50 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः ॥ 65॥ सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः । तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः
50 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde somasaumyayorjanmakathanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 65// sūta uvāca somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ / tejasvī dānaśīlaśca yajvā vipuladakṣiṇaḥ
1 ॥ ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः । आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
1 // brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhiryudhi durjayaḥ / āharttā jāgnihotrasya yajñānāṃ ca mahīpatiḥ
2 ॥ सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः । अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्
2 // satyavāgdharmabuddhiśca kāntaḥ saṃvṛttamaithunaḥ / atīva triṣu lokeṣu rūpeṇāpratimo 'bhavat
3 ॥ तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् । उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी
3 // taṃ brahmavādinaṃ dāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam / urvaśī varayāmāsa hitvā mānaṃ yaśasvinī
4 ॥ तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च । सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्
4 // tayā sahāvasadrājā daśa varṣāṇi cāṣṭa ca / sapta ṣaṭsapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca vīryavān
5 ॥ वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे । अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
5 // vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe / alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame
6 ॥ गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे । उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च
6 // gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge nagottame / uttarāṃśca kurūnprāpya kalāpagrāmameva ca
7 ॥ एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च । उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा
7 // eteṣu vanamukhyeṣu surairācariteṣu ca / urvaśyā mahito rājā reme paramayā mudā
8 ॥ ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् । उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्
8 // ṛṣaya ūcuḥ gandharvī corvaśī devī rājānaṃ mānuṣaṃ katham / utsṛjya taṃ ca saṃprāptā tanno brūhi ca duṣkṛtam
9 ॥ सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता । आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु
9 // sūta uvāca brahmaśāpābhibhūtā sā mānuṣaṃ samupasthitā / ātmanaḥ śāpamokṣārthaṃ niyamaṃ sā cakāra tu
10 ॥ अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् । द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते
10 // anagnadarśanaṃ caiva akāmātsaha maithunam / dvau meṣau śayanābhyāśe sā tāvaddhyavatiṣṭhate
11 ॥ घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव । यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः
11 // ghṛtamātraṃ tathā'hāraḥ kālamekaṃ tu pārthiva / yadyeṣa samayo rājanyāvatkālaśca te dṛḍhaḥ
12 ॥ तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः । तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्
12 // tāvatkālaṃ tu vatsyāmi eṣa naḥ samayaḥ kṛtaḥ / tasyāstaṃ samayaṃ sarvaṃ sa rājā paryapālayat
13 ॥ एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी । वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता
13 // evaṃ sā cāvasattena sahelenā bhigāminī / varṣāṇyatha catuḥṣaṣṭiṃ tadbhaktyā śāpamohitā
14 ॥ उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः । गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना
14 // urvaśī mānuṣaṃ prāptā gandharvāścintayānvitāḥ / gandharvā ūcuḥ cintayadhvaṃ mahābhāgā yathā sā tu varāṅganā
15 ॥ आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् । ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः
15 // āgacchettu punardevānurvaśī svargabhūṣaṇam / tato viśvāpasurnāma gandharvaḥ sumahāmatiḥ
16 ॥ जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता । तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्
16 // jahāroraṇakau tasyāstatpaścātsā divaṃ gatā / tasyāstu viraheṇāsau bhramamāṇastvathorvaśīm
17 ॥ ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् । गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः
17 // dadarśa ca kurukṣetre tayā saṃbhāṣito 'pyayam / gandharvānupadhāveti sa taccakre 'tha te daduḥ
18 ॥ अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः । एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्
18 // agnisthālīṃ tayā rājā gataḥ svargaṃ mahārathaḥ / eko 'gniḥ pūrvamāsīdvai ailastaṃ trīnakalpayat
19 ॥ एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः । देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते
19 // evaṃprabhāvo rājāsīdailastu dvijasattamāḥ / deśe puṇyatame caiva maharṣibhiralaṅkṛte
20 ॥ राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः । उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
20 // rājyaṃ sa kārayāmāsa prayāge pṛthivīpatiḥ / uttare yāmune tīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ
21 ॥ तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः । गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः
21 // tasya putrā babhūvurhi ṣaḍindropamatejasaḥ / gandharvaloke viditā āyurddhīmānamāvasuḥ
