सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः ॥
sṛjate tu guṇān sattvaṃ kṣetrajñas tv adhitiṣṭhati guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ //
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा ॥
svabhāvayuktaṃ tat sarvaṃ yad imān sṛjate guṇān ūrṇanābhir yathā sūtraṃ sṛjate tad guṇāṃs tathā //
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे ॥
pravṛttā na nivartante pravṛttir nopalabhyate evam eke vyavasyanti nivṛttim iti cāpare //
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् ॥
ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati anenaiva vidhānena bhaved vai saṃśayo mahān //
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः ॥
anādinidhano hy ātmā taṃ buddhvā viharen naraḥ akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ //
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः ॥
ity evaṃ hṛdaye sarvo buddhicintāmayaṃ dṛḍham anityaṃ sukham āsīnam aśocyaṃ chinnasaṃśayaḥ //
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा ॥
tarayet pracyutāṃ pṛthvīṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ avagāhya ca vidvāṃso viprā lolam imaṃ tathā //
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः ॥
na tu tapyati vai vidvān sthale carati tattvavit evaṃ vicintya cātmānaṃ kevalaṃ jñānam ātmanaḥ //
तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् ॥
tāṃ tu buddhvā naraḥ sargaṃ bhūtānām āgatiṃ gatim samaceṣṭaś ca vai samyag labhate śamam uttamam //
एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् ॥
etad dvijanmasāmagryaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ ātmajñānasamasnehaparyāptaṃ tatparāyaṇam //
तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥
tattvaṃ buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam vijñāyaitad vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ //
न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी
na bhavati viduṣāṃ mahad bhayaṃ yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ paratra nahi gatir adhikāsti kasyacid bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī
लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
loke mātaram asūyate naras tatra devam anirīkṣya śocate tatra cet kuśalo na śocate ye vidus tad ubhayaṃ kṛtākṛtam
यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ tac ca nindayati yat purā kṛtam yat priyaṃ tad ubhayaṃ na vāpriyaṃ tasya taj janayatīha kurvataḥ
यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः ॥
yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaścana yo viśiṣṭaś ca bhūtebhyas tad bhavān prabravītu naḥ //
धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥
dharmaṃ ca saṃpravakṣyāmi purāṇam ṛṣibhiḥ stutam viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् ॥
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya tattvataḥ sarvataḥ prasṛtānīha pitā bālān ivātmajān //
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ vijñeyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate //
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् ॥
tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā ātmatṛptaḥ sa evāsīd bahucintyam acintayan //
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् ॥
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani tadā caivātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyatha śāśvatam //
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam prapaśyanti mahātmānaṃ brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ //
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam //
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति ॥
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto 'nv aham anyo hy asyāntarātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati //
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः ॥
jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā dṛṣṭvātmānaṃ tathā yūyaṃ virāgā bhavata dvijāḥ //
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः ॥
vimuktāḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragāḥ parāṃ buddhim avāpyehāpy acintā vigatajvarāḥ //
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhiṇīm pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam //
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām //
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः ॥
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ kāmakrodhasamākulām prataradhvaṃ nadīṃ buddhyā dustarām akṛtātmabhiḥ //
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् ॥
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām ātmajanmodbhavāṃ tāṃ tu jihvāvartadurāsadām //
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः ॥
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ tāṃ tīrṇaḥ sarvato mukto vidhūtātmātmavāñ śuciḥ //
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyāya kalpate uttīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ //
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा ॥
bhūyiṣṭhānīva bhūtāni sarvasthānān nirīkṣya ca akrudhyann aprasīdaṃś ca nanṛśaṃsamatis tathā //
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः ॥
tato drakṣyatha sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam etad dhi sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ //
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् ॥
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhā munayaḥ satyadarśinaḥ ātmāno vyāpino viprā iti putrānuśāsanam //
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ॥
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat //
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् ॥
abravaṃ yad ahaṃ viprā ātmasākṣikam añjasā naiva strī na pumān evaṃ na caivedaṃ napuṃsakam //
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् ॥
aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt //
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च ॥
yathā matāni sarvāṇi tathaitāni yathā tathā kathitāni mayā viprā bhavanti na bhavanti ca //
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
tatprītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputradayānvitena dṛṣṭvā hitaṃ prītamanā yadarthaṃ brūyāt sutasyeha yad uktam etat
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने ॥
mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe mune //
अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः ॥
asmāsu tan mahāprājñā yuktaṃ nipuṇadarśanam yadupāyena sarvārthān mṛgayadhvaṃ sadānaghāḥ //
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् ॥
ghaṭopakaraṇe buddhir ghaṭotpattau na sā matā evaṃ dharmādyupāyārthe nānyadharmeṣu kāraṇam //
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः ॥
pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam ekaḥ panthā hi mokṣasya tac chṛṇudhvaṃ mamānaghāḥ //
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति ॥
kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṃ saṃkalpavarjanāt sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati //
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥
apramādād bhayaṃ rakṣed rakṣet kṣetraṃ ca saṃvidam icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet //
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् ॥
nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit upadravāṃs tathā yogī hitajīrṇamitāśanāt //
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया ॥
lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣād viṣayāṃs tattvadarśanāt anukrośād adharmaṃ ca jayed dharmam upekṣayā //
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः ॥
āyatyā ca jayed āśāṃ sāmarthyaṃ saṅgavarjanāt anityatvena ca snehaṃ kṣudhāṃ yogena paṇḍitaḥ //
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् ॥
kāruṇyenātmanātmānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ utthānena jayet tandrāṃ vitarkaṃ niścayāj jayet //
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा ॥
maunena bahubhāṣāṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet yacched vāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchej jñānacakṣuṣā //
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ॥
jñānam ātmā mahān yacchet taṃ yacchec chāntir ātmanaḥ tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā //
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ॥
yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam //
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा ॥
parityajya niṣeveta yathāvad yogasādhanāt dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā //
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च ॥
śaucam ācārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ etair vivardhate tejaḥ pāpmānam upahanti ca //
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥
sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ //
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ॥
kāmakrodhau vaśe kṛtvā nirviśed brahmaṇaḥ padam amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam //
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः ॥
adainyam anudīrṇatvam anudvego hy avasthitiḥ eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ tathā vākkāyamanasāṃ niyamāḥ kāmato 'vyayāḥ //