कूर्मपुराणम्-1 अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ ॥ नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे । पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
kūrmapurāṇam-1 atha śrīkūrmapurāṇam pūrvavibhāgaḥ nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam / devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet // // namaskṛtvāprameyāya viṣṇave kūrmarūpiṇe / purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ viśvayoninā
1 ॥ सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
1 // satrānte sūtamanaghaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ / purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ papracchū romaharṣaṇam
2 ॥ त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
2 // tvayā sūta mahābuddhe bhagavān brahmavittamaḥ / itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ
3 ॥ तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् । द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
3 // tasya te sarvaromāṇi vacasā hṛṣitāni yat / dvaipāyanasya bhagavāṃstato vai romaharṣaṇaḥ
4 ॥ भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
4 // bhavantameva bhagavān vyājahāra svayaṃ prabhuḥ / munīnāṃ saṃhitāṃ vaktuṃ vyāsaḥ paurāṇikīṃ purā
5 ॥ त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः । संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
5 // tvaṃ hi svāyaṃbhuve yajñe sutyāhe vitate hariḥ / saṃbhūtaḥ saṃhitāṃ vaktuṃ svāṃśena puruṣottamaḥ
6 ॥ तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् । वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
6 // tasmād bhavantaṃ pṛcchāmaḥ purāṇaṃ kaurmamuttamam / vaktumarhasi cāsmākaṃ purāṇārthaviśārada
7 ॥ मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
7 // munīnāṃ vacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ / praṇamya manasā prāha guruṃ satyavatīsutam
8 ॥ रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् । वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
8 // romaharṣaṇa uvāca namaskṛtvā jagadyoniṃ kūrmarūpadharaṃ harim / vakṣye paurāṇikīṃ divyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm
9 ॥ यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् । न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
9 // yāṃ śrutvā pāpakarmāpi gaccheta paramāṃ gatim / na nāstike kathāṃ puṇyāmimāṃ brūyāt kadācana
10 ॥ श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये । इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
10 // śraddadhānāya śāntāya dhārmikāya dvijātaye / imāṃ kathāmanubrūyāt sākṣānnārāyaṇeritām
11 ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
11 // sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam
12 ॥ ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
12 // brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ pādmaṃ vaiṣṇavameva ca / śaivaṃ bhāgavataṃ caiva bhaviṣyaṃ nāradīyakam
13 ॥ मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
13 // mārkaṇḍeyamathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca / laiṅgaṃ tathā ca vārāhaṃ skāndaṃ vāmanameva ca
14 ॥ कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
14 // kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍaṃ ca vāyavīyamanantaram / aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmaṇḍamiti saṃjñitam
15 ॥ अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु । अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
15 // anyānyuparāṇāni munibhiḥ kathitāni tu / aṣṭādaśapurāṇāni śrutvā saṃkṣepato dvijāḥ
16 ॥ आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
16 // ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasihamataḥ param / tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam
17 ॥ चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
17 // caturthaṃ śivadharmākhyaṃ sākṣānnandīśabhāṣitam / durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param
18 ॥ कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
18 // kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam / brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ cātha kālikāhvayameva ca
19 ॥ माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
19 // māheśvaraṃ tathā sāmbaṃ sauraṃ sarvārthasaṃcayam / parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam
20 ॥ इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् । चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
20 // idaṃ tu pañcadaśamaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam / caturdhā saṃsthitaṃ puṇyaṃ saṃhitānāṃ prabhedataḥ
21 ॥ ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः । चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
21 // brāhmī bhagavatī saurī vaiṣṇavī ca prakīrtitāḥ / catastraḥ saṃhitāḥ puṇyā dharmakāmārthamokṣadāḥ
