सांख्यं योगस्य नो विप्र विशेषं वक्तुम् अर्हसि तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं मुनिसत्तम ॥
sāṃkhyaṃ yogasya no vipra viśeṣaṃ vaktum arhasi tava dharmajña sarvaṃ hi viditaṃ munisattama //
सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगान् योगविदुत्तमाः वदन्ति कारणैः श्रेष्ठैः स्वपक्षोद्भवनाय वै ॥
sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogān yogaviduttamāḥ vadanti kāraṇaiḥ śreṣṭhaiḥ svapakṣodbhavanāya vai //
अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्य् एवं मुनिसत्तमाः वदन्ति कारणैः श्रेष्ठं योगं सम्यङ् मनीषिणः ॥
anīśvaraḥ kathaṃ mucyed ity evaṃ munisattamāḥ vadanti kāraṇaiḥ śreṣṭhaṃ yogaṃ samyaṅ manīṣiṇaḥ //
वदन्ति कारणं वेदं सांख्यं सम्यग् द्विजातयः विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥
vadanti kāraṇaṃ vedaṃ sāṃkhyaṃ samyag dvijātayaḥ vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ //
ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा एतद् आहुर् महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥
ūrdhvaṃ sa dehāt suvyaktaṃ vimucyed iti nānyathā etad āhur mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam //
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं भवद्भिः शिष्टसंमतैः ॥
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ bhavadbhiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ //
प्रत्यक्षं हेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः उभे चैते मते तत्त्वे समवेते द्विजोत्तमाः ॥
pratyakṣaṃ hetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ ubhe caite mate tattve samavete dvijottamāḥ //
उभे चैते मते ज्ञाते मुनीन्द्राः शिष्टसंमते अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥
ubhe caite mate jñāte munīndrāḥ śiṣṭasaṃmate anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim //
तुल्यं शौचं तयोर् युक्तं दया भूतेषु चानघाः व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं त्व् असमं तयोः ॥
tulyaṃ śaucaṃ tayor yuktaṃ dayā bhūteṣu cānaghāḥ vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ tv asamaṃ tayoḥ //
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र महामुने तुल्यं तद्दर्शनं कस्मात् तन् नो ब्रूहि द्विजोत्तम ॥
yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra mahāmune tulyaṃ taddarśanaṃ kasmāt tan no brūhi dvijottama //
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् योगास्थिरोदितान् दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तान् ॥
rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam yogāsthiroditān doṣān pañcaitān prāpnuvanti tān //
यथा वानिमिषाः स्थूलं जालं छित्त्वा पुनर् जलम् प्राप्नुवन्ति तथा योगात् तत् पदं वीतकल्मषाः ॥
yathā vānimiṣāḥ sthūlaṃ jālaṃ chittvā punar jalam prāpnuvanti tathā yogāt tat padaṃ vītakalmaṣāḥ //
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः प्राप्नुयुर् विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ prāpnuyur vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ //
लोभजानि तथा विप्रा बन्धनानि बलान्वितः छित्त्वा योगात् परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शुभम् ॥
lobhajāni tathā viprā bandhanāni balānvitaḥ chittvā yogāt paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalaṃ śubham //
अचलास् त्व् आविला विप्रा वागुरासु तथापरे विनश्यन्ति न संदेहस् तद्वद् योगबलाद् ऋते ॥
acalās tv āvilā viprā vāgurāsu tathāpare vinaśyanti na saṃdehas tadvad yogabalād ṛte //
