कथितं भवता सर्वम् अस्माकं सकलं तथा भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥
kathitaṃ bhavatā sarvam asmākaṃ sakalaṃ tathā bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmahe vayam //
तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा समाचक्ष्व महाभाग यथावल् लोमहर्षण ॥
tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathā tathā samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa //
रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता ॥
ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā //
यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डला नभस् तावत्प्रमाणं हि विस्तारपरिमण्डलम् ॥
yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā nabhas tāvatpramāṇaṃ hi vistāraparimaṇḍalam //
भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं विप्रास् तु मण्डलम् लक्षे दिवाकराच् चापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥
bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ viprās tu maṇḍalam lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam //
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते ॥
pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate //
द्विलक्षे चोत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः ॥
dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ //
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥
aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ //
सौरिर् बृहस्पतेर् ऊर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तमाः ॥
saurir bṛhaspater ūrdhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottamāḥ //
ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश् चक्रस्य वै ध्रुवः ॥
ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ //
त्रैलोक्यम् एतत् कथितं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता ॥
trailokyam etat kathitaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā //
ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको विधीयते ॥
dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate //
द्वे कोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता विप्राश् चामलचेतसः ॥
dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ //
चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः ॥
caturguṇottaraṃ cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtam vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ //
षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम् ॥
ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate apunarmārakaṃ yatra siddhādimunisevitam //
पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारो ऽस्य मयोदितः ॥
pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro 'sya mayoditaḥ //
भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः ॥
bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattamāḥ //
ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥
dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa svarlokaḥ so 'pi kathito lokasaṃsthānacintakaiḥ //
त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं विप्रैश् च परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम् ॥
trailokyam etat kṛtakaṃ vipraiś ca paripaṭhyate janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam //
कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽन्तं न च विनश्यति ॥
kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ śūnyo bhavati kalpānte yo 'ntaṃ na ca vinaśyati //
एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः ॥
ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ //
एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् ॥
etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam //
दशोत्तरेण पयसा द्विजाश् चाण्डं च तद् वृतम् स चाम्बुपरिवारो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः ॥
daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṃ ca tad vṛtam sa cāmbuparivāro 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ //
वह्निस् तु वायुना वायुर् विप्रास् तु नभसावृतः आकाशो ऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः ॥
vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ ākāśo 'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ //
दशोत्तराण्य् अशेषाणि विप्राश् चैतानि सप्त वै महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ॥
daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam //
अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते तद् अनन्तम् असंख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः ॥
anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ cāpi vidyate tad anantam asaṃkhyātaṃ pramāṇenāpi vai yataḥ //
हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च ॥
hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca //
ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह ॥
īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān iha //
प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतानुभूतया ॥
pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtānubhūtayā //
विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ॥
viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṃśrayadharmiṇau tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca //
क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम् ॥
kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ yathā śaityaṃ jale vāto bibharti kaṇikāgatam //
जगच् छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः ॥
jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ //
आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः प्रभवन्ति ततस् तेभ्यो भवन्त्य् अन्ये परे द्रुमाः ॥
ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ //
ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता द्विजाः एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः ॥
te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā dvijāḥ evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ //
विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः ॥
viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ tebhyaś ca putrās teṣāṃ tu putrāṇāṃ parame sutāḥ //
बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा ॥
bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā //
संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः ॥
saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ //
व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषास् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलः ॥
vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ pattrāṅkurau tathā kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulaḥ //
तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्र्यम् आसाद्य मुनिसत्तमाः ॥
tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ //
तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्यास् तनवः स्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै ॥
tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai //
स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयम् एष्यति ॥
sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat jagac ca yo yatra cedaṃ yasmin vilayam eṣyati //
तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम् ॥
tad brahma paramaṃ dhāma sadasat paramaṃ padam yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram //
स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ॥
sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati //
कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् युगादि यस्माच् च भवेद् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति तत्
kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti tat