22 ॥ इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता । भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
22 // iyaṃ tu saṃhitā brāhmī caturvedaistu sammitā / bhavanti ṣaṭsahastrāṇi ślokānāmatra saṃkhyayā
23 ॥ यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः । माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
23 // yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca munīśvarāḥ / māhātmyamakhilaṃ brahma jñāyate parameśvaraḥ
24 ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
24 // sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ divyāḥ puṇyāḥ prāsaṅgikīḥ kathāḥ
25 ॥ ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः । तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
25 // brāhmaṇādyairiyaṃ dhāryā dhārmikaiḥ śāntamānasaiḥ / tāmahaṃ vartayiṣyāmi vyāsena kathitāṃ purā
26 ॥ पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
26 // purāmṛtārthaṃ daiteyadānavaiḥ saha devatāḥ / manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuḥ kṣīrasāgaram
27 ॥ मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः । बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
27 // mathyamāne tadā tasmin kūrmarūpī janārdanaḥ / babhāra mandaraṃ devo devānāṃ hitakāmyayā
28 ॥ देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः । कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
28 // devāśca tuṣṭuvurdevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ / kūrmarūpadharaṃ dṛṣṭvā sākṣiṇaṃ viṣṇumavyayam
29 ॥ तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा । जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
29 // tadantare 'bhavad devī śrīrnārāyaṇavallabhā / jagrāha bhagavān viṣṇustāmeva puruṣottamaḥ
30 ॥ तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः । मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
30 // tejasā viṣṇumavyaktaṃ nāradādyā maharṣayaḥ / mohitāḥ saha śakreṇa śriyo vacanamabruvan
31 ॥ भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय । कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
31 // bhagavan devadeveśa nārāyaṇa jaganmaya / kaiṣā devī viśālākṣī yathāvad brūhi pṛcchatām
32 ॥ श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः । प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
32 // śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ viṣṇurdānavamardanaḥ / provāca devīṃ saṃprekṣya nāradādīnakalmaṣān
33 ॥ इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
33 // iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī / māyā mama priyānantā yayedaṃ mohitaṃ jagat
34 ॥ अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
34 // anayaiva jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam / mohayāmi dvijaśreṣṭhā grasāmi visṛjāmi ca
35 ॥ उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् । विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
35 // utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtanāmāgatiṃ gatim / vijñāyānvīkṣya cātmānaṃ taranti vipulāmimām
36 ॥ अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः । ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
36 // asyāstvaṃśānadhiṣṭhāya śaktimanto 'bhavan dvijāḥ / brahmeśānādayo devāḥ sarvaśaktiriyaṃ mama
37 ॥ सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
37 // saiṣā sarvajagatsūtiḥ prakṛtistriguṇātmikā / prāgeva mattaḥ saṃjātā śrīkalpe padmavāsinī
38 ॥ चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता । कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
38 // caturbhujā śaṅkhacakrapadmahastā śubhānvitā / koṭisūryapratīkāśā mohinī sarvadehinām
39 ॥ नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च । मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
39 // nālaṃ devā na pitaro mānavā vasavo 'pi ca / māyāmetāṃ samuttartuṃ ye cānye bhuvi dehinaḥ
40 ॥ इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् । ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च । को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
40 // ityukto vāsudevena munayo viṣṇumabruvan / brūhi tvaṃ puṇḍarīkākṣa yadi kālatraye 'pi ca / ko vā tarati tāṃ māyāṃ durjayāṃ devanirmitām
41 ॥ अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः । अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
41 // athovāca hṛṣīkeśo munīn munigaṇārcitaḥ / asti dvijātipravara indradyumna iti śrutaḥ
42 ॥ पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः । दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् । संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
42 // pūrvajanmani rājāsāvadhṛṣyaḥ śaṅkarādibhiḥ / dṛṣṭvā māṃ kūrmasaṃsthānaṃ śrutvā paurāṇikīṃ svayam / saṃhitāṃ manmukhād divyāṃ puraskṛtya munīśvarān
43 ॥ ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः । मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
43 // brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ devāṃścānyān svaśaktibhiḥ / macchaktau saṃsthitān buddhvā māmeva śaraṇaṃ gataḥ