बलहीनाश् च विप्रेन्द्रा यथा जालं गता द्विजाः बन्धं न गच्छन्त्य् अनघा योगास् ते तु सुदुर्लभाः ॥
balahīnāś ca viprendrā yathā jālaṃ gatā dvijāḥ bandhaṃ na gacchanty anaghā yogās te tu sudurlabhāḥ //
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालम् अरिंदमाः तत्राशक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते तु बलान्विताः ॥
yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālam ariṃdamāḥ tatrāśaktā vipadyante mucyante tu balānvitāḥ //
कर्मजैर् बन्धनैर् बद्धास् तद्वद् योगपरा द्विजाः अबला न विमुच्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥
karmajair bandhanair baddhās tadvad yogaparā dvijāḥ abalā na vimucyante mucyante ca balānvitāḥ //
अल्पकश् च यथा विप्रा वह्निः शाम्यति दुर्बलः आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस् तद्वद् योगबलः स्मृतः ॥
alpakaś ca yathā viprā vahniḥ śāmyati durbalaḥ ākrānta indhanaiḥ sthūlais tadvad yogabalaḥ smṛtaḥ //
स एव च तदा विप्रा वह्निर् जातबलः पुनः समीरणगतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीम् इमाम् ॥
sa eva ca tadā viprā vahnir jātabalaḥ punaḥ samīraṇagataḥ kṛtsnāṃ dahet kṣipraṃ mahīm imām //
तत्त्वज्ञानबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज् जगत् ॥
tattvajñānabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayej jagat //
दुर्बलश् च यथा विप्राः स्रोतसा ह्रियते नरः बलहीनस् तथा योगी विषयैर् ह्रियते च सः ॥
durbalaś ca yathā viprāḥ srotasā hriyate naraḥ balahīnas tathā yogī viṣayair hriyate ca saḥ //
तद् एव तु यथा स्रोतो विष्कम्भयति वारणः तद्वद् योगबलं लब्ध्वा न भवेद् विषयैर् हृतः ॥
tad eva tu yathā sroto viṣkambhayati vāraṇaḥ tadvad yogabalaṃ labdhvā na bhaved viṣayair hṛtaḥ //
विशन्ति वा वशाद् वाथ योगाद् योगबलान्विताः प्रजापतीन् मनून् सर्वान् महाभूतानि चेश्वराः ॥
viśanti vā vaśād vātha yogād yogabalānvitāḥ prajāpatīn manūn sarvān mahābhūtāni ceśvarāḥ //
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर् भीमविक्रमः विशन्ते तद् द्विजाः सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥
na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyur bhīmavikramaḥ viśante tad dvijāḥ sarve yogasyāmitatejasaḥ //
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि द्विजसत्तमाः योगं कुर्याद् बलं प्राप्य तैश् च सर्वैर् महीं चरेत् ॥
ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni dvijasattamāḥ yogaṃ kuryād balaṃ prāpya taiś ca sarvair mahīṃ caret //
प्राप्नुयाद् विषयान् कश्चित् पुनश् चोग्रं तपश् चरेत् संक्षिप्येच् च पुनर् विप्राः सूर्यस् तेजोगुणान् इव ॥
prāpnuyād viṣayān kaścit punaś cograṃ tapaś caret saṃkṣipyec ca punar viprāḥ sūryas tejoguṇān iva //
बलस्थस्य हि योगस्य बलार्थं मुनिसत्तमाः विमोक्षप्रभवं विष्णुम् उपपन्नम् असंशयम् ॥
balasthasya hi yogasya balārthaṃ munisattamāḥ vimokṣaprabhavaṃ viṣṇum upapannam asaṃśayam //
बलानि योगप्रोक्तानि मयैतानि द्विजोत्तमाः निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनर् द्विजाः ॥
balāni yogaproktāni mayaitāni dvijottamāḥ nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punar dvijāḥ //
आत्मनश् च समाधाने धारणां प्रति वा द्विजाः निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥
ātmanaś ca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā dvijāḥ nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्य् असंशयम् ॥
apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ yuktaḥ samyak tathā yogī mokṣaṃ prāpnoty asaṃśayam //
स्नेहपात्रे यथा पूर्णे मन आधाय निश्चलम् पुरुषो युक्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः ॥
