द्विविधा सैव गदिता एकापि सुरसत्तम एको भेदस् तु कथितो ब्राह्मणेनाहृतो यतः ॥
dvividhā saiva gaditā ekāpi surasattama eko bhedas tu kathito brāhmaṇenāhṛto yataḥ //
क्षत्रियेणापरो ऽप्य् अंशो जटास्व् एव व्यवस्थितः भवस्य देवदेवस्य आहृतस् तद् वदस्व मे ॥
kṣatriyeṇāparo 'py aṃśo jaṭāsv eva vyavasthitaḥ bhavasya devadevasya āhṛtas tad vadasva me //
वैवस्वतान्वये जात इक्ष्वाकुकुलसंभवः पुरा वै सगरो नाम राजासीद् अतिधार्मिकः ॥
vaivasvatānvaye jāta ikṣvākukulasaṃbhavaḥ purā vai sagaro nāma rājāsīd atidhārmikaḥ //
यज्वा दानपरो नित्यं धर्माचारविचारवान् तस्य भार्याद्वयं चासीत् पतिभक्तिपरायणम् ॥
yajvā dānaparo nityaṃ dharmācāravicāravān tasya bhāryādvayaṃ cāsīt patibhaktiparāyaṇam //
तस्य वै संततिर् नाभूद् इति चिन्तापरो ऽभवत् वसिष्ठं गृहम् आहूय संपूज्य विधिवत् ततः ॥
tasya vai saṃtatir nābhūd iti cintāparo 'bhavat vasiṣṭhaṃ gṛham āhūya saṃpūjya vidhivat tataḥ //
उवाच वचनं राजा संततेः कारणं प्रति इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा राजानम् अब्रवीत् ॥
uvāca vacanaṃ rājā saṃtateḥ kāraṇaṃ prati iti tadvacanaṃ śrutvā dhyātvā rājānam abravīt //
सपत्नीकः सदा राजन्न् ऋषिपूजापरो भव ॥
sapatnīkaḥ sadā rājann ṛṣipūjāparo bhava //
इत्य् उक्त्वा स मुनिर् विप्र यथास्थानं जगाम ह एकदा तस्य राजर्षेर् गृहम् आगात् तपोनिधिः ॥
ity uktvā sa munir vipra yathāsthānaṃ jagāma ha ekadā tasya rājarṣer gṛham āgāt taponidhiḥ //
तस्यर्षेः पूजनं चक्रे स संतुष्टो ऽब्रवीद् वचम् वरं ब्रूहि महाभागेत्य् उक्ते पुत्रान् स चावृणोत् ॥
tasyarṣeḥ pūjanaṃ cakre sa saṃtuṣṭo 'bravīd vacam varaṃ brūhi mahābhāgety ukte putrān sa cāvṛṇot //
स मुनिः प्राह राजानम् एकस्यां वंशधारकः पुत्रो भूयात् तथान्यस्यां षष्टिसाहस्रकं सुताः ॥
sa muniḥ prāha rājānam ekasyāṃ vaṃśadhārakaḥ putro bhūyāt tathānyasyāṃ ṣaṣṭisāhasrakaṃ sutāḥ //
वरं दत्त्वा मुनौ याते पुत्रा जाताः सहस्रशः स यज्ञान् सुबहूंश् चक्रे हयमेधान् सुदक्षिणान् ॥
varaṃ dattvā munau yāte putrā jātāḥ sahasraśaḥ sa yajñān subahūṃś cakre hayamedhān sudakṣiṇān //
एकस्मिन् हयमेधे वै दीक्षितो विधिवन् नृपः पुत्रान् न्ययोजयद् राजा ससैन्यान् हयरक्षणे ॥
ekasmin hayamedhe vai dīkṣito vidhivan nṛpaḥ putrān nyayojayad rājā sasainyān hayarakṣaṇe //
क्वचिद् अन्तरम् आसाद्य हयं जह्रे शतक्रतुः मार्गमाणाश् च ते पुत्रा नैवापश्यन् हयं तदा ॥
kvacid antaram āsādya hayaṃ jahre śatakratuḥ mārgamāṇāś ca te putrā naivāpaśyan hayaṃ tadā //
सहस्राणां तथा षष्टिर् नानायुद्धविशारदाः तेषु पश्यत्सु रक्षांसि पुत्रेषु सगरस्य हि ॥
