सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि द्विजोत्तमाः एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः ॥
saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi dvijottamāḥ ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ //
अथ निःश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
atha niḥśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ nāśaṃ nayati bho viprā varṣāṇām adhikaṃ śatam //
सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः ॥
sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ //
एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः ॥
ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ //
जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः ॥
janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ //
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः ॥
ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ //
एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः ॥
eṣa naimittiko nāma viprendrāḥ pratisaṃcaraḥ nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ //
यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते ॥
yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute //
पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिर् उच्यते ॥
padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat ekārṇavakṛte loke tāvatī rātrir ucyate //
ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा वः कथितं पुरा ॥
tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā vaḥ kathitaṃ purā //
इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम् ॥
ity eṣa kalpasaṃhāro antarapralayo dvijāḥ naimittiko vaḥ kathitaḥ śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ param //
अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च ॥
avṛṣṭyagnyādibhiḥ samyak kṛte śayyālaye dvijāḥ samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca //
महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ॥
mahadāder vikārasya viśeṣāt tatra saṃkṣaye kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare //
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते ॥
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhādikaṃ guṇam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayāya prakalpate //
प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः ॥
pranaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā āpas tadā pravṛttās tu vegavatyo mahāsvanāḥ //
सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः ॥
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca salilenaivormimatā lokālokaḥ samantataḥ //
अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् ॥
apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ naśyanty āpaḥ sutaptāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt //
ततश् चापो ऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ॥
tataś cāpo 'mṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvanti vai agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte //
स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः ॥
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tadā sarvam āpūryato cābhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ //
अर्चिभिः संतते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् ॥
arcibhiḥ saṃtate tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram //
प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मके प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः ॥
pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmake pranaṣṭe rūpatanmātre kṛtarūpo vibhāvasuḥ //
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि ॥
praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān nirāloke tadā loke vāyusaṃsthe ca tejasi //
ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसंभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ॥
tataḥ pralayam āsādya vāyusaṃbhavam ātmanaḥ ūrdhvaṃ ca vāyus tiryak ca dodhavīti diśo daśa //
वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् ॥
vāyos tv api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam //
अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते ॥
arūpam arasasparśam agandhavad amūrtimat sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate //
परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥
parimaṇḍalatas tat tu ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tathākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati //
ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै ॥
tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai //
अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा ॥
abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ bhūtādiṃ grasate cāpi mahābuddhir vicakṣaṇā //
उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा ॥
urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā evaṃ sapta mahābuddhiḥ kramāt prakṛtayas tathā //
प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते ॥
pratyāhārais tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate //
सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत् ॥
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam udakāvaraṇaṃ hy atra jyotiṣā pīyate tu tat //
ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् ॥
jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān //
महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः ॥
mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvijāḥ guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca dvijottamāḥ //
प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥
procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī //
व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः ॥
vyaktasvarūpam avyakte tasyāṃ viprāḥ pralīyate ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā punaḥ //
सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः ॥
so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya dvijendrāḥ paramātmanaḥ naśyanti sarvā yatrāpi nāmajātyādikalpanāḥ //
सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः ॥
sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare sa brahma tat paraṃ dhāma paramātmā pareśvaraḥ //
स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी ॥
sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate punaḥ prakṛtir yā mayākhyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī //
पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः ॥
puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ //
विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥
viṣṇunāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam //
ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ ॥
tābhyām ubhābhyāṃ puruṣair yajñamūrtiḥ sa ijyate ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau //
यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते ॥
yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa ijyate //
निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते ॥
nivṛttair yogamārgaiś ca viṣṇur muktiphalapradaḥ hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate //
यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषो ऽव्ययः ॥
yac ca vācām aviṣayas tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ vyaktaḥ sa evam avyaktaḥ sa eva puruṣo 'vyayaḥ //
परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते ॥
paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ sā vilīyate //
पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः ॥
puruṣaś cāpi bho viprā yas tad avyākṛtātmani dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā dvijāḥ //
तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा ॥
tad ahas tasya viprendrā viṣṇor īśasya kathyate vyakte tu prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā //
तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः ॥
tatrāsthite niśā tasya tatpramāṇā tapodhanāḥ naivāhas tasya ca niśā nityasya paramātmanaḥ //
उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः ॥
upacārāt tathāpy etat tasyeśasya tu kathyate ity eṣa muniśārdūlāḥ kathitaḥ prākṛto layaḥ //