snehapātre yathā pūrṇe mana ādhāya niścalam puruṣo yukta ārohet sopānaṃ yuktamānasaḥ //
मुक्तस् तथायम् आत्मानं योगं तद्वत् सुनिश्चलम् करोत्य् अमलम् आत्मानं भास्करोपमदर्शने ॥
muktas tathāyam ātmānaṃ yogaṃ tadvat suniścalam karoty amalam ātmānaṃ bhāskaropamadarśane //
यथा च नावं विप्रेन्द्राः कर्णधारः समाहितः महार्णवगतां शीघ्रं नयेद् विप्रांस् तु पत्तनम् ॥
yathā ca nāvaṃ viprendrāḥ karṇadhāraḥ samāhitaḥ mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayed viprāṃs tu pattanam //
तद्वद् आत्मसमाधानं युक्तो योगेन योगवित् दुर्गमं स्थानम् आप्नोति हित्वा देहम् इमं द्विजाः ॥
tadvad ātmasamādhānaṃ yukto yogena yogavit durgamaṃ sthānam āpnoti hitvā deham imaṃ dvijāḥ //
सारथिश् च यथा युक्तः सदश्वान् सुसमाहितः देशम् इष्टं नयत्य् आशु धन्विनं पुरुषर्षभम् ॥
sārathiś ca yathā yuktaḥ sadaśvān susamāhitaḥ deśam iṣṭaṃ nayaty āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabham //
तथैव च द्विजा योगी धारणासु समाहितः प्राप्नोत्य् आशु परं स्थानं लक्ष्यमुक्त इवाशुगः ॥
tathaiva ca dvijā yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ prāpnoty āśu paraṃ sthānaṃ lakṣyamukta ivāśugaḥ //
आविश्यात्मनि चात्मानं यो ऽवतिष्ठति सो ऽचलः पाशं हत्वेव मीनानां पदम् आप्नोति सो ऽजरम् ॥
āviśyātmani cātmānaṃ yo 'vatiṣṭhati so 'calaḥ pāśaṃ hatveva mīnānāṃ padam āpnoti so 'jaram //
नाभ्यां शीर्षे च कुक्षौ च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः दर्शने श्रवणे वापि घ्राणे चामितविक्रमः ॥
nābhyāṃ śīrṣe ca kukṣau ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ darśane śravaṇe vāpi ghrāṇe cāmitavikramaḥ //
स्थानेष्व् एतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः आत्मना सूक्ष्मम् आत्मानं युङ्क्ते सम्यग् द्विजोत्तमाः ॥
sthāneṣv eteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ ātmanā sūkṣmam ātmānaṃ yuṅkte samyag dvijottamāḥ //
सुशीघ्रम् अचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् उत्तमं योगम् आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥
suśīghram acalaprakhyaṃ karma dagdhvā śubhāśubham uttamaṃ yogam āsthāya yadīcchati vimucyate //
आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च सत्तम योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥
āhārān kīdṛśān kṛtvā kāni jitvā ca sattama yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati //
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भो द्विजाः स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bho dvijāḥ snehānāṃ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt //
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालं द्विजोत्तमाः एकाहारी विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālaṃ dvijottamāḥ ekāhārī viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt //
पक्षान् मासान् ऋतूंश् चित्रान् संचरंश् च गुहास् तथा अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
pakṣān māsān ṛtūṃś citrān saṃcaraṃś ca guhās tathā apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt //
अखण्डम् अपि वा मासं सततं मुनिसत्तमाः उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥
akhaṇḍam api vā māsaṃ satataṃ munisattamāḥ upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt //
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णं वर्षम् एव च भयं शोकं तथा स्वापं पौरुषान् विषयांस् तथा ॥
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇaṃ varṣam eva ca bhayaṃ śokaṃ tathā svāpaṃ pauruṣān viṣayāṃs tathā //