sahasrāṇāṃ tathā ṣaṣṭir nānāyuddhaviśāradāḥ teṣu paśyatsu rakṣāṃsi putreṣu sagarasya hi //
प्रोक्षितं तद् धयं नीत्वा ते रसातलम् आगमन् राक्षसान् मायया युक्तान् नैवापश्यन्त सागराः ॥
prokṣitaṃ tad dhayaṃ nītvā te rasātalam āgaman rākṣasān māyayā yuktān naivāpaśyanta sāgarāḥ //
न दृष्ट्वा ते हयं पुत्राः सगरस्य बलीयसः इतश् चेतश् चरन्तस् ते नैवापश्यन् हयं तदा ॥
na dṛṣṭvā te hayaṃ putrāḥ sagarasya balīyasaḥ itaś cetaś carantas te naivāpaśyan hayaṃ tadā //
देवलोकं तदा जग्मुः पर्वतांश् च सरांसि च वनानि च विचिन्वन्तो नैवापश्यन् हयं तदा ॥
devalokaṃ tadā jagmuḥ parvatāṃś ca sarāṃsi ca vanāni ca vicinvanto naivāpaśyan hayaṃ tadā //
कृतस्वस्त्ययनो राजा ऋत्विग्भिः कृतमङ्गलः अदृष्ट्वा तु पशुं रम्यं राजा चिन्ताम् उपेयिवान् ॥
kṛtasvastyayano rājā ṛtvigbhiḥ kṛtamaṅgalaḥ adṛṣṭvā tu paśuṃ ramyaṃ rājā cintām upeyivān //
अटन्तः सागराः सर्वे देवलोकम् उपागमन् हयं तम् अनुचिन्वन्तस् तत्रापि न हयो ऽभवत् ॥
aṭantaḥ sāgarāḥ sarve devalokam upāgaman hayaṃ tam anucinvantas tatrāpi na hayo 'bhavat //
ततो महीं समाजग्मुः पर्वतांश् च वनानि च तत्रापि च हयं नैव दृष्टवन्तो नृपात्मजाः ॥
tato mahīṃ samājagmuḥ parvatāṃś ca vanāni ca tatrāpi ca hayaṃ naiva dṛṣṭavanto nṛpātmajāḥ //
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र दैवी वाग् अभवत् तदा रसातले हयो बद्ध आस्ते नान्यत्र सागराः ॥
etasminn antare tatra daivī vāg abhavat tadā rasātale hayo baddha āste nānyatra sāgarāḥ //
इति श्रुत्वा ततो वाक्यं गन्तुकामा रसातलम् अखनन् पृथिवीं सर्वां परितः सागरास् ततः ॥
iti śrutvā tato vākyaṃ gantukāmā rasātalam akhanan pṛthivīṃ sarvāṃ paritaḥ sāgarās tataḥ //
ते क्षुधार्ता मृदं शुष्कां भक्षयन्तस् त्व् अहर्निशम् न्यखनंश् चापि जग्मुश् च सत्वरास् ते रसातलम् ॥
te kṣudhārtā mṛdaṃ śuṣkāṃ bhakṣayantas tv aharniśam nyakhanaṃś cāpi jagmuś ca satvarās te rasātalam //
तान् आगतान् भूपसुतान् सागरान् बलिनः कृतीन् श्रुत्वा रक्षांसि संत्रस्ता व्यगमन् कपिलान्तिकम् ॥
tān āgatān bhūpasutān sāgarān balinaḥ kṛtīn śrutvā rakṣāṃsi saṃtrastā vyagaman kapilāntikam //
कपिलो ऽपि महाप्राज्ञस् तत्र शेते रसातले पुरा च साधितं तेन देवानां कार्यम् उत्तमम् ॥
kapilo 'pi mahāprājñas tatra śete rasātale purā ca sādhitaṃ tena devānāṃ kāryam uttamam //
विनिद्रेण ततः श्रान्तः सिद्धे कार्ये सुरान् प्रति अब्रवीत् कपिलः श्रीमान् निद्रास्थानं प्रयच्छथ ॥
vinidreṇa tataḥ śrāntaḥ siddhe kārye surān prati abravīt kapilaḥ śrīmān nidrāsthānaṃ prayacchatha //