44 ॥ संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
44 // saṃbhāṣito mayā cātha viprayoniṃ gamiṣyasi / indradyumna iti khyāto jātiṃ smarasi paurvikīm
45 ॥ सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् । वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ । लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
45 // sarveṣāmeva bhūtānāṃ devānāmapyagocaram / vaktavyaṃ yad guhyatamaṃ dāsye jñānaṃ tavānagha / labdhvā tanmāmakaṃ jñānaṃ māmevānte pravekṣyasi
46 ॥ अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः । वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
46 // aṃśāntareṇa bhūmyāṃ tvaṃ tatra tiṣṭha sunirdṛtaḥ / vaivasvate 'ntare 'tite kāryārthaṃ māṃ pravekṣyasi
47 ॥ मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् । कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
47 // māṃ praṇamya purīṃ gatvā pālayāmāsa medinīm / kāladharmaṃ gataḥ kālācchvetadvīpe mayā saha
48 ॥ भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् । मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
48 // bhuktvā tān vaiṣṇavān bhogān yogināmapyagocarān / madājñayā muniśreṣṭhā jajñe viprakule punaḥ
49 ॥ ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे । विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
49 // jñātvā māṃ vāsudevākhyaṃ yatra dve nihite 'kṣare / vidyāvidye gūḍharūpe yattad brahma paraṃ viduḥ
50 ॥ सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
50 // sor'cayāmāsa bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram / vratopavāsaniyamairhemairbrāhmaṇatarpaṇaiḥ
51 ॥ तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः । आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
51 // tadāśīstannamaskārastanniṣṭhastatparāyaṇaḥ / ārādhayan mahādevaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam
52 ॥ तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला । स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
52 // tasyaivaṃ vartamānasya kadācit paramā kalā / svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ viṣṇusamudbhavam
53 ॥ दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् । संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
53 // dṛṣṭvā praṇamya śirasā viṣṇorbhagavataḥ priyām / saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalirabhāṣata
54 ॥ इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे । याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
54 // irnddayumna uvāca kā tvaṃ deviviśālākṣi viṣṇucihnaṅkite śubhe / yāthātathyena vai bhāvaṃ tavedānīṃ bravīhi me
55 ॥ तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला । हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
55 // tasya tad vākyamākarṇya suprasannā sumaṅgalā / hasantī saṃsmaran viṣṇuṃ priyaṃ brāhmaṇamabravīt
56 ॥ न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः । नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
56 // na māṃ paśyanti munayo devāḥ śakrapurogamāḥ / nārāyaṇātmikā caikā māyāhaṃ tanmayā parā
57 ॥ न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः । तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
57 // na me nārāyaṇād bhedo vidyate hi vicārataḥ / tanmayāhaṃ paraṃ brahma sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ
58 ॥ येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
58 // yer'cayantīha bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram / jñānena karmayogena na teṣāṃ prabhavāmyaham
59 ॥ तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः । ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
59 // tasmādanādinidhanaṃ karmayogaparāyaṇaḥ / jñānenārādhayānantaṃ tato mokṣamavāpsyasi
60 ॥ इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः । प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
60 // ityuktaḥ sa muniśreṣṭha indradyumno mahāmatiḥ / praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt
61 ॥ कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः । ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
61 // kathaṃ sa bhagavānīśaḥ śāśvato niṣkalo 'cyutaḥ / jñātuṃ hi śakyate devi brūhi me parameśvari
62 ॥ एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी । साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
62 // ekamuktātha vipreṇa devī kamalavāsinī / sākṣānnārāyaṇo jñānaṃ dāsyatītyāha taṃ munim
63 ॥ उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् । स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
63 // ubhābhyāmatha hastābhyāṃ saṃspṛśya praṇataṃ munim / smṛtvā parātparaṃ viṣṇuṃ tatraivāntaradhīyata
64 ॥ सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना । आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
64 // so 'pi nārāyaṇaṃ draṣṭuṃ parameṇa samādhinā / ārādhayaddhṛṣīkeśaṃ praṇatārtiprabhañjanam
65 ॥ ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् । प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
65 // tato bahutithe kāle gate nārāyaṇaḥ svayam / prādurāsīnmahāyogī pītavāsā jaganmayaḥ
66 ॥ दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
66 // dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ viṣṇumātmānamavyayam / jānubhyāmavaniṃ gatvā tuṣṭāva garuḍadhvajam
67 ॥ इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
67 // indradyumna uvāca yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava / kuṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa tubhyaṃ viśvātmane namaḥ
68 ॥ नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये । सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
68 // namo 'stu te purāṇāya haraye viśvamūrtaye / sargasthitivināśānāṃ hetave 'nantaśakye
69 ॥ निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने । पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
69 // nirguṇāya namastubhyaṃ niṣkalāyāmalātmane / puruṣāya namastubhyaṃ viśvarūpāya te namaḥ
70 ॥ नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये । आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
70 // namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye / ādimadhyāntahīnāya jñānagamyāya te namaḥ
71 ॥ नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः । भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
71 // namaste nirvikārāya niṣprapañcāya te namaḥ / bhedābhedavihīnāya namo 'stvānandarūpiṇe
72 ॥ नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने । अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
72 // namastārāya śāntāya namo 'pratihatātmane / anantamūrtaye tubhyamamūrtāya namo namaḥ
73 ॥ नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः । नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
73 // namaste paramārthāya māyātītāya te namaḥ / namaste parameśāya brahmaṇe paramātmane
74 ॥ नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः । नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
74 // namo 'stu te susūkṣmāya mahādevāya te namaḥ / namaḥ śivāya śuddhāya namaste parameṣṭhine
75 ॥ त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः । त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
75 // tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvameva paramā gatiḥ / tvaṃ pitā sarvabhūtānāṃ tvaṃ mātā puruṣottama
76 ॥ त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
76 // tvamakṣaraṃ paraṃ dhāma cinmātraṃ vyoma niṣkalam / sarvasyādhāramavyaktamanantaṃ tamasaḥ param
77 ॥ प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् । प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
77 // prapaśyanti parātmānaṃ jñānadīpena kevalam / prapadye bhavato rūpaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
78 ॥ एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः । उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
78 // evaṃ stuvantaṃ bhagavān bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ / ubhābhyāmatha hastābhyāṃ pasparśa prahasanniva
79 ॥ स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः । यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
79 // spṛṣṭamātro bhagavatā viṣṇunā munipuṅgavaḥ / yathāvat paramaṃ tattvaṃ jñātavāṃstatprasādataḥ
80 ॥ ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् । प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
80 // tataḥ prahṛṣṭamanasā praṇipatya janārdanam / provāconnidrapadmākṣaṃ pītavāsasamacyutam
81 ॥ त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम । ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
81 // tvatprasādādasaṃdigdhamutpannaṃ puruṣottama / jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ paramānandasiddhidam
82 ॥ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे । किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
82 // namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase / kiṃ kariṣyāmi yogeśa tanme vada jaganmaya
83 ॥ श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः । उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
83 // śrutvā nārāyaṇo vākyamindradyumnasya mādhavaḥ / uvāca sasmitaṃ vākyamaśeṣajagato hitam
84 ॥ श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः । ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
84 // śrībhagavānuvāca varṇāśramācāravatāṃ puṃsāṃ devo maheśvaraḥ / jñānena bhaktiyogena pūjanīyo na cānyathā
85 ॥ विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् । प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
85 // vijñāya tatparaṃ tattvaṃ vibhūtiṃ kāryakāraṇam / pravṛtiṃ cāpi me jñātvā mokṣārthośvaramarcayet
86 ॥ सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् । अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
86 // sarvasaṅgān parityajya jñātvā māyāmayaṃ jagat / advaitaṃ bhāvayātmānaṃ drakṣyase parameśvaram
87 ॥ त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे । एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया । अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
87 // trividhā bhāvanā brahman procyamānā nibodha me / ekā madviṣayā tatra dvitīyā vyaktasaṃśrayā / anyā ca bhāvanā brāhmī vijñeyā sā guṇātigā
88 ॥ आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः । अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
88 // āsāmanyatamāṃ cātha bhāvanāṃ bhāvayed budhaḥ / aśaktaḥ saṃśrayedādyāmityeṣā vaidikī śrutiḥ
89 ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः । समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
89 // tasmāt sarvaprayatnena tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ / samārādhaya viśveśaṃ tato mokṣamavāpsyasi
90 ॥ इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन । किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
90 // indradyumna uvāca kiṃ tat parataraṃ tattvaṃ kā vibhūtirjanārdana / kiṃ kāryaṃ kāraṇaṃ kastvaṃ pravṛttiścāpi kā tava
91 ॥ परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् । नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
91 // parātparataraṃ tattvaṃ paraṃ brahmaikamavyayam / nityānandaṃ svayañjyotirakṣaraṃ tamasaḥ param
92 ॥ ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते । कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
92 // aiśvaryaṃ tasya yannityaṃ vibhūtiriti gīyate / kāryaṃ jagadathāvyaktaṃ kāraṇaṃ śuddhamakṣaram
93 ॥ अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः । सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
93 // ahaṃ hi sarvabhūtānāmantaryāmīśvaraḥ paraḥ / sargasthityantakartṛtvaṃ pravṛttirmama gīyate
94 ॥ एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज । ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
94 // etad vijñāya bhāvena yathāvadakhilaṃ dvija / tatastvaṃ karmayogena śāśvataṃ samyagarcaya
95 ॥ इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः । ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
95 // indradyumna uvāca ke te varṇāśramācārā yaiḥ samārādhyate paraḥ / jñānaṃ ca kīdṛśaṃ divyaṃ bhāvanātrayasaṃsthitam
96 ॥ कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः । कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च । कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
96 // kathaṃ sṛṣṭamidaṃ pūrvaṃ kathaṃ saṃhriyate punaḥ / kiyatyaḥ sṛṣṭayo loke vaṃśā manvantarāṇi ca / kāni teṣāṃ pramāṇāni pāvanāni vratāni ca
97 ॥ तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे । कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः । ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
97 // tīrthānyarkādisaṃsthānaṃ pṛthivyāyāmavistare / kati dvīpāḥ samudrāśca parvatāśca nadīnadāḥ / brūhi me puṇḍarīkākṣa yathāvadadhunākhilam
98 ॥ श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया । यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
98 // śrīkūrma uvāca evamukto 'tha tenāhaṃ bhaktānugrahakāmyayā / yathāvadakhilaṃ sarvamavocaṃ munipuṅgavāḥ
99 ॥ व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु । अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
99 // vyākhyāyāśeṣamevedaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ dvijena tu / anugṛhya ca taṃ vipraṃ tatraivāntarhito 'bhavam
100 ॥ सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः । आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
100 // so 'pi tena vidhānena maduktena dvijottamaḥ / ārādhayāmāsa paraṃ bhāvapūtaḥ samāhitaḥ
101 ॥ त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
101 // tyaktvā putrādiṣu snehaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ / saṃnyasya sarvakarmāṇi paraṃ vairāgyamāśritaḥ
102 ॥ आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् । संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
102 // ātmanyātmānamanvīkṣya svātmanyevākhilaṃ jagat / saṃprāpya bhāvanāmantyāṃ brāhmīmakṣarapūrvikām
103 ॥ अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति । यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
103 // avāpa paramaṃ yogaṃ yenaikaṃ paripaśyati / yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ kāṅkṣante mokṣakāṅkṣiṇaḥ
104 ॥ ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् । जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् । आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
104 // tataḥ kadācid yogīndro brahmāṇaṃ draṣṭumavyayam / jagāmādityanirdeśānmānasottaraparvatam / ākāśenaiva viprendro yogaiśvaryaprabhāvataḥ
105 ॥ विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् । अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
105 // vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ prādhurbhūtamanuttamam / anvagacchan devagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ / dṛṣṭvānye pathi yogīndraṃ siddhā brahmarṣayo yayuḥ
106 ॥ ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् । स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
106 // tataḥ sa gatvā tu giriṃ viveśa suravanditam / sthānaṃ tadyogibhirjuṣṭaṃ yatrāste paramaḥ pumān
107 ॥ संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् । विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
107 // saṃprāpya paramaṃ sthānaṃ sūryāyutasamaprabham / viveśa cāntarbhavanaṃ devānāṃ ca durāsadam
108 ॥ विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
108 // vicintayāmāsa paraṃ śaraṇyaṃ sarvadehinām / anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ pitāmaham
109 ॥ ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः । तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
109 // tataḥ prādurabhūt tasmin prakāśaḥ paramātmanaḥ / tanmadhye puruṣaṃ pūrvamapaśyat paramaṃ padam
110 ॥ महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् । चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
110 // mahāntaṃ tejaso rāśimagamyaṃ brahmavidviṣām / caturmukhamudārāṅgamarcibhirupaśobhitam
111 ॥ सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् । प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
111 // so 'pi yoginamanvīkṣya praṇamantamupasthitam / pratyudgamya svayaṃ devo viśvātmā pariṣasvaje
112 ॥ परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः । निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् । ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
112 // pariṣvaktasya devena dvijendrasyātha dehataḥ / nirgatya mahatī jyotsnā viveśādityamaṇḍalam / ṛgyajuḥ sāmasaṃjñaṃ tat pavitramamalaṃ padam
113 ॥ हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् । द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् । ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
113 // hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk / dvāraṃ tad yogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam / brahmatejomayaṃ śrīmanniṣṭhā caiva manīṣiṇām
114 ॥ दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः । अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
114 // dṛṣṭamātro bhagavatāta brahmaṇārcirmayo muniḥ / apaśyadaiśvaraṃ tejaḥ śāntaṃ sarvatragaṃ śivam
115 ॥ स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् । आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
115 // svātmānamakṣaraṃ vyomatad viṣṇoḥ paramaṃ padam / ānandamacalaṃ brahma sthānaṃ tatpārameśvaram
116 ॥ सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः । प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
116 // sarvabhūtātmabhūtaḥ sa paramaiśvaryamāsthitaḥ / prāptavānātmano dhāma yattanmokṣākhyamavyayam
117 ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः । समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
117 // tasmāt sarvaprayatnena varṇāśramavidhau sthitaḥ / samāśrityāntimaṃ bhāvaṃ māyāṃ lakṣmīṃ tared budhaḥ
118 ॥ सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः । शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
118 // sūta uvāca vyāhṛtā hariṇā tvevaṃ nārādādyā maharṣayaḥ / śakreṇa sahitāḥ sarve papracchurgaruḍadhvajam
119 ॥ ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल । तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
119 // ṛṣaya ūcuḥ devadeva hṛṣīkeśa nātha nārāyaṇāmala / tad vadāśeṣamasmākaṃ yaduktaṃ bhavatā purā
120 ॥ इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् । शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
120 // indradyumnāya viprayā jñānaṃ dharmādigocaram / śuśrūṣuścāpyayaṃ śakraḥ sakhā tava jaganmaya
121 ॥ ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः । रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
121 // tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ kūrmarūpī janārdanaḥ / rasātalagato devo nāradādyairmaharṣibhiḥ
122 ॥ पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् । सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
122 // pṛṣṭaḥ provāca sakalaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam / sannidhau devarājasya tad vakṣye bhavatāmaham
123 ॥ धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् । पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
123 // dhanyaṃ yaśasyāmāyuṣyaṃ puṇyaṃ mokṣapradaṃ nṛṇām / purāṇaśravaṇaṃ viprāḥ kathanaṃ ca viśeṣataḥ
124 ॥ श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते । उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
124 // śrutvā cādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate / upākhyānamathaikaṃ vā brahmaloke mahīyate
125 ॥ इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा । उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
125 // idaṃ purāṇaṃ paramaṃ kaurmaṃ kūrmasvarūpiṇā / uktaṃ devādhidevena śraddhātavyaṃ dvijātibhiḥ