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां दृष्ट्वा च भो द्विजाः स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रां दुर्जयां मुनिसत्तमाः ॥
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ dṛṣṭvā ca bho dvijāḥ sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrāṃ durjayāṃ munisattamāḥ //
दीपयन्ति महात्मानं सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥
dīpayanti mahātmānaṃ sūkṣmam ātmānam ātmanā vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā //
दुर्गस् त्व् एष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् यः कश्चिद् व्रजति क्षिप्रं क्षेमेण मुनिपुंगवाः ॥
durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām yaḥ kaścid vrajati kṣipraṃ kṣemeṇa munipuṃgavāḥ //
यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥
yathā kaścid vanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam śvabhravat toyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam //
अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेत् तथा ॥
abhaktam aṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatet tathā //
योगमार्गं समासाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषो ऽपि संमतः ॥
yogamārgaṃ samāsādya yaḥ kaścid vrajate dvijaḥ kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo 'pi saṃmataḥ //
आस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु द्विजोत्तमाः धारणा सा तु योगस्य दुर्गेयम् अकृतात्मभिः ॥
āstheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu dvijottamāḥ dhāraṇā sā tu yogasya durgeyam akṛtātmabhiḥ //
विषमा धारणा विप्रा यान्ति वै न शुभां गतिम् नेतृहीना यथा नावः पुरुषाणां तु वै द्विजाः ॥
viṣamā dhāraṇā viprā yānti vai na śubhāṃ gatim netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣāṇāṃ tu vai dvijāḥ //
यस् तु तिष्ठति योगाधौ धारणासु यथाविधि मरणं जन्मदुःखित्वं सुखित्वं स विशिष्यते ॥
yas tu tiṣṭhati yogādhau dhāraṇāsu yathāvidhi maraṇaṃ janmaduḥkhitvaṃ sukhitvaṃ sa viśiṣyate //
नानाशास्त्रेषु नियतं नानामुनिनिषेवितम् परं योगस्य पन्थानं निश्चितं तं द्विजातिषु ॥
nānāśāstreṣu niyataṃ nānāmuniniṣevitam paraṃ yogasya panthānaṃ niścitaṃ taṃ dvijātiṣu //
परं हि तद् ब्रह्ममयं मुनीन्द्रा ब्रह्माणम् ईशं वरदं च विष्णुम् भवं च धर्मं च महानुभावं यद् ब्रह्मपुत्रान् सुमहानुभावान्
paraṃ hi tad brahmamayaṃ munīndrā brahmāṇam īśaṃ varadaṃ ca viṣṇum bhavaṃ ca dharmaṃ ca mahānubhāvaṃ yad brahmaputrān sumahānubhāvān
तमश् च कष्टं सुमहद् रजश् च सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश् च कृत्स्नं सुमहच् च धैर्यम्
tamaś ca kaṣṭaṃ sumahad rajaś ca sattvaṃ ca śuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaś ca kṛtsnaṃ sumahac ca dhairyam
ताराधिपं खे विमलं सुतारं विश्वांश् च देवान् उरगान् पितॄंश् च शैलांश् च कृत्स्नान् उदधींश् च वाचलान् नदीश् च सर्वाः सनगांश् च नागान्
tārādhipaṃ khe vimalaṃ sutāraṃ viśvāṃś ca devān uragān pitṝṃś ca śailāṃś ca kṛtsnān udadhīṃś ca vācalān nadīś ca sarvāḥ sanagāṃś ca nāgān
साध्यांस् तथा यक्षगणान् दिशश् च गन्धर्वसिद्धान् पुरुषान् स्त्रियश् च परस्परं प्राप्य महान् महात्मा विशेत योगी नचिराद् विमुक्तः
sādhyāṃs tathā yakṣagaṇān diśaś ca gandharvasiddhān puruṣān striyaś ca parasparaṃ prāpya mahān mahātmā viśeta yogī nacirād vimuktaḥ
कथा च या विप्रवराः प्रसक्ता दैवे महावीर्यमतौ शुभेयम् योगान् स सर्वान् अनुभूय मर्त्या नारायणं तं द्रुतम् आप्नुवन्ति
kathā ca yā vipravarāḥ prasaktā daive mahāvīryamatau śubheyam yogān sa sarvān anubhūya martyā nārāyaṇaṃ taṃ drutam āpnuvanti