रसातलं ददुस् तस्मै पुनर् आह सुरान् मुनिः यो माम् उत्थापयेन् मन्दो भस्मी भूयाच् च सत्वरम् ॥
rasātalaṃ dadus tasmai punar āha surān muniḥ yo mām utthāpayen mando bhasmī bhūyāc ca satvaram //
ततः शये तलगतो नो चेन् न स्वप्न एव हि तथेत्य् उक्तः सुरगणैस् तत्र शेते रसातले ॥
tataḥ śaye talagato no cen na svapna eva hi tathety uktaḥ suragaṇais tatra śete rasātale //
तस्य प्रभावं ते ज्ञात्वा राक्षसा मायया युताः सागराणां च सर्वेषां वधोपायं प्रचक्रिरे ॥
tasya prabhāvaṃ te jñātvā rākṣasā māyayā yutāḥ sāgarāṇāṃ ca sarveṣāṃ vadhopāyaṃ pracakrire //
विना युद्धेन ते भीता राक्षसाः सत्वरास् तदा आगत्य यत्र स मुनिः कपिलः कोपनो महान् ॥
vinā yuddhena te bhītā rākṣasāḥ satvarās tadā āgatya yatra sa muniḥ kapilaḥ kopano mahān //
शिरोदेशे हयं ते वै बद्ध्वाथ त्वरयान्विताः दूरे स्थित्वा मौनिनश् च प्रेक्षन्तः किं भवेद् इति ॥
śirodeśe hayaṃ te vai baddhvātha tvarayānvitāḥ dūre sthitvā mauninaś ca prekṣantaḥ kiṃ bhaved iti //
ततस् तु सागराः सर्वे निर्विशन्तो रसातलम् ददृशुस् ते हयं बद्धं शयानं पुरुषं तथा ॥
tatas tu sāgarāḥ sarve nirviśanto rasātalam dadṛśus te hayaṃ baddhaṃ śayānaṃ puruṣaṃ tathā //
तं मेनिरे च हर्तारं क्रतुहन्तारम् एव च एनं हत्वा महापापं नयामो ऽश्वं नृपान्तिकम् ॥
taṃ menire ca hartāraṃ kratuhantāram eva ca enaṃ hatvā mahāpāpaṃ nayāmo 'śvaṃ nṛpāntikam //
केचिद् ऊचुः पशुं बद्धं नयामो ऽनेन किं फलम् तदाहुर् अपरे शूरा राजानः शासका वयम् ॥
kecid ūcuḥ paśuṃ baddhaṃ nayāmo 'nena kiṃ phalam tadāhur apare śūrā rājānaḥ śāsakā vayam //
उत्थाप्यैनं महापापं हन्मः क्षात्रेण वर्चसा ते तं जघ्नुर् मुनिं पादैर् ब्रुवन्तो निष्ठुराणि च ॥
utthāpyainaṃ mahāpāpaṃ hanmaḥ kṣātreṇa varcasā te taṃ jaghnur muniṃ pādair bruvanto niṣṭhurāṇi ca //
ततः कोपेन महता कपिलो मुनिसत्तमः सागरान् ईक्षयाम् आस तान् कोपाद् भस्मसात् करोत् ॥
tataḥ kopena mahatā kapilo munisattamaḥ sāgarān īkṣayām āsa tān kopād bhasmasāt karot //
जज्वलुस् ते ततस् तत्र सागराः सर्व एव हि तत् तु सर्वं न जानाति दीक्षितः सगरो नृपः ॥
jajvalus te tatas tatra sāgarāḥ sarva eva hi tat tu sarvaṃ na jānāti dīkṣitaḥ sagaro nṛpaḥ //
नारदः कथयाम् आस सगराय महात्मने कपिलस्य तु संस्थानं हयस्यापि तु संस्थितिम् ॥
nāradaḥ kathayām āsa sagarāya mahātmane kapilasya tu saṃsthānaṃ hayasyāpi tu saṃsthitim //
राक्षसानां तु विकृतिं सागराणां च नाशनम् ततश् चिन्तापरो राजा कर्तव्यं नावबुध्यत ॥
rākṣasānāṃ tu vikṛtiṃ sāgarāṇāṃ ca nāśanam tataś cintāparo rājā kartavyaṃ nāvabudhyata //