22 ॥ विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः । अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्
22 // viśvāvasuḥ śratāyuśca ghṛtāyuścovarśīsutāḥ / amāva sostu vai jāte bhīmo rājātha viśvacit
23 ॥ श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः । विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल
23 // śrīmānbhīmasya dāyādo rājāsītkāñcanaprabhaḥ / vidvāṃstu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūnmahābala
24 ॥ सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः । प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य5कर्मणि
24 // suhotrasyābhavajjahnuḥ keśinīgarbhasaṃbhavaḥ / pratigatya tato gaṅgā vitate ya5karmaṇi
25 ॥ सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् । गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
25 // sādayāmāsa taṃ deśaṃ bhāvinor'thasya darśanāt / gaṅgayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ
26 ॥ सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः । तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः
26 // sauhotrirapi saṃkruddho gaṅgāṃ rājā dvijottamāḥ / tadārājarṣiṇā pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā surarṣayaḥ
27 ॥ उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् । यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्
27 // upaninyurmahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm / yauvanāśvasya pautrīṃ tu kāverīṃ jahnurāvahat
28 ॥ युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे । कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्
28 // yuvanāśvasya śāpena gaṅgārddhena vinirmame / kāverīṃ saritāṃ śreṣṭha jahnubhāryāmaninditām
29 ॥ जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् । कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः
29 // jahnustu dayitaṃ putraṃ sunahaṃ nāma dhārmikam / kāveryāṃ janayāmāsa ajakastasya cātmajaḥ
30 ॥ अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः । बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः
30 // ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahāyaśāḥ / babhūva mṛga śīlaḥ suśastasyātmajaḥ smṛtaḥ
31 ॥ कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः । कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः
31 // kuśaputrā babhūvuśca catvāro devavarcasaḥ / kuśāṃbaḥ kuśānābhaśca amūrtarayamo vasuḥ
32 ॥ कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः । पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत
32 // kuśikastu tapastepe putrārthī rājasattamaḥ / pūrṇe varṣasahasre vai śatakraturapaśyata
33 ॥ तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः । समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः
33 // tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ / samarthaḥ putrajanane svayamevāsya śāśvataḥ
34 ॥ पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः । गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
34 // putratvaṃ kalpayāmāsa svayameva purandaraḥ / gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ
35 ॥ पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत । पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
35 // paurukutsyabhavadbhāryā gādhestasyāmajāyata / pūrvaṃ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā
36 ॥ तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः । तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
36 // tāṃ gādhiḥ putrakāmāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ / tasyāḥ prītastu vai bharttā bhārgavo bhṛgunandanaḥ
37 ॥ पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च । अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा
37 // putrārthe sādhayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca / athāvocatpriyāṃ tatra ṛcīko bhārgavastadā
38 ॥ उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा । तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः
38 // upabhojyaścarurayaṃ tvayā mātrā ca te śubhā / tasyā janiṣyate putro dīptimānkṣattriyarṣabhaḥ
39 ॥ अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः । तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
39 // ajeyaḥ kṣattriyairyuddhe kṣatriyarṣabhasūdanaḥ / tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapodhanam
40 ॥ शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति । एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
40 // śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati / evamuktvā tu tāṃ bhāryāmṛcīko bhṛgunandanaḥ
41 ॥ तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह । गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्
41 // tapasyabhirato nityamaraṇyaṃ praviśeśa ha / gādhiḥ sadārastu tadā ṛcīkāśramamabhyagāt
42 ॥ तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः । चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा
42 // tīrthayātrāprasaṃgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ / carudvayaṃ gṛhītvā tu ṛṣeḥ styavatī tadā
43 ॥ भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् । माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ
43 // bharturvacanamavyagrā hṛṣṭā mātre nyavedayat / mātā tu tasyai daivaina duhitre svacaruṃ dadau
44 ॥ तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह । अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्
44 // tasyāścarumathājñānādātmanaḥ sā cakāra ha / atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ śubham
45 ॥ धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना । तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च
45 // dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā / tāmṛcīkastato dṛṣṭvā yogenāpyavamṛśya ca
46 ॥ तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् । मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
46 // tadābravīddvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm / mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā
47 ॥ जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः । माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्
47 // janiṣyati hi putraste krūrakarmātidārumaḥ / mātā janiṣyate cāpi tathā bhūtaṃ tapodhanam
48 ॥ विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् । एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
48 // viśvaṃ hi brahmatapasā mayā tatra samarpitam / evamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā
49 ॥ प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् । ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्
49 // prasādayāmāsa patiṃ suto me nedṛśo bhavet / brāhmaṇāpasadastvatta ityukto munimabravīt
50 ॥ नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया । उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्
50 // naiva saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayā / ugrakarmā bhavetputraḥ piturmātuśca kāraṇāt
51 ॥ पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् । इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
51 // punaḥ satyavatī vākyamevamuktābravīdidam / icchaṃllokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam
52 ॥ शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि । काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत
52 // śamātmakamṛjuṃ bharttaḥ putraṃ me dātumarhasi / kāmamevaṃvidhaḥ pautro mama syāttava suvrata
53 ॥ यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम । ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्
53 // yadyanyathā na sakyaṃ vai kartuṃmevaṃ dvijottama / tataḥ prasādamakarotsa tasyāstapaso balāt
54 ॥ पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि । त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति
54 // putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini / tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadrebhaviṣyati
55 ॥ तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् । तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
55 // tasmātsatyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam / tapasyabhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam
56 ॥ भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा । जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत
56 // bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayoḥ purā / jamanādvaiṣṇavasyāgnerjamadagnirajāyata
57 ॥ विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः । प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः 66.58॥ सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा । कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी
57 // viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ / prāpya brahmarṣisamatāṃ jagāma brahmaṇā vṛtaḥ 66.58// sā hi satyavatī puṇyā satyavrataparāyaṇā / kauśikī tu samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī
59 ॥ परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा । इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः
59 // parisrutā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā / ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇuko nāma pārthivaḥ
60 ॥ तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका । रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना
60 // tasya kanyā mahābhāgā kamalī nāma reṇukā / reṇukāyāṃ kamalyāṃ tu tapodhṛtisamādhinā
61 ॥ आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् । सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
61 // ārcīko janayāmāma jamadagniḥ sudāruṇam / sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam
62 ॥ रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् । और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः
62 // rāmaṃ kṣattriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam / aurvasyaivamṛcīkasya satyavatyāṃ mahāmanāḥ
63 ॥ जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः । मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः
63 // jamadagnistapovīryājjajñe brahmavidāṃ varaḥ / madhyamaśca śunaḥśephaḥ śunaḥ pucchaḥ kaniṣṭhakaḥ
64 ॥ विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः
64 // viśvāmitrastu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ / jajñe bhṛguprasādena kauśikānvayavarddhanaḥ
65 ॥ विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः । हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै
65 // viśvāmitrasya putrastu śunaḥśepho 'bhavanmuniḥ / hariścandrasya yajñe tu paśutve niyataḥ sa vai
66 ॥ देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः । देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्
