḍgena sukhaṃ tiṣṭhati mānavaḥ //
सङ्गस् तु परमो ऽधर्मो देवादीनाम् इति श्रुतिः असङ्गस्यात्मनो ह्य् अस्य सङ्गो ऽयं परमो रिपुः ॥
saṅgas tu paramo 'dharmo devādīnām iti śrutiḥ asaṅgasyātmano hy asya saṅgo 'yaṃ paramo ripuḥ //
छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वम् अवाप्नुयात् संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् ॥
chittvainaṃ jñānakhaḍgena śivaikatvam avāpnuyāt saṃśayaḥ paramo nāśo dharmārthānāṃ vināśakṛt //
छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितम् आप्नुयात् पिशाचीव विशत्य् आशा निर्दहत्य् अखिलं सुखम् पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिम् अवाप्नुयात् ॥
chittvainaṃ saṃśayaṃ jantuḥ paramepsitam āpnuyāt piśācīva viśaty āśā nirdahaty akhilaṃ sukham pūrṇāhantāsinā chittvā jīvan muktim avāpnuyāt //
ततो ज्ञानम् अवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः ज्ञानखड्गेन निर्मोहस् ततो मुक्तिम् अवाप सः ॥
tato jñānam avāpyāsau gaṅgātīraṃ samāśritaḥ jñānakhaḍgena nirmohas tato muktim avāpa saḥ //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थम् इति स्मृतम् ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ khaḍgatīrtham iti smṛtam jñānatīrthaṃ ca kavaṣaṃ pailūṣaṃ sarvakāmadam //
इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्य् आहुर् महर्षयः अशेषपापतापौघहराणीष्टप्रदानि च ॥
ityādiṣaṭsahasrāṇi tīrthāny āhur maharṣayaḥ aśeṣapāpatāpaughaharāṇīṣṭapradāni ca //