अहो सुमहद् आख्यानं भवता परिकीर्तितम् भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथैव च ॥
aho sumahad ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam bhāratānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca //
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् दैत्यानाम् अथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām daityānām atha siddhānāṃ guhyakānāṃ tathaiva ca //
अत्यद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्मनिश्चयाः विविधाश् च कथा दिव्या जन्म चाग्र्यम् अनुत्तमम् ॥
atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ vividhāś ca kathā divyā janma cāgryam anuttamam //
सृष्टिः प्रजापतेः सम्यक् त्वया प्रोक्ता महामते प्रजापतीनां सर्वेषां गुह्यकाप्सरसां तथा ॥
sṛṣṭiḥ prajāpateḥ samyak tvayā proktā mahāmate prajāpatīnāṃ sarveṣāṃ guhyakāpsarasāṃ tathā //
स्थावरं जङ्गमं सर्वम् उत्पन्नं विविधं जगत् त्वया प्रोक्तं महाभाग श्रुतं चैतन् मनोहरम् ॥
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ sarvam utpannaṃ vividhaṃ jagat tvayā proktaṃ mahābhāga śrutaṃ caitan manoharam //
कथितं पुण्यफलदं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा मनःकर्णसुखं सम्यक् प्रीणात्य् अमृतसंमितम् ॥
kathitaṃ puṇyaphaladaṃ purāṇaṃ ślakṣṇayā girā manaḥkarṇasukhaṃ samyak prīṇāty amṛtasaṃmitam //
इदानीं श्रोतुम् इच्छामः सकलं मण्डलं भुवः वक्तुम् अर्हसि सर्वज्ञ परं कौतूहलं हि नः ॥
idānīṃ śrotum icchāmaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ vaktum arhasi sarvajña paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
यावन्तः सागरा द्वीपास् तथा वर्षाणि पर्वताः वनानि सरितः पुण्यदेवादीनां महामते ॥
yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ vanāni saritaḥ puṇyadevādīnāṃ mahāmate //
यत्प्रमाणम् इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् संस्थानम् अस्य जगतो यथावद् वक्तुम् अर्हसि ॥
yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam saṃsthānam asya jagato yathāvad vaktum arhasi //
मुनयः श्रूयताम् एतत् संक्षेपाद् वदतो मम नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्यो ऽतिविस्तरः ॥
munayaḥ śrūyatām etat saṃkṣepād vadato mama nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śakyo 'tivistaraḥ //
जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश् चापरो द्विजाः कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः ॥
jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvijāḥ kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ //
एते द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर् दधिदुग्धजलैः समम् ॥
ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ lavaṇekṣusurāsarpir dadhidugdhajalaiḥ samam //
जम्बूद्वीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः तस्यापि मध्ये विप्रेन्द्रा मेरुः कनकपर्वतः ॥
jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ tasyāpi madhye viprendrā meruḥ kanakaparvataḥ //
चतुरशीतिसाहस्रैर् योजनैस् तस्य चोच्छ्रयः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः ॥
caturaśītisāhasrair yojanais tasya cocchrayaḥ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ //
मूले षोडशसाहस्रैर् विस्तारस् तस्य सर्वतः भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः ॥
mūle ṣoḍaśasāhasrair vistāras tasya sarvataḥ bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ //
हिमवान् हेमकूटश् च निषधस् तस्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ॥
himavān hemakūṭaś ca niṣadhas tasya dakṣiṇe nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ //
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोच्छ्रायास् तावद्विस्तारिणश् च ते ॥
lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnās tathāpare sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te //
भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विजाः ॥
bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvijāḥ //
रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैव तु हिरण्मयम् उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा ॥
ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaiva tu hiraṇmayam uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā //
नवसाहस्रम् एकैकम् एतेषां द्विजसत्तमाः इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर् उच्छ्रितः ॥
navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattamāḥ ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ //
मेरोश् चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् इलावृतं महाभागाश् चत्वारश् चात्र पर्वताः ॥
meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam ilāvṛtaṃ mahābhāgāś catvāraś cātra parvatāḥ //
विष्कम्भा वितता मेरोर् योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ॥
viṣkambhā vitatā meror yojanāyutavistṛtāḥ pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ //
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश् चोत्तरे स्थितः कदम्बस् तेषु जम्बूश् च पिप्पलो वट एव च ॥
vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare sthitaḥ kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca //
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर् नामहेतुर् द्विजोत्तमाः ॥
ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur dvijottamāḥ //
महागजप्रमाणानि जम्ब्वास् तस्याः फलानि वै पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः ॥
mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ //
रसेन तेषां विख्याता तत्र जम्बूनदीति वै सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः ॥
rasena teṣāṃ vikhyātā tatra jambūnadīti vai sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ //
न खेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः तत्पानस्वस्थमनसां जनानां तत्र जायते ॥
na khedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ tatpānasvasthamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate //
तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् ॥
tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam //
भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास् तयोर् मध्ये त्व् इलावृतम् ॥
bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime varṣe dve tu muniśreṣṭhās tayor madhye tv ilāvṛtam //
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम् ॥
vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam //
अरुणोदं महाभद्रम् असितोदं समानसम् सरांस्य् एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा ॥
aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā //
शान्तवांश् चक्रकुञ्जश् च कुररी माल्यवांस् तथा वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः ॥
śāntavāṃś cakrakuñjaś ca kurarī mālyavāṃs tathā vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ //
त्रिकूटः शिशिरश् चैव पतंगो रुचकस् तथा निषधादयो दक्षिणतस् तस्य केसरपर्वताः ॥
trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā niṣadhādayo dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ //
शिखिवासः सवैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः जानुधिप्रमुखास् तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः ॥
śikhivāsaḥ savaidūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ jānudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ //
मेरोर् अनन्तरास् ते च जठरादिष्व् अवस्थिताः शङ्खकूटो ऽथ ऋषभो हंसो नागस् तथापराः ॥
meror anantarās te ca jaṭharādiṣv avasthitāḥ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparāḥ //
कालञ्जराद्याश् च तथा उत्तरे केसराचलाः चतुर्दश सहस्राणि योजनानां महापुरी ॥
kālañjarādyāś ca tathā uttare kesarācalāḥ caturdaśa sahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī //
मेरोर् उपरि विप्रेन्द्रा ब्रह्मणः कथिता दिवि तस्यां समन्ततश् चाष्टौ दिशासु विदिशासु च ॥
meror upari viprendrā brahmaṇaḥ kathitā divi tasyāṃ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca //
इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयन्तीन्दुमण्डलम् ॥
indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayantīndumaṇḍalam //
समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवि सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रत्यपद्यत ॥
samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divi sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratyapadyata //
सीता चालकनन्दा च चक्षुर् बध्रा च वै क्रमात् पूर्वेण सीता शैलाच् च शैलं यान्त्य् अन्तरिक्षगा ॥
sītā cālakanandā ca cakṣur badhrā ca vai kramāt pūrveṇa sītā śailāc ca śailaṃ yānty antarikṣagā //
ततश् च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम् तथैवालकनन्दा च दक्षिणेनैत्य भारतम् ॥
tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam tathaivālakanandā ca dakṣiṇenaitya bhāratam //
प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः चक्षुश् च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस् ततः ॥
prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā dvijottamāḥ cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ //
पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षम् अन्वेति सार्णवम् भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश् च तथा कुरून् ॥
paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣam anveti sārṇavam bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn //
अतीत्योत्तरम् अम्भोधिं समभ्येति द्विजोत्तमाः आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ ॥
atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti dvijottamāḥ ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau //
तयोर् मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा ॥
tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā //
पत्त्राणि लोकशैलस्य मर्यादाशैलबाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वताव् उभौ ॥
pattrāṇi lokaśailasya maryādāśailabāhyataḥ jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau //
तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चात् तु ताव् उभौ ॥
tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau gandhamādanakailāsau pūrvapaścāt tu tāv ubhau //
अशीतियोजनायामाव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारियात्रश् च मर्यादापर्वताव् उभौ ॥
aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau //
तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वौ तथा स्थितौ ॥
tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau meroḥ paścimadigbhāge yathā pūrvau tathā sthitau //
त्रिशृङ्गो जारुधिश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ पूर्वपश्चायताव् एताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥
triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau //
इत्य् एते हि मया प्रोक्ता मर्यादापर्वता द्विजाः जठरावस्थिता मेरोर् येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम् ॥
ity ete hi mayā proktā maryādāparvatā dvijāḥ jaṭharāvasthitā meror yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam //
मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीतान्ताद्या द्विजास् तेषाम् अतीव हि मनोहराः ॥
meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītāntādyā dvijās teṣām atīva hi manoharāḥ //
शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च ॥
śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca //
लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्येन्द्रदेवानां मुनिसत्तमाः तास्व् आयतनवर्याणि जुष्टानि नरकिंनरैः ॥
lakṣmīviṣṇvagnisūryendradevānāṃ munisattamāḥ tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni narakiṃnaraiḥ //
गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व् अहर्निशम् ॥
gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam //
भौमा ह्य् एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम् आलया द्विजाः नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर् अपि ॥
bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā dvijāḥ naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api //
भद्राश्वे भगवान् विष्णुर् आस्ते हयशिरा द्विजाः वाराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक् ॥
bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvijāḥ vārāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk //
मत्स्यरूपश् च गोविन्दः कुरुष्व् आस्ते सनातनः विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥
matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste sanātanaḥ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //
सर्वस्याधारभूतो ऽसौ द्विजा आस्ते ऽखिलात्मकः यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्य् अष्टौ द्विजोत्तमाः ॥
sarvasyādhārabhūto 'sau dvijā āste 'khilātmakaḥ yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau dvijottamāḥ //
न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम् सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः ॥
na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam susthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ //
दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः नैतेषु भौमान्य् अन्यानि क्षुत्पिपासादि नो द्विजाः ॥
daśadvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ naiteṣu bhaumāny anyāni kṣutpipāsādi no dvijāḥ //
कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना सर्वेष्व् एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः नद्यश् च शतशस् तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तमाः ॥
kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottamāḥ //