126 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् । वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
126 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge prathamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve yatpṛṣṭo 'haṃ jagaddhitam / vakṣyamāṇaṃ mayā sarvamindradyumnāya bhāṣitam
1 ॥ भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् । पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
1 // bhūtairbhavyairbhaviṣyadbhiścaritairupabṛṃhitam / purāṇaṃ puṇyadaṃ nṛṇāṃ mokṣadharmānukīrtanam
2 ॥ अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् । उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
2 // ahaṃ nārāyaṇo devaḥ pūrvamāsaṃ na me param / upāsya vipulāṃ nidrāṃ bhogiśayyāṃ samāśritaḥ
3 ॥ चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु । ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
3 // cintayāmi punaḥ sṛṣṭiṃ niśānte pratibudhya tu / tato me sahasotpannaḥ prasādo munipuṅgavā
4 ॥ चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः । तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
4 // caturmukhastato jāto brahmā lokapitāmahaḥ / tadantare 'bhavat krodhaḥ kasmāccit kāraṇāt tadā
5 ॥ आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः । रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः । तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
5 // ātmano muniśārdūlāstatra devo maheśvaraḥ / rudraḥ krodhātmajo jajñe śūlapāṇistrilocanaḥ / tejasā sūryasaṃkāśastrailokyaṃ saṃharanniva
6 ॥ ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना । सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
6 // tataḥ śrīrabhavad devi kamalāyatalocanā / surūpā saumyavadanā mohinī sarvadehinām
7 ॥ शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा । दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
7 // śucismitā suprasannā maṅgalā mahimāspadā / divyakāntisamāyuktā divyamālyopaśobhitā
8 ॥ नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया । स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
8 // nārāyaṇī mahāmāyā mūlaprakṛtiravyayā / svadhāmnā pūrayantīdaṃ matpārśvaṃ samupāviśat
9 ॥ तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः । मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् । येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
9 // tāṃ dṛṣṭavā bhagavān brahmā māmuvāca jagatpatiḥ / mohāyāśeṣabhūtānāṃ niyojaya surūpiṇīm / yeneyaṃ vipulā sṛṣṭirvardhate mama mādhava
10 ॥ तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव । देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
10 // tathokto 'haṃ śriyaṃ devīmabruvaṃ prahasanniva / devīdamakhilaṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam / mohayitvā mamādeśāt saṃsāre vinipātaya
11 ॥ ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः । अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
11 // jñānayogaratān dāntān brahmiṣṭhān brahmavādinaḥ / akrodhanān satyaparān dūrataḥ parivarjaya
12 ॥ ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् । जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
12 // dhyāyino nirmamān śāntān dhārmikān vedapāragān / jāpinastāpasān viprān dūrataḥ parivarjaya
13 ॥ वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् । महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
13 // vedavedāntavijñānasaṃchinnāśeṣasaṃśayān / mahāyajñaparān viprān dūrataḥ parivarjaya
14 ॥ ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् । स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
14 // ye yajanti japairhemairdevadevaṃ maheśvaram / svādhyāyenejyayā dūrāt tān prayatnena varjaya
15 ॥ भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् । प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
15 // bhaktiyogasamāyuktānīśvarārpitamānasān / prāṇāyāmādiṣu ratān dūrāt pariharāmalān
16 ॥ प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् । अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
16 // praṇavāsaktamanaso rudrajapyaparāyaṇān / atharvaśiraso 'dhyetṛn dharmajñān parivarjaya
17 ॥ बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् । ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
17 // bahunātra kimuktena svadharmaparipālakān / īśvarārādhanaratān manniyogānna mohaya
18 ॥ एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा । यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
18 // evaṃ mayā mahāmāyā preritā harivallabhā / yathādeśaṃ cakārāsau tasmāllakṣmīṃ samarcayet
19 ॥ श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् । अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
19 // śriyaṃ dadāti vipulāṃ puṣṭiṃ medhāṃ yaśo balam / arcitā bhagavatpatnī tasmāllakṣmīṃ samarcayet
20 ॥ ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
20 // tato 'sṛjat sa bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ / carācarāṇi bhūtāni yathāpūrvaṃ mamājñayā
21 ॥ परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
21 // parīcibhṛgvaṅgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum / dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjad yogavidyayā
22 ॥ नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः । ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
22 // navaite brahmaṇaḥ putrā brahmāṇo brāhmaṇottamāḥ / brahmavādina evaite marīcyādyāstu sādhakāḥ
23 ॥ ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः । वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
23 // sasarja brāhmaṇān vaktrāt kṣatriyāṃśca bhujād vibhuḥ / vaiśyānūrudvayād devaḥ pādārchūdrān pitāmahaḥ
24 ॥ यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह । गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
24 // yajñaniṣpattaye brahmā śūdravarjaṃ sasarja ha / guptaye sarvavedānāṃ tebhyo yajño hi nirbabhau
25 ॥ ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च । ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
25 // ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca / brahmaṇaḥ sahajaṃ rūpaṃ nityaiṣā śaktiravyayā
26 ॥ अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
26 // anādinidhanā divyā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā / ādau vedamayī bhūtā yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ
27 ॥ अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् । न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
27 // ato 'nyānitu śāstrāṇipṛthivyāṃyānikānicit / na teṣu ramate dhīraḥ pāṣaṇḍī tena jāyate
28 ॥ वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा । स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
28 // vedārthavittamaiḥ kāryaṃ yatsmṛtaṃ munibhiḥ purā / sa jñeyaḥ paramo dharmo nānyaśāstreṣu saṃsthitaḥ
29 ॥ या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
29 // yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ / sarvāstā niṣphalāḥ pretyatamoniṣṭhāhitāḥ smṛtāḥ
30 ॥ पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः । शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
30 // pūrvakalpe prajā jātāḥ sarvabādāvivarjitāḥ / śuddhāntaḥ karaṇāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā
31 ॥ ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् । अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
31 // tataḥ kālavaśāt tāsāṃ rāgadveṣādiko 'bhavat / adharmo muniśārdūlāḥ svadharmapratibandhakaḥ
32 ॥ ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते । रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
32 // tataḥ sā sahajā siddhistāsāṃ nātīva jāyate / rajomātrātmikāstāsāṃ siddhayo 'nyāstadābhavan
33 ॥ तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः । वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् । ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
33 // tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu kālayogena tāḥ punaḥ / vārtopāyaṃ punaścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām / tatastāsāṃ vibhurbrahmā karmājīvamakalpayat
34 ॥ स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् । साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः । भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
34 // svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ dharmān provāca dharmadṛk / sākṣāt prajāpatermūrtirnisṛṣṭā brahmaṇā dvijāḥ / bhṛgvādayastadvadanācchrutvā dharmānathocire
35 ॥ यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् । अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
35 // yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigraham / adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇi dvijottamāḥ
36 ॥ दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः । दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
36 // dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣatriyavaiśyayoḥ / daṇḍo yuddhaṃ kṣatriyasya kṛṣirvaiśyasya śasyate
37 ॥ शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् । कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
37 // śuśrūṣaiva dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmasādhanam / kārukarma tathājīvaḥ pākayajño 'pi dharmataḥ
38 ॥ ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् । गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
38 // tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān / gṛhasthaṃ ca vanasthaṃ ca bhikṣukaṃ brahmacāriṇam
39 ॥ अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् । गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
39 // agnayo 'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārcanam / gṛhasthasya samāsena dharmo 'yaṃ munipuṅgavāḥ
40 ॥ होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च । संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
40 // homo mūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca / saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmo 'yaṃ vanavāsinām
41 ॥ भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः । सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
41 // bhaikṣāśanaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ / samyagjñānaṃ ca vairāgyaṃ dharmo 'yaṃ bhikṣuke mataḥ
42 ॥ भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च । सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
42 // bhikṣācaryā ca śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca / sandhyākarmāgnikāryaṃ ca dharmo 'yaṃ brahmacāriṇām
43 ॥ ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः । साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
43 // brahmacārivanasthānāṃ bhikṣukāṇāṃ dvijottamāḥ / sādhāraṇaṃ brahmacaryaṃ provāca kamalodbhavaḥ
44 ॥ ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः । पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
44 // ṛtukālābhigāmitvaṃ svadāreṣu na cānyataḥ / parvavarjaṃ gṛhasthasya brahmacaryamudāhṛtam
45 ॥ आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः । अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
45 // āgarbhasaṃbhavādādyāt kāryaṃ tenāpramādataḥ / akurvāṇastu viprendrā bhrūṇahā tu prajāyate
46 ॥ वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् । गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
46 // vedābhyāso 'nvahaṃ śaktyā śrāddhaṃ cātithipūjanam / gṛhasthasya paro dharmo devatābhyarcanaṃ tathā
47 ॥ वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि । देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
47 // vaivāhmamagnimindhīta sāyaṃ prātaryathāvidhi / deśāntaragato vātha mṛtapatnīka eva vā
48 ॥ त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते । अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
48 // trayāṇāmāśramāṇāṃ tu gṛhastho yonirucyate / anye tamupajīvanti tasmācchreyān gṛhāśramī
49 ॥ ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् । तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
49 // aikāśramyaṃ gṛhasthasya trayāṇāṃ śrutidarśanāt / tasmād gārhasthyamevaikaṃ vijñeyaṃ dharmasādhanam
50 ॥ परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
50 // parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau / sarvalokaviruddhaṃ ca dharmamapyācarenna tu
51 ॥ धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते । धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
51 // dharmāt saṃjāyate hyartho dharmāt kāmo 'bhijāyate / dharma evāpavargāya tasmād dharmaṃ samāśrayet
52 ॥ धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः । सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
52 // dharmaścārthaśca kāmaśca trivargastriguṇo mataḥ / sattvaṃ rajastamaśceti tasmāddharmaṃ samāśrayet
53 ॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
53 // ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ / jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ
54 ॥ यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ । इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
54 // yasmin dharmasamāyuktāvarthakāmau vyavasthitau / iha loke sukhī bhūtvā pretyānantyāya kalpate
55 ॥ धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते । एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
55 // dharmāt saṃjāyate mokṣo hyarthāt kāmo 'bhijāyate / evaṃ sādhanasādhyatvaṃ cāturvidhye pradarśitam
56 ॥ य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः । माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
56 // ya evaṃ veda dharmārthakāmamokṣasya mānavaḥ / māhātmyaṃ cānutiṣṭheta sa cānantyāya kalpate
57 ॥ तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् । धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
57 // tasmādarthaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā dharmaṃ samāśrayet / dharmāt saṃjāyate sarvamityāhurbrahmavādinaḥ
58 ॥ धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
58 // dharmeṇa dhāryate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam / anādinidhanā śaktiḥ saiṣā brāhmī dvijottamāḥ
59 ॥ कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः । तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
59 // karmaṇā prāpyate dharmo jñānena ca na saṃśayaḥ / tasmājjñānena sahitaṃ karmayogaṃ samācaret
60 ॥ प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
60 // pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam / jñānapūrvaṃ nivṛttaṃ syāt pravṛttaṃ yadato 'nyathā
61 ॥ निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् । तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
61 // nivṛttaṃ sevamānastu yāti tat paramaṃ padam / tasmānnivṛttaṃ saṃsevyamanyathā saṃsaret punaḥ
62 ॥ क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च । आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
62 // kṣamā damo dayā dānamalobhastyāga eva ca / ārjavaṃ cānasūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā
63 ॥ सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः । देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
63 // satyaṃ santoṣa āstikyaṃ śraddhā cendriyanigrahaḥ / devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
64 ॥ आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता । सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
64 // āhiṃsā priyavāditvamapaiśunyamakalkatā / sāmāsikamimaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'bravīnmanuḥ
65 ॥ प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
65 // prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām / sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām
66 ॥ वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
66 // vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartatām / gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāreṇa vartatām
67 ॥ अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
67 // aṣṭāśītisahastrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām
68 ॥ सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
68 // saptarṣoṇāṃ tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ sthānamuktaṃ svayaṃbhuvā
69 ॥ यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् । हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
69 // yatīnāṃ yatacittānāṃ nyāsināmūrdhvaretasām / hairaṇyagarbhaṃ tat sthānaṃ yasmānnāvartate punaḥ
70 ॥ योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् । आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
70 // yogināmamṛtaṃ sthānaṃ vyomākhyaṃ paramākṣaram / ānandamaiśvaraṃ dhāma sā kāṣṭhā sā parāgatiḥ
71 ॥ ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन । चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
71 // ṛṣaca ūcuḥ bhagavan devatārighna hiraṇyākṣaniṣūdana / catvāro hyāśramāḥ proktā yogināmeka ucyate
72 ॥ श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः । य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
72 // śrīkūrma ūvāca sarvakarmāṇi saṃnyasya samādhimacalaṃ śritaḥ / ya āste niścalo yogī sa saṃnyāsī na pañcamaḥ
73 ॥ सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् । ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
73 // sarveṣāmāśramāṇāṃ tu dvaividhyaṃ śrutadarśitam / brahmacāryupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ
74 ॥ यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् । उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
74 // yo 'dhītyavidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet / upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ
75 ॥ उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् । कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
75 // udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet / kuṭumbabharaṇe yattaḥ sādhako 'sau gṛhī bhavet
76 ॥ ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् । एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
76 // ṛṇānitrīṇyapākṛtyatyaktvā bhāryādhanādikam / ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa maukṣikaḥ
77 ॥ तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च । स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
77 // tapastapyati yo 'raṇye yajed devān juhoti ca / svādhyāye caiva nirato vanasthastāpaso mataḥ
78 ॥ तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
78 // tapasā karṣito 'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet / sāṃnyāsikaḥ sa vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ
79 ॥ योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः । ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
79 // yogābhyāsarato nityamārurukṣurjitendriyaḥ / jñānāya vartate bhikṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ
80 ॥ यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः । सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
80 // yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ / samyag darśanasaṃpannaḥ sa yogī bhikṣurucyate
81 ॥ ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे । कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
81 // jñānasaṃnyāsinaḥ kecid vedasaṃnyāsino 'pare / karmasanyāsinaḥ kecit trividhāḥ parāmeṣṭhikāḥ
82 ॥ योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च । तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
82 // yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ sāṃkhya eva ca / tṛtīyotyāśramī proktī yogamuttamamāsthitaḥ
83 ॥ प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना । तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
83 // prathamā bhāvanā pūrve sāṃkhye tvakṣarabhāvanā / tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī
84 ॥ तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् । सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
84 // tasmādetad vijānīdhvamāśramāṇāṃ catuṣṭayam / sarveṣu vedaśāstreṣu pañcamo nopapadyate
85 ॥ एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः । दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
85 // evaṃ varṇāśramān sṛṣṭvā devadevo nirañjanaḥ / dakṣādīn prāha viśvātmā sṛjadhvaṃ vividhāḥ prajāḥ
86 ॥ ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः । असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
86 // brahmaṇo vacanāt putrā dakṣādyā munisattamāḥ / asṛjanta prajāḥ sarvā devamānuṣapūrvikāḥ
87 ॥ इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः । अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
87 // ityeṣa bhagavān brahmā straṣṭvatve sa vyavasthitaḥ / ahaṃ vai pālayāmīdaṃ saṃhariṣyati śūlabhṛt
88 ॥ तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
88 // tistrastu mūrtayaḥ proktā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / rajaḥ sattvatamoyogāt parasya paramātmanaḥ
89 ॥ अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः । अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
89 // anoyanyamanuraktāste hyanyonyamupajīvinaḥ / anyonyaṃ praṇatāścaiva līlayā parameśvarāḥ
90 ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना । तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
90 // brāhmī māheśvarī caiva tathaivākṣarabhāvanā / tistrastu bhāvanā rudre vartante satataṃ dvijāḥ
91 ॥ प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना । द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
91 // pravartate mayyajastramādyā cākṣarabhāvanā / dvitīyā brahmaṇaḥ proktā devasyākṣarabhāvanā
92 ॥ अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः । विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
92 // ahaṃ caiva mahādevo na bhinnau paramārthataḥ / vibhajyasvecchayātmānaṃ so 'nyaryāmīśvaraḥ sthitaḥ
93 ॥ त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् । पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
93 // trailokyamakhilaṃ straṣṭuṃ sadevāsuramānuṣam / puruṣaḥ parato 'vyaktād brahmatvaṃ samupāgamat
94 ॥ तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः । एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
94 // tasmād brahmā mahādevo viṣṇurviśveśvaraḥ paraḥ / ekasyaiva smṛtāstistrastanūḥ kāryavaśāt prabhoḥ
95 ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः । यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
95 // tasmāt sarvaprayatnena vandyāḥ pūjyāḥ prayatnataḥ / yadīcchedacirāt sthānaṃ yattanmokṣākhyamavyayam
96 ॥ वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः । पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
96 // varṇāśramaprayuktena dharmeṇa prītisaṃyutaḥ / pūjayed bhāvayuktena yāvajjīvaṃ pratijñayā
97 ॥ चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः । आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
97 // caturṇāmāśramāṇāṃ tu prokto 'yaṃ vidhivaddvijāḥ / āśramo vaiṣṇavo brāhmo harāśrama iti trayaḥ
98 ॥ तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः । ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
98 // talliṅgadhārī satataṃ tadbhaktajanavatsalaḥ / dhyāyedathārcayedetān brahmavidyāparāyaṇaḥ
99 ॥ सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् । सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
99 // sarveṣāmeva bhaktānāṃ śaṃbhorliṅgamanuttamam / sitena bhasmanā kāryaṃ lalāṭe tu tripuṇḍrakam
100 ॥ यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
100 // yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam / dhārayet sarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāribhiḥ
101 ॥ प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
101 // prapannā ye jagadbījaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / teṣāṃ lalāṭe tilakaṃ dhāraṇīyaṃ tu sarvadā
102 ॥ यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् । उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
102 // yo 'sāvanādirbhūtādiḥ kālātmāsau dhṛto bhavet / uparyadho bhāvayogāt tripuṇḍrasya tu dhāraṇāt
103 ॥ यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
103 // yattat pradhānaṃ triguṇaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam / dhṛtaṃ triśūladharaṇād bhavatyeva na saṃśayaḥ
104 ॥ ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः । भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
104 // brahmatejomayaṃ śuklaṃ yadetan maṇḍalaṃ raveḥ / bhavatyeva dhṛtaṃ sthānamaiśvaraṃ tilake kṛte
105 ॥ तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् । त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
105 // tasmāt kāryaṃ triśūlāṅkaṃ tathā ca tilakaṃ śubham / triyāyuṣaṃ ca bhaktānāṃ trayāṇāṃ vidhipūrvakam
106 ॥ यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः । शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
106 // yajeta juhuyādagnau japed dadyājjitendriyaḥ / śānto dānto jitakrodho varṇāśramavidhānavit
107 ॥ एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः । तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
107 // evaṃ paricared devān yāvajjīvaṃ samāhitaḥ / teṣāṃ saṃsthānamacalaṃ so 'cirādadhigacchati