32 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु । देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः । उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे
32 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcu / devānāṃ dānavānāṃ ca daityānāṃ caiva sarvaśaḥ / utpattiṃ vistareṇaiva grūhi vaivasvateṃ'tare
1 ॥ सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत । अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती
1 // sūta uvāca dharmmasyaiva pravakṣyāmi nisargantaṃ nibodhata / arundhatīvasurjāmālaṃbā bhānurmarutvatī
2 ॥ संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च । धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ
2 // saṃkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā tathaiva ca / dharmasya patnyo daśa tā dakṣaḥ prācetaso dadau
3 ॥ साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे । देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते
3 // sādhyāputrāstu dharmasya sādhyā dvādaśajajñire / devebhyastānparāndevāndaivajñāḥ paricakṣate
4 ॥ ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया । सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह
4 // brāhmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā / sarve mantraśarīraste samṛtā manvantareṣviha
5 ॥ दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् । वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च
5 // darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram / vittiścaiva vivittiśca ākūtiḥ kūtireva ca
6 ॥ विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च । नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च
6 // vijñātā caiva vijñāto mano yajñastathaiva ca / nāmānyetāni teṣāṃ vai yajñānāṃ prathitāni ca
7 ॥ ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः । स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः
7 // brahmaśāpena tejātāḥ punaḥ svāyaṃbhuve jitāḥ / svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ
8 ॥ तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे । ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः
8 // tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā revatāntare / te sādhyāścākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ
9 ॥ धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः । पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
9 // dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ / pūrvaṃ samanusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ
10 ॥ स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः । तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे
10 // svārociṣeṃ'tare 'tītā devā ye vai mahaujasaḥ / tuṣitā nāma te 'nyonyamūcurvai cākṣuṣeṃ'tare
11 ॥ किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् । एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै
11 // kiñcicchiṣṭe tadā tasmindevā vai tuṣitābruvan / etāmeva mahābhāgāṃ vayaṃ sādhyāṃ praviśya vai
12 ॥ मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
12 // manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati / evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ
13 ॥ तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः । नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि
13 // tasyāṃ dvādaśa saṃbhūtā dharmātsvāyaṃbhuvātpunaḥ / naranārāyaṇo tatra jajñāte punareva hi
14 ॥ विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ । स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ
14 // vipaścidindro yaścābhūttathā satyo hariśca tau / svārociṣeṃ'tare pūrvamāstāṃ tau tuṣitāsutau
15 ॥ तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते । मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्
15 // tuṣitānāṃ tu sādhyātve nāmānyetāni cakṣate / mano 'numantā prāṇaśca naro 'pānaśca vīryavān
16 ॥ वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे
16 // vitirnayo hayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā / vibhuścāpi prabhuścāpi sādhyā dvādaśa jajñire
17 ॥ स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः । नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत
17 // svāyaṃbhuvaiṃ'tare pūrvaṃ tataḥ svāro ciṣe punaḥ / nāmānyāsanpunastāni tuṣitānāṃ nibodhata
18 ॥ प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च । चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा
18 // prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca / cakṣuḥ śrotraṃ raso ghrāṇaṃ sparśo buddhirmanastathā
19 ॥ नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च । वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः
19 // nāmānyetāni vai pūrvaṃ tuṣitānāṃ smṛtāni ca / vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ
20 ॥ धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः
20 // dharo dhruvaśca somaśca āyuścaivānalo 'nilaḥ / pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ
21 ॥ धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा । ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः
21 // dharasya putro draviṇo hutahavyo rajas tathā / dhruvaputro 'bhavattāta kālo lokāprakālanaḥ
22 ॥ सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः । धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः
22 // somasya bhagavānvarcā budhaśca grahabaudhanaḥ / dharormī kalilaścaiva pañca candramasaḥ sutāḥ
23 ॥ आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च । स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः
23 // āyasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca / skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ
24 ॥ अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः
24 // agneḥ putraṃ kumāraṃ tu svāhā jajñe śriyā ṣṛtam / tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca praṣṭajāḥ
25 ॥ अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः । अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च
25 // anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ / avijñāna gatiścaiva dvau putrāvanilasya ca
26 ॥ प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ
26 // pratyūṣasya viduḥ putramṛṣiṃ nāmnātha devalam / dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau
27 ॥ बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह
27 // bṛhaspateśtu bhaginī bhuvanā brahmavādinī / yogasiddhā jagatkṛtsnamaśaktā carati sma ha
28 ॥ प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह । विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः
28 // prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāmaṣṭamasya ha / viśvakarmā sutastasyāḥ prajāpatipatirvibhuḥ
29 ॥ विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः । क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा
29 // viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ / kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ munistathā
30 ॥ पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश । धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः
30 // purūravo mārdravaso rocamānaśca te daśa / dharmaputrāḥ surā ete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ
31 ॥ मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत
31 // marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ / muhūrtāśca muhūrtāyā ghoṣalaṃbā hyajāyata
32 ॥ संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु । नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः
32 // saṃkalpāyāṃ tu saṃjajñe vidvānsaṃkalpa eva tu / nava vīthyastu jāmāyāḥ pathatrayamupāśritāḥ
33 ॥ पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत । एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः
33 // pṛthivī viṣayaṃ sarvamarundhatyāmajāyata / eṣa sargaḥ samākhyāto vidvāndharmasya śāśvataḥ
34 ॥ मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः । नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत
34 // muhūrtāścaiva tithyāśca pratibhiḥ saha suvratāḥ / nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata
35 ॥ अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः । मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा
35 // ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāśritaḥ / muhurttāḥ sarvanakṣatrā ahorātrabhidastathā
36 ॥ अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः । रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः
36 // ahorātrakalānāṃ tu ṣaḍaśītyadhikāḥ smṛtāḥ / ravergati viśeṣeṇa sarvarttuṣu ca nityaśaḥ
37 ॥ ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु । अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः
37 // tato vedavidaścaitāṃ gatimicchanti parvasu / aviśeṣeṣu kāleṣu jñeyaḥ savitṛmānataḥ
38 ॥ रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च । आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः
38 // raudraḥ sārpastathā maitraḥ pitryo vāsava eva ca / āpyo 'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ
39 ॥ प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा । वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः
39 // prājāpatyastathaivendra indrāgnī nirṛtistathā / vāruṇaśca yathāryamṇo bhagaścāpi dinaśritāḥ
40 ॥ एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः । शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः
40 // ete dinamuhūrtāśca divākaravinirmitāḥ / śaṅkucchāyā viśeṣeṇa veditavyāḥ pramāṇataḥ
41 ॥ अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः । आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च
41 // ajaikapādahirbudhnyaḥ pūṣāśviyamadevatāḥ / āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca
42 ॥ सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः । सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः
42 // saumyaścāpi tathādityo bārhaspatyaśca vaiṣmavaḥ / sāvitraśca tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ
43 ॥ एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च । इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा
43 // ete rātrermuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca / indorgatyudayā jñeyā nāḍikā āditastathā
44 ॥ कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः । सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च
44 // kālāvasthāstvimāstvete muhūrttā devatāḥ smṛtāḥ / sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca
45 ॥ दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् । स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्
45 // dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam / sthānaṃ jāradgavaṃ sadhye tathairāvatamuttaram
46 ॥ वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः । अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता
46 // vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ / aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthīti viśrutā
47 ॥ ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता । पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता
47 // brāhmaṃ saumyaṃ tathārdrā ca gajavīthīti śabditā / puṣyāśleṣe tathādityaṃ vīthī cairāvatī matā
48 ॥ तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते । पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता
48 // tisrastu vithayo hyetā uttaro mārga ucyate / pūrvottare ca phalgunyau maghā caivārṣabhī smṛtā
49 ॥ हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता । ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता
49 // hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā / jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā
50 ॥ एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते
50 // etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate / mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe ajavīthyābhiśabdite
51 ॥ श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा । वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता
51 // śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣaktathā / vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrttitā
52 ॥ एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते । अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ
52 // etāstu vīthayastisro dakṣiṇe mārga ucyate / aṣṭāviśati yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau
53 ॥ सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः । तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः
53 // sarvā nakṣatranāmnyastā jyautiṣe parikīrttitāḥ / tāsāmapatyānyabhavandīptayo 'mitatejasaḥ
54 ॥ यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः । चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः
54 // yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ / caturdaśā mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ
55 ॥ अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा । सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा
55 // aditirditirdanuḥ kāṣṭhāriṣṭānāyuḥ khaśā tathā / surabhirvinatā tāmrā muniḥ krodhavaśā tathā
56 ॥ कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत । स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः
56 // kadrūrmātā ca nāgānāṃ prajāstāsāṃ nibodhata / svāyaṃbhuve 'ntare tāta ye dvādaśa surottamāḥ
57 ॥ वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे । उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह
57 // vaikuṇṭhā nāma te sādhyā babhūvuścākṣuṣeṃ'tare / upasthiteṃ'tare hyasminpunarvaivasvatasya ha
58 ॥ आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् । एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै
58 // ārādhitā ādityā te sametyocuḥ parasparam / etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai
59 ॥ वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा । गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति
59 // vaivasvateṃ'tare hyasminyogādarddhena tejasā / gacchema putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati
60 ॥ एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा । जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः
60 // evamuktvā tu te sarve varttamāneṃ'tare tadā / jajñire dvādaśādityā mārīyātkaśyapātpunaḥ
61 ॥ शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि । वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा
61 // śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi / vaivasvateṃ'tare hyasminnaranārāyaṇau tadā
62 ॥ तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते । यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ
62 // teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate / yathā sūryasya loke 'sminnudayāstamayāvubhau
63 ॥ दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे । अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः
63 // dṛṣṭānuśravike yasmātsaktāḥ śabdādilakṣaṇe / aṣṭātmake 'ṇimādye ca tasmātte jajñire surāḥ
64 ॥ इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् । ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः
64 // ityeṣa viṣaye rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam / brahmaśāpena saṃbhūtā jayāḥ svāyaṃbhuve jitāḥ
65 ॥ स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः । तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै
65 // svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ / tāmase harayo devā jātāścā riṣṭave tu vai
66 ॥ वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः । धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा
66 // vaikuṇṭhāścāśruṣe sādhyā ādityāḥ saptame punaḥ / dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā
67 ॥ इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः । ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः
67 // indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ / tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ
68 ॥ इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः । सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे
68 // ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutā vibhoḥ / surabhyāṃ kaśyapādrudrā ekādaśa vijajñire
69 ॥ महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती । अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्
69 // mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī / aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ nirṛtiṃ sadasatpatim
70 ॥ अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा । भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्
70 // acaikapādahirbudhnyau dvāvekaṃ ca jvaraṃ tathā / bhuvanaṃ ceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālīti ca viśutam
71 ॥ देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् । तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्
71 // devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān / tapasogreṇa mahātā surabhistānajījanat
72 ॥ ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत । रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्
72 // tato duhitarāvanye surabhirdevyajāyata / rohiṇī caiva subhagāṃ gāndhavī ca yaśasvinīm
73 ॥ रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः । सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा
73 // rohiṇyā jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ / surūpā haṃsakālī ca bhadrā kāmadughā tathā
74 ॥ सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् । हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः
74 // suṣuve gāḥ kāmadughā surūpā tanayadvayam / haṃsakālī tu mahiṣānbhadrāyastvavijātayaḥ
75 ॥ विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः । उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः
75 // viśrutāstu mahābhāgā gāndharvyā vājinaḥ sutāḥ / uccaiḥśravādayo jātāḥ khecarāste manojavāḥ
76 ॥ श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः । उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः
76 // śvetāḥ śoṇāḥ piśaṅgāsca sāraṅgā hari tārjunāḥ / uktā devopavāhyāste gāndharviyonayo hayāḥ
77 ॥ भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः । स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः
77 // bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmāṃścandraprabho vṛṣaḥ / sragvī kakudmāndyutimā namṛtālayasaṃbhavaḥ
78 ॥ सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः । इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः
78 // surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ / ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ
79 ॥ धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा । यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्
79 // dharmapu putrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā / yathendhanavaśādvahnirekastu bahudhā bhavet
80 ॥ भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः । एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः
80 // bhavatyekastathā tadvanmūrttīnāṃ sa pitā mahaḥ / eko brahmāntakaścaiva puruṣaścaiti tatra yaḥ
81 ॥ एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः । ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः
81 // ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayaṃbhuvaḥ / brāhmī ca pauruṣī caiva kālākhyā ceti tāḥ smṛtāḥ
82 ॥ या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी । मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
82 // yā tatra rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī / matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā
83 ॥ सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता । राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्
83 // sāttvikī pauruṣī yā tu sā tanuḥ pālikā smṛtā / rājasī brahmaṇo yā tu mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat
84 ॥ तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते
84 // tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśo viṣṇurucyate
85 ॥ त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी । मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
85 // trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavo vai prajākarī / matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā
86 ॥ सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः । एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः
86 // sṛjatyathānugṛhṇāti tathā saṃharati prajāḥ / evametāḥ smṛtāstisrastanavo hi svayaṃbhuvaḥ
87 ॥ प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा । एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने
87 // prājāpatyā ca raudrā ca vaiṣṇavī ceti tāstridhā / etāstanvaḥ smṛtā devā dharmaśāstre purātane
88 ॥ सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः । अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
88 // sāṃkhyayogaratairdhīraiḥ pṛthagekārthadarśibhiḥ / abhijātiprabhāvajñairmunibhistattvadarśibhiḥ
89 ॥ एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः । इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः
89 // ekatvena pṛthaktvena tāsu bhinnāḥ prajāstvimāḥ / idaṃ paramidaṃ neti bruvate bhinnadarśinaḥ
90 ॥ ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् । केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे
90 // brahmāṇāṃ kāraṇaṃ ke citkecidāhuḥ prajāpatim / kecidbhavaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathāpare
91 ॥ अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः । सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च
91 // abhijñānena saṃbhūtāḥ saktāriṣṭavicetasaḥ / sattvaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca kāryaṃ cāvekṣya karma ca
92 ॥ कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः । एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति
92 // kāraṇaṃ tu smṛtā hyete nānārtheṣviha devatāḥ / ekaṃ praśaṃsamānastu sarvānevapraśasati
93 ॥ एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति । न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता
93 // ekaṃ nindati yastveṣāṃ sarvāneva sa nindati / na pradveṣastataḥ kāryo devatāsu vijānatā
94 ॥ न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः । एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः
94 // na śakyā īśvarājñātumaiśvaryeṇa vyavasthitāḥ / ekatvātsa tridhā bhūtvā saṃpramohayati prajāḥ
95 ॥ एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः । जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः
95 // eteṣāṃ vai trayāṇāṃ tu vicinvantyantaraṃ janāḥ / jijñāsavaḥ parīhante saktā duṣṭā vicetasaḥ
96 ॥ इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः । यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्
96 // idaṃ paramidaṃ neti saṃraṃbhādbhinnadarśinaḥ / yātudhānā viśeṣā ye piśācāścaiva nāntaram
97 ॥ एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति । गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः
97 // ekaḥ sa tu pṛthaktvena svayaṃ bhūtvā ca tiṣṭhati / guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayanprajāḥ
98 ॥ तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् । तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः
98 // teṣvekaṃ yajate yo vai sa tadā yajate trayam / tasmāddevāstrayo hyete nairantaryeṇadhiṣṭatāḥ
99 ॥ तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् । अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति
99 // tasmātpṛthaktvamekatvaṃ saṃkhyā saṃkhye gatāgatam / alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati
100 ॥ तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः । गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते
100 // tasmātsṛṣṭvānugṛhṇati grasate caiva sarvaśaḥ / guṇātmakatvavai kalpaye tasmādekaḥ sa ucyate
101 ॥ रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् । देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः
101 // rudraṃ brahmāṇamindraṃ ca lokapālānṛṣīnmanūn / devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ
102 ॥ प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी । मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः
102 // prājāpatyā ca raudrī ca tanuryā caiva vaiṣṇavī / manvantareṣu vai tisra āvarttante punaḥ punaḥ
103 ॥ क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् । तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च
103 // kṣetrajñā api cānye 'sya vibhorjāyantyanugrahāt / tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca
104 ॥ जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत । राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्
104 // jāyante tatsamāścaiva tānapīmānnibodhata / rājasyā brahmaṇoṃ'śena mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat
105 ॥ तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते । सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत
105 // tāmasyāstasya cāṃśena kālo rudraḥ sa ucyate / sāttvikyāśca tathāṃśena yajño viṣṇurajā yata
106 ॥ त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः । मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः
106 // triṣu kāleṣu tasyaitā brahmamastanavo dvijāḥ / manvantareṣviha sraṣṭumāvarttante punaḥ punaḥ
107 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः । युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्
107 // manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ / yugādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīhāprasaṃyamāt
108 ॥ प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः । कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः
108 // prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ / kālo bhūtvā yugātmāsau rudraḥ saṃharate punaḥ
109 ॥ संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः । भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत
109 // saṃprāpte caiva kalpānte saptaraśimardivākaraḥ / bhūtvā saṃvarttakādityastrīṃllokāṃśca dahatyuta
110 ॥ विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः । तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्
110 // viṣṇuḥ prajānugrahakṛtsadā pālayati prajāḥ / tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tata utpādya kāraṇam
111 ॥ सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः । तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे
111 // sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ / tasyāśena ca vijñeyo manoḥ svāyaṃbhuventare
112 ॥ आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः । ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे
112 // ākṛtyāṃ manasā deva utpannaḥ prathamaṃ vibhuḥ / tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare
113 ॥ तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह । औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः
113 // tuṣitāyāṃ samutpanno hyajitastuṣitaiḥ saha / auttame hyantare vāpi hyajitastu punaḥ prabhuḥ
114 ॥ सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः । तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि
114 // satyāyāmabhavatsatyaḥ saha satyaiḥ surottamaiḥ / tāmasasyātare cāpi sa devaḥ punareva hi
115 ॥ हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह । वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः
115 // hariṇyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha / vaivasvatentare cāpi harirdeveḥ punastu saḥ
116 ॥ वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह । मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह
116 // vaikuṇṭho nāmato jajñe vidhūtarajasaiḥ saha / marīcātkaśyapādviṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha
117 ॥ त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः । प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः
117 // tribhiḥ kramairimāṃllokañjitvā viṣṇustrivikramaḥ / pratyapādayadindrāya daivataiścaiva sa prabhuḥ
118 ॥ इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु । मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः
118 // ityetāstanavo jātā vyatītāḥ saptasaptasu / manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ
119 ॥ यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः । यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः
119 // yasmādviśvamidaṃ sarvaṃ jāyate līyate punaḥ / yasyāṃśenāmarāḥ sarve jāyante tridiveśvarāḥ
120 ॥ वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
120 // varddhante tejasā buddhyā śrutena ca balena ca / yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā
121 ॥ तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् । स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः
121 // tattadevāvagacchadhvaṃ viṣṇostejoṃ'śasaṃbhavam / sa eva jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ
122 ॥ एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि । एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह
122 // eke vivadamānāstu dṛṣṭāntācca bruvanti hi / eṣāṃ na vidyate bhedastrayāṇāṃ dyusadāmiha
123 ॥ जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया
123 // jāyante pohayantyaṃ śairīśvarā yogamāyayā
124 ॥ तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते । भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्
124 // tasmātteṣāṃ pracāre tu yuktāyuktaṃ na vidyate / bhūtānuvādinā mādyā madhyasthā bhūtavādinām
125 ॥ भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् । परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्
125 // bhūtānuvādinaḥ saktastrayaścaiva pravādinām / parīkṣya cānugṛhṇanti nigṛhṇanti khalānsvayam
126 ॥ मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः । तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः
126 // mattaḥ pūrvve ca te tasmātprabhavaśca tato 'dhikāḥ / tathādhikaraṇairatairyathā tattvanidarśakāḥ
127 ॥ देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः । कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः
127 // devānāṃ devabhūtāśca te vai sarvapravarttakāḥ / karmmaṇāṃ mahatāṃ te hi karttāro jagadīśvarāḥ
128 ॥ श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः । बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः
128 // śrutijñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttitāḥ / bāliśāste na jānanti daivatāni prabhāgaśaḥ
129 ॥ इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति । कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्
129 // imaṃ codāharantyatra ślokaṃ yogeśvarānprati / kuryādyogabalaṃ prāpya taiśca sarvairmahāṃścaret
130 ॥ प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् । संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव
130 // prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścorddhva tapaścaret / saṃhareta punaḥ sarvvānsūryyo jyotirgaṇāniva