अपरो ऽपि सुतश् चासीद् असमञ्जा इति श्रुतः स तु बालांस् तथा पौरान् मौर्ख्यात् क्षिपति चाम्भसि ॥
aparo 'pi sutaś cāsīd asamañjā iti śrutaḥ sa tu bālāṃs tathā paurān maurkhyāt kṣipati cāmbhasi //
सगरो ऽप्य् अथ विज्ञप्तः पौरैः संमिलितैस् तदा दुर्नयं तस्य तं ज्ञात्वा ततः क्रुद्धो ऽब्रवीन् नृपः ॥
sagaro 'py atha vijñaptaḥ pauraiḥ saṃmilitais tadā durnayaṃ tasya taṃ jñātvā tataḥ kruddho 'bravīn nṛpaḥ //
स्वान् अमात्यांस् तदा राजा देशत्यागं करोत्व् अयम् असमञ्जाः क्षत्रधर्मत्यागी वै बालघातकः ॥
svān amātyāṃs tadā rājā deśatyāgaṃ karotv ayam asamañjāḥ kṣatradharmatyāgī vai bālaghātakaḥ //
सगरस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामात्यास् त्वरान्विताः तत्यजुर् नृपतेः पुत्रम् असमञ्जा गतो वनम् ॥
sagarasya tu tad vākyaṃ śrutvāmātyās tvarānvitāḥ tatyajur nṛpateḥ putram asamañjā gato vanam //
सागरा ब्रह्मशापेन नष्टाः सर्वे रसातले एको ऽपि च वनं प्राप्त इदानीं का गतिर् मम ॥
sāgarā brahmaśāpena naṣṭāḥ sarve rasātale eko 'pi ca vanaṃ prāpta idānīṃ kā gatir mama //
अंशुमान् इति विख्यातः पुत्रस् तस्यासमञ्जसः आनाय्य बालकं राजा कार्यं तस्मै न्यवेदयत् ॥
aṃśumān iti vikhyātaḥ putras tasyāsamañjasaḥ ānāyya bālakaṃ rājā kāryaṃ tasmai nyavedayat //
कपिलं च समाराध्य अंशुमान् अपि बालकः सगराय हयं प्रादात् ततः पूर्णो ऽभवत् क्रतुः ॥
kapilaṃ ca samārādhya aṃśumān api bālakaḥ sagarāya hayaṃ prādāt tataḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ //
तस्यापि पुत्रस् तेजस्वी दिलीप इति धार्मिकः तस्यापि पुत्रो मतिमान् भगीरथ इति श्रुतः ॥
tasyāpi putras tejasvī dilīpa iti dhārmikaḥ tasyāpi putro matimān bhagīratha iti śrutaḥ //
पितामहानां सर्वेषां गतिं श्रुत्वा सुदुःखितः सगरं नृपशार्दूलं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gatiṃ śrutvā suduḥkhitaḥ sagaraṃ nṛpaśārdūlaṃ papraccha vinayānvitaḥ //
सागराणां तु सर्वेषां निष्कृतिस् तु कथं भवेत् भगीरथं नृपः प्राह कपिलो वेत्ति पुत्रक ॥
sāgarāṇāṃ tu sarveṣāṃ niṣkṛtis tu kathaṃ bhavet bhagīrathaṃ nṛpaḥ prāha kapilo vetti putraka //
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बालः प्रायाद् रसातलम् कपिलं च नमस्कृत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥
tasya tad vacanaṃ śrutvā bālaḥ prāyād rasātalam kapilaṃ ca namaskṛtvā sarvaṃ tasmai nyavedayat //
स मुनिस् तु चिरं ध्यात्वा तपसाराध्य शंकरम् जटाजलेन स्वपितॄन् आप्लाव्य नृपसत्तम ॥
sa munis tu ciraṃ dhyātvā tapasārādhya śaṃkaram jaṭājalena svapitṝn āplāvya nṛpasattama //
ततः कृतार्थो भविता त्वं च ते पितरस् तथा तथा करोमीति मुनिं प्रणम्य पुनर् अब्रवीत् ॥
tataḥ kṛtārtho bhavitā tvaṃ ca te pitaras tathā tathā karomīti muniṃ praṇamya punar abravīt //
क्व गच्छे ऽहं मुनिश्रेष्ठ कर्तव्यं चापि तद् वद ॥
kva gacche 'haṃ muniśreṣṭha kartavyaṃ cāpi tad vada //
कैलासं तं नरश्रेष्ठ गत्वा स्तुहि महेश्वरम् तपः कुरु यथाशक्ति ततश् चेप्सितम् आप्स्यसि ॥
kailāsaṃ taṃ naraśreṣṭha gatvā stuhi maheśvaram tapaḥ kuru yathāśakti tataś cepsitam āpsyasi //
तच् छ्रुत्वा स मुनेर् वाक्यं मुनिं नत्वा त्व् अगान् नगम् कैलासं स शुचिर् भूत्वा बालो बालक्रियान्वितः तपसे निश्चयं कृत्वा उवाच स भगीरथः ॥
tac chrutvā sa muner vākyaṃ muniṃ natvā tv agān nagam kailāsaṃ sa śucir bhūtvā bālo bālakriyānvitaḥ tapase niścayaṃ kṛtvā uvāca sa bhagīrathaḥ //
बालो ऽहं बालबुद्धिश् च बालचन्द्रधर प्रभो नाहं किमपि जानामि ततः प्रीतो भव प्रभो ॥
bālo 'haṃ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho nāhaṃ kimapi jānāmi tataḥ prīto bhava prabho //
वाग्भिर् मनोभिः कृतिभिः कदाचिन् ममोपकुर्वन्ति हिते रता ये तेभ्यो हितार्थं त्व् इह चामरेश सोमं नमस्यामि सुरादिपूज्यम्
vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin mamopakurvanti hite ratā ye tebhyo hitārthaṃ tv iha cāmareśa somaṃ namasyāmi surādipūjyam
उत्पादितो यैर् अभिवर्धितश् च समानगोत्रश् च समानधर्मा तेषाम् अभीष्टानि शिवः करोतु बालेन्दुमौलिं प्रणतो ऽस्मि नित्यम्
utpādito yair abhivardhitaś ca samānagotraś ca samānadharmā teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu bālendumauliṃ praṇato 'smi nityam
एवं तु ब्रुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः वरेण च्छन्दयानो वै भगीरथम् उवाच ह ॥
evaṃ tu bruvatas tasya purastād abhavac chivaḥ vareṇa cchandayāno vai bhagīratham uvāca ha //
यन् न साध्यं सुरगणैर् देयं तत् ते मया ध्रुवम् वदस्व निर्भयो भूत्वा भगीरथ महामते ॥
yan na sādhyaṃ suragaṇair deyaṃ tat te mayā dhruvam vadasva nirbhayo bhūtvā bhagīratha mahāmate //
भगीरथः प्रणम्येशं हृष्टः प्रोवाच शंकरम् ॥
bhagīrathaḥ praṇamyeśaṃ hṛṣṭaḥ provāca śaṃkaram //
जटास्थितां पितॄणां मे पावनाय सरिद्वराम् ताम् एव देहि देवेश सर्वम् आप्तं ततो भवेत् ॥
jaṭāsthitāṃ pitṝṇāṃ me pāvanāya saridvarām tām eva dehi deveśa sarvam āptaṃ tato bhavet //
महेशो ऽपि विहस्याथ भगीरथम् उवाच ह ॥
maheśo 'pi vihasyātha bhagīratham uvāca ha //
दत्ता मयेयं ते पुत्र पुनस् तां स्तुहि सुव्रत ॥
dattā mayeyaṃ te putra punas tāṃ stuhi suvrata //
