46 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् । आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
46 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge catustriśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca kathayiṣyāmi te vatsa tīrthayātrāvidhikramam / ārṣeṇa tu vidhānena yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam
1 ॥ प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् । बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
1 // prayāgatīrthayātrārtho yaḥ prayāti naraḥ kvacit / balīvardaṃ samārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam
2 ॥ नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् । ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
2 // narake vasate ghore samāḥ kalpaśatāyutam / tato nivartate ghoro gavāṃ krodho hi dāruṇaḥ / salilaṃ ca na gṛhṇanti pitarastasya dehinaḥ
3 ॥ यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा । यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
3 // yastu putrāṃstathā bālān snāpayet pāyayet tathā / yathātmanā tathā sarvān dānaṃ vipreṣu dāpayet
4 ॥ ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
4 // aiśvaryāllobhamohād vā gacched yānena yo naraḥ / niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ tasamādyānaṃ vivarjayet
5 ॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति । आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
5 // gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati / ārṣeṇa tu vivāhena yathā vibhavavistaram
6 ॥ न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा । उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
6 // na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā / uttarān sa kurūn gatvā modate kālamakṣayam
7 ॥ वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
7 // vaṭamūlaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet / sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati
8 ॥ तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः । लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
8 // tatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ / lokapālāśca siddhāśca pitaro lokasaṃmatāḥ
9 ॥ सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे । नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते । हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
9 // sanatkumārapramukhāstathā brahmarṣayo 'pare / nāgāḥ supārṇāḥ siddhāśca tathā nityaṃ samāsate / hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ
10 ॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
10 // gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam / prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam
11 ॥ तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः । तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
11 // tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ / tulyaṃ phalavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ
12 ॥ न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
12 // na mātṛvacanāt tāta na lokavacanādapi / matirutkramaṇīyā te prayāgagāmanaṃ prati
13 ॥ दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे । तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
13 // daśa tīrtha sahastrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāpare / teṣāṃ sānnidhyamatraiva tīrthānāṃ kurunandana
14 ॥ या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
14 // yā gatiryogayuktasya sattvasthasya manīṣiṇaḥ / sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame
15 ॥ न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर । ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
15 // na te jīvanti loke 'smin yatra tatra yudhiṣṭhira / ye prayāgaṃ na saṃprāptāstriṣu lokeṣu viśrutam
16 ॥ एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
16 // evaṃ dṛṣṭvā tu tat tīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam / mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā
17 ॥ कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
17 // kambalāśvatarau nāgau yamunādakṣiṇe taṭe / tatra snātvā ca pītvā ca mucyate sarvapātakaiḥ
18 ॥ तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः । आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
18 // tatra gatvā naraḥ sthānaṃ mahādevasya dhīmataḥ / ātmānaṃ tārayet pūrvaṃ daśātītān daśāparān
19 ॥ कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् । स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
19 // kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet / svargalokamavāpnoti yāvadāhūtasaṃplavam
20 ॥ पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप । अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
20 // pūrvapārśve tu gaṅgāyāstrailokyakhyātimān nṛpa / avacaḥ sarvasāmudraḥ pratiṣṭhānaṃ ca viśrutam
21 ॥ ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति । सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
21 // brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ yadi tiṣṭhati / sarvapāpaviśuddhātmā so 'śvamedhaphalaṃ labhet
22 ॥ उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः । हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
22 // uttareṇa pratiṣṭhānaṃ bhāgīrathyāstu savyataḥ / haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam
23 ॥ अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
23 // aśvamedhaphalaṃ tatra smṛtamātrāt tu jāyate / yāvaccandraśca sūryaśca tāvat svarge mahīyate
24 ॥ उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे । परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
24 // urvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṇḍure / parityajatiyaḥ prāṇān śṛṇu tasyāpi yat phalam
25 ॥ षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च । आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
25 // ṣaṣṭivarṣasahastrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / āste sa pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa
26 ॥ अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
26 // athaṃ saṃdhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ / naraḥ śucirupāsīta brahmalokamavāpnuyāt
27 ॥ कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
27 // koṭitīrthaṃ samāśritya yastu prāṇān parityajet / koṭivarṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate
28 ॥ यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना । सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
28 // yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthatapovanā / siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
29 ॥ क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः । दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
29 // kṣitau tārayate martyān nāgāṃstārayate 'pyadhaḥ / divi tārayate devāṃstena tripathagā smṛtā
30 ॥ यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु । तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
30 // yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti puruṣasya tu / tāvad varṣasahastrāṇi svargaloke mahīyate
31 ॥ तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी । मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
31 // tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nadīnāṃ paramā nadī / mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi
32 ॥ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
32 // sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā / gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame
33 ॥ सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
33 // sarveṣāme bhūtānāṃ pāpopahatacetasām / gatimanveṣamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ
34 ॥ पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् । माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
34 // pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam / māheśvarāt paribhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā
35 ॥ कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
35 // kṛte yuge tu tīrthāni tretāyāṃ puṣkaraṃ param / dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṅgāṃ viśiṣyate
36 ॥ गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः । नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
36 // gaṅgāmeva niṣeveta prayāge tu viśeṣataḥ / nānyat kaliyugodbhūtaṃ malaṃ hantuṃ suduṣkṛtam
37 ॥ अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते । स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
37 // akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo vipadyate / sa mṛto jāyate svarge narakaṃ ca na paśyati