66 // devairdattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ / devairdattaḥ sa vai yasmāddevarātastato 'bhavat
67 ॥ विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः । मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ
67 // viśvāmitrasya putrāṇāṃ śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ / madhucchandādayaścaiva kṛtadevau dhruvāṣṭakau
68 ॥ कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै । तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्
68 // kacchapaḥ pūraṇaścaiva viśvāmitrasutāstu vai / teṣāṅgotrāṇi bahudhā kauśikānāṃ mahātmanām
69 ॥ पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः । उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः
69 // pārthivā devarātāśca jājñavalkyāḥ samarpaṇāḥ / uduṃbarāśca vātaḍyāstalakāyanacāndravāḥ
70 ॥ लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः । बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च
70 // lohiṇyo reṇavaschaiva tathā kāriṣavaḥ smṛtāḥ / babhravaḥ paṇinaschaiva dhyānajapyāstathaiva ca
71 ॥ श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः
71 // śyāmāyanā hiraṇyākṣāḥ sāṃkṛtā gālavāḥ smṛtāḥ / devalā yāmadūtāśca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ
72 ॥ लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः । ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः ॥ 65.73॥ कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः । योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै । विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः
72 // lālāḍhyā bādarāścānye viśvāmitrasya dhīmataḥ / ṛṣyantaravivāhyāste bahabaḥ kauśikāḥ smṛtāḥ // 65.73// kauśikāḥ sauśrutāścaiva tathānye saindhavāyanāḥ / yogeśvarasya puṇyasya bahmarṣeḥ kauśikasya vai / viśvāmitrasya putrāṇāṃ śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ
74 ॥ दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः । अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया
74 // dṛṣadvatī sutaścāpi viśvāmitrāttathāṣṭakaḥ / aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā
75 ॥ ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा
75 // ṛṣaya ūcuḥ kiṃlakṣaṇena dharmeṇa tapaseha śrutena vā
76 ॥ ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः । येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः
76 // brāhmaṇyaṃ samanuprāptaṃ viśvāmitrādibhirnṛpaiḥ / yenayenābhidhānena brāhmaṇyaṃ kṣatriyā gatāḥ
77 ॥ विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा । एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्
77 // viśeṣaṃ jñātumicchāmi tapaso dānatastathā / evamuktastato vākyamabravīdidamarthavat
78 ॥ अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् । धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते
78 // anyāyopagatairdravyairāhūya dvijasattamān / dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalamaśnute
79 ॥ जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः । रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः
79 // japaṃ kṛtvā tathā tīvraṃ dhanalobhānniraṅkuśaḥ / rāgamohānvito hyante pāvanārthaṃ dadāti yaḥ
80 ॥ तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत । तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
80 // tena dattāni dānāni hyaphalāni bhavantyuta / tasya dharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ
81 ॥ एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह । संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः
81 // evaṃ labdhvā dhane mohāddadato yajataśca ha / saṃkliṣṭaṃ karmaṇā dānaṃ na tiṣṭhati durātmanaḥ
82 ॥ न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् । कामाननभि संधाय यजते च ददाति च
82 // nyāyāgatānāṃ dravyāṇāṃ tīrthaṃ saṃpratipādanam / kāmānanabhi saṃdhāya yajate ca dadāti ca
83 ॥ स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् । दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति
83 // sa dānaphalamāpnoti tacca dānaṃ sukhodayam / dānena bhogānāpnoti svargaṃ satyena gacchati
84 ॥ तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति । सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्
84 // tapasā tu sutaptena lokānviṣṭabhya tiṣṭhati / satyaṃ tu tapasaḥ śreyastasmājjñānaṃ guru smṛtam
85 ॥ श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः । विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः
85 // śrūyate hi tapassiddhāḥ kṣattropetā dvijātayaḥ / viśvāmitro narapatirmāndhātā saṃkṛtiḥ kapiḥ
86 ॥ काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः । आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च
86 // kāśyaśca purukutsaśca śalo gṛtsamadaḥ prabhuḥ / ārṣṭiṣeṇo 'jamīḍhaśca bhārgavyomastathaiva ca
87 ॥ कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा । रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः
87 // kakṣīvāṃścaivauśijaśca nṛpaśca śiśirastathā / rathāntaraḥ śaunakaśca viṣṇuvṛddhādayo nṛpāḥ
88 ॥ क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः । एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः
88 // kṣatropetāḥ smṛtā hyete tapasā ṛṣitāṃ gatāḥ / ete rājarṣayaḥ sarve siddhiṃ tu mahatīṃ gatāḥ
89 ॥ अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः
89 // ata jñardhvaṃ pravakṣyāmi āyorvaṃśaṃ mahātmanaḥ