तद् देववचनं श्रुत्वा तदर्थं तु तपो महत् स्तुतिं चकार गङ्गाया भक्त्या प्रयतमानसः ॥
tad devavacanaṃ śrutvā tadarthaṃ tu tapo mahat stutiṃ cakāra gaṅgāyā bhaktyā prayatamānasaḥ //
तस्या अपि प्रसादं च प्राप्य बालो ऽप्य् अबालवत् गङ्गां महेश्वरात् प्राप्ताम् आदायागाद् रसातलम् ॥
tasyā api prasādaṃ ca prāpya bālo 'py abālavat gaṅgāṃ maheśvarāt prāptām ādāyāgād rasātalam //
न्यवेदयत् स मुनये कपिलाय महात्मने यथोदितप्रकारेण गङ्गां संस्थाप्य यत्नतः ॥
nyavedayat sa munaye kapilāya mahātmane yathoditaprakāreṇa gaṅgāṃ saṃsthāpya yatnataḥ //
प्रदक्षिणम् अथावर्त्य कृताञ्जलिपुटो ऽब्रवीत् ॥
pradakṣiṇam athāvartya kṛtāñjalipuṭo 'bravīt //
देवि मे पितरः शापात् कपिलस्य महामुनेः प्राप्तास् ते विगतिं मातस् तस्मात् तान् पातुम् अर्हसि ॥
devi me pitaraḥ śāpāt kapilasya mahāmuneḥ prāptās te vigatiṃ mātas tasmāt tān pātum arhasi //
तथेत्य् उक्त्वा सुरनदी सर्वेषाम् उपकारिका लोकानाम् उपकारार्थं पितॄणां पावनाय च ॥
tathety uktvā suranadī sarveṣām upakārikā lokānām upakārārthaṃ pitṝṇāṃ pāvanāya ca //
अगस्त्यपीतस्याम्भोधेः पूरणाय विशेषतः स्मरणाद् एव पापानां नाशाय सुरनिम्नगा ॥
agastyapītasyāmbhodheḥ pūraṇāya viśeṣataḥ smaraṇād eva pāpānāṃ nāśāya suranimnagā //
भगीरथोदितं चक्रे रसातलतले स्थितान् भस्मीभूतान् नृपसुतान् सागरांश् च विशेषतः ॥
bhagīrathoditaṃ cakre rasātalatale sthitān bhasmībhūtān nṛpasutān sāgarāṃś ca viśeṣataḥ //
विनिर्दग्धान् अथाप्लाव्य खातपूरम् अथाकरोत् ततो मेरुं समाप्लाव्य स्थितां बालो ऽब्रवीन् नृपः ॥
vinirdagdhān athāplāvya khātapūram athākarot tato meruṃ samāplāvya sthitāṃ bālo 'bravīn nṛpaḥ //
कर्मभूमौ त्वया भाव्यं तथेत्य् आगाद् धिमालयम् हिमवत्पर्वतात् पुण्याद् भारतं वर्षम् अभ्यगात् ॥
karmabhūmau tvayā bhāvyaṃ tathety āgād dhimālayam himavatparvatāt puṇyād bhārataṃ varṣam abhyagāt //
तन्मध्यतः पुण्यनदी प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति एवम् एषापि ते प्रोक्ता गङ्गा क्षात्रा महामुने ॥
tanmadhyataḥ puṇyanadī prāyāt pūrvārṇavaṃ prati evam eṣāpi te proktā gaṅgā kṣātrā mahāmune //
माहेश्वरी वैष्णवी च सैव ब्राह्मी च पावनी भागीरथी देवनदी हिमवच्छिखराश्रया ॥
māheśvarī vaiṣṇavī ca saiva brāhmī ca pāvanī bhāgīrathī devanadī himavacchikharāśrayā //
महेश्वरजटावारि एवं द्वैविध्यम् आगतम् विन्ध्यस्य दक्षिणे गङ्गा गौतमी सा निगद्यते उत्तरे सापि विन्ध्यस्य भागीरथ्य् अभिधीयते ॥
maheśvarajaṭāvāri evaṃ dvaividhyam āgatam vindhyasya dakṣiṇe gaṅgā gautamī sā nigadyate uttare sāpi vindhyasya bhāgīrathy abhidhīyate //