विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोत्तमाः तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः ॥
vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyāṃ dvijottamāḥ tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ //
सुरेश्वरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु भाविनी सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः ॥
sureśvarīti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ //
भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी संज्ञा नाम सुतपसा सुदीप्तेन समन्विता ॥
bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī saṃjñā nāma sutapasā sudīptena samanvitā //
आदित्यस्य हि तद् रूपं मण्डलस्य सुतेजसा गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत् ॥
ādityasya hi tad rūpaṃ maṇḍalasya sutejasā gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat //
न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्य इति स्नेहाद् अभाषत अजानन् काश्यपस् तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते ॥
na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍasya iti snehād abhāṣata ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate //
तेजस् त्व् अभ्यधिकं तस्य नित्यम् एव विवस्वतः येनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् कश्यपात्मजः ॥
tejas tv abhyadhikaṃ tasya nityam eva vivasvataḥ yenātitāpayām āsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ //
त्रीण्य् अपत्यानि भो विप्राः संज्ञायां तपतां वरः आदित्यो जनयाम् आस कन्यां द्वौ च प्रजापती ॥
trīṇy apatyāni bho viprāḥ saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ ādityo janayām āsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī //
मनुर् वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश् च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः ॥
manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ //
श्यामवर्णं तु तद् रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः ॥
śyāmavarṇaṃ tu tad rūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ //
मायामयी तु सा संज्ञा तस्यां छायासमुत्थिताम् प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां द्विजोत्तमाः ॥
māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāṃ chāyāsamutthitām prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ dvijottamāḥ //
उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि ॥
uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini //
अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः त्वयैव भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया ॥
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ tvayaiva bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā //
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा संभाव्यास् ते न चाख्येयम् इदं भगवते क्वचित् ॥
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate kvacit //
आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि नमस् तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम् ॥
ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit ākhyāsyāmi namas tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham //
समादिश्य सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडितेव तपस्विनी ॥
samādiśya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva tapasvinī //
पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः ॥
pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ //
आगच्छद् वडवा भूत्वा आच्छाद्य रूपम् अनिन्दिता कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्य् अथ चचार ह ॥
āgacchad vaḍavā bhūtvā ācchādya rūpam aninditā kurūn athottarān gatvā tṛṇāny atha cacāra ha //
द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन् आदित्यो जनयाम् आस पुत्रम् आत्मसमं तदा ॥
dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan ādityo janayām āsa putram ātmasamaṃ tadā //
पूर्वजस्य मनोर् विप्राः सदृशो ऽयम् इति प्रभुः मनुर् एवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते ॥
pūrvajasya manor viprāḥ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate //
द्वितीयो यः सुतस् तस्याः स विज्ञेयः शनैश्चरः संज्ञा तु पार्थिवी विप्राः स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ॥
dvitīyo yaḥ sutas tasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ saṃjñā tu pārthivī viprāḥ svasya putrasya vai tadā //
चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै मनुस् तस्याः क्षमत् तत् तु यमस् तस्या न चक्षमे ॥
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame //
स वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वानघ पदा संतर्जयाम् आस संज्ञां वैवस्वतो यमः ॥
sa vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vānagha padā saṃtarjayām āsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ //
तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी तदा चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता ॥
taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī tadā caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā //
यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर् विशङ्कितः ॥
yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair viśaṅkitaḥ //
शापो ऽयं विनिवर्तेत प्रोवाच पितरं द्विजाः मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै ॥
śāpo 'yaṃ vinivarteta provāca pitaraṃ dvijāḥ mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai //
सेयम् अस्मान् अपास्येह विवस्वन् संबुभूषति तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः ॥
seyam asmān apāsyeha vivasvan saṃbubhūṣati tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ //
बाल्याद् वा यदि वा लौल्यान् मोहात् तत् क्षन्तुम् अर्हसि शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते ॥
bālyād vā yadi vā laulyān mohāt tat kṣantum arhasi śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate //
असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्य् अत्र कारणम् येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥
asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam //
न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस् तव कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्त्य् अवनिम् एव च ॥
na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanty avanim eva ca //
कृतम् एवं वचस् तथ्यं मातुस् तव भविष्यति शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥
kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi //
आदित्यश् चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया ॥
ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai tulyeṣv abhyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā //
सा तत् परिहरन्ती तु नाचचक्षे विवस्वते स चात्मानं समाधाय योगात् तथ्यम् अपश्यत ॥
sā tat pariharantī tu nācacakṣe vivasvate sa cātmānaṃ samādhāya yogāt tathyam apaśyata //
तां शप्तुकामो भगवान् नाशपन् मुनिसत्तमाः मूर्धजेषु निजग्राह स तु तां मुनिसत्तमाः ॥
tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśapan munisattamāḥ mūrdhajeṣu nijagrāha sa tu tāṃ munisattamāḥ //
ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वते विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात् ॥
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvate vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt //
दृष्ट्वा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम् निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयाम् आस वै तदा ॥
dṛṣṭvā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayām āsa vai tadā //
तवातितेजसाविष्टम् इदं रूपं न शोभते असहन्ती च संज्ञा सा वने चरति शाड्वले ॥
tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate asahantī ca saṃjñā sā vane carati śāḍvale //
द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगम् आस्थाय गोपते ॥
draṣṭā hi tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate //
अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम संमतम् रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम ॥
anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama saṃmatam rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama //
ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः भ्रमिम् आरोप्य तत् तेजः शातयाम् आस भो द्विजाः ॥
tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ bhramim āropya tat tejaḥ śātayām āsa bho dvijāḥ //
ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहतेन वै कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुम् अधिकं शुशुभे तदा ॥
tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhatena vai kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā //
ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ॥
dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca //
वडवावपुषा विप्राश् चरन्तीम् अकुतोभयाम् सो ऽश्वरूपेण भगवांस् तां मुखे समभावयत् ॥
vaḍavāvapuṣā viprāś carantīm akutobhayām so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat //
मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसो ऽवशङ्कया सा तन् निरवमच् छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः ॥
maithunāya viceṣṭantīṃ parapuṃso 'vaśaṅkayā sā tan niravamac chukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ //
देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् इति ॥
devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti //
मार्तण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयाम् आस भास्करः ॥
mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayām āsa bhāskaraḥ //
सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष मुनिसत्तमाः यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ॥
sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa munisattamāḥ yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ //
धर्मेण रञ्जयाम् आस धर्मराज इमाः प्रजाः स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः ॥
dharmeṇa rañjayām āsa dharmarāja imāḥ prajāḥ sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ //
पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपालत्वम् एव च मनुः प्रजापतिस् त्व् आसीत् सावर्णिः स तपोधनाः ॥
pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇiḥ sa tapodhanāḥ //
भाव्यः समागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे मेरुपृष्ठे तपो नित्यम् अद्यापि स चरत्य् उत ॥
bhāvyaḥ samāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta //
भ्राता शनैश्चरस् तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् ॥
bhrātā śanaiścaras tasya grahatvaṃ sa tu labdhavān tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat //
तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया यवीयसी तु साप्य् आसीद् यमी कन्या यशस्विनी ॥
tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā yavīyasī tu sāpy āsīd yamī kanyā yaśasvinī //
अभवच् च सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते ॥
abhavac ca saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate //
द्वितीयो यः सुतस् तस्य मनोर् भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं स च लेभे वै सर्वलोकाभिपूजितः ॥
dvitīyo yaḥ sutas tasya manor bhrātā śanaiścaraḥ grahatvaṃ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitaḥ //
य इदं जन्म देवानां शृणुयान् नरसत्तमः आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः ॥
ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyān narasattamaḥ āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ //