36 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् । इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत
36 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge trayastriśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ māhātmyamavimuktasya yathāvat tadudīritam / idānīṃ tu prayāgasya māhātmyaṃ brūhi suvrata
1 ॥ यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै । इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्
1 // yāni tīrthāni tatraiva viśrutāni mahānti vai / idānīṃ kathayāsmākaṃ sūta sarvārthavid bhavān
2 ॥ सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः । प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः
2 // sūta uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vistareṇa bravīmi vaḥ / prayāgasya ca māhātmyaṃ yatra devaḥ pitāmahaḥ
3 ॥ मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने । यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्
3 // mārkaṇḍeyena kathitaṃ kaunteyāya mahātmane / yathā yudhiṣṭhirāyaitat tadvakṣye bhavatāmaham
4 ॥ निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः । शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः
4 // nihatya kauravāna sarvān bhrātṛbhiḥ saha pārthivaḥ / śokena mahātāviṣṭā mumoha sa yudhiṣṭhiraḥ
5 ॥ अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः । संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति
5 // acireṇātha kālena mārkaṇḍeyo mahātapāḥ / saṃprāpto hāstinapuraṃ rājadvāre sa tiṣṭhati
6 ॥ द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् । मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः
6 // dvārapālo 'pi taṃ dṛṣṭvā rājñaḥ kathitavān drutam / mārkaṇḍeyo draṣṭumicchaṃstvāmāste dvāryasau muniḥ
7 ॥ त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् । स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने
7 // tvarito dharmaputrastu dvārametyāha tatparam / svāgataṃ te mahāprājña svāgataṃ te mahāmune
8 ॥ अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् । अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने
8 // adya me saphalaṃ janma adya me tāritaṃ kulam / adya me pitarastuṣṭāstvayi tuṣṭe mahāmune
9 ॥ सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः । युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्
9 // siṃhāsanamupasthāpya pādaśaucārcanādibhiḥ / yudhiṣṭhiro mahātmeti pūjayāmāsa taṃ munim
10 ॥ मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् । किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः
10 // mārkaṇḍeyastatastuṣṭaḥ provāca sa yudhiṣṭhiram / kimarthaṃ muhyase vidvan sarvaṃ jñātvāhamāgataḥ
11 ॥ ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् । कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः
11 // tato yudhiṣṭhiro rājā praṇamyāha mahāmunim / kathaya tvaṃ samāsena yena mucyeta kilbiṣaiḥ
12 ॥ निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः । अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव
12 // nihatā vahavo yuddhe puṃso niraparādhinaḥ / asmābhiḥ kauravaiḥ sārdhaṃ prasaṅgānmunipuṅgava
13 ॥ येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि । मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति
13 // yena hiṃsāsamudbhūtājjanmāntarakṛtādapi / mucyate pātakādasmāt tad bhavān vaktumarhati
14 ॥ मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् । प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्
14 // mārkaṇḍeya uvāca śṛṇu rājan mahābhāga yanmāṃ pṛcchasi bhārat / prayāgagamanaṃ śreṣṭhaṃ narāṇāṃ pāpanāśanam
15 ॥ तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः । समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः
15 // tatra devo mahādevo rudro viśvāmareśvaraḥ / samāste bhagavān brahmā svayaṃbhūrapi daivadaiḥ
16 ॥ युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् । मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्
16 // yudhiṣṭhira uvāca bhagavañcchrotumicchāmi prayāgagamane phalam / mṛtānāṃ kā gatistatra snātānāmapi kiṃ phalam
17 ॥ ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् । भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते
17 // ye vasanti prayāge tu brūhi teṣāṃ tu kiṃ phalam / bhavatā viditaṃ hyetat tanme brūhi namo 'stu te
18 ॥ मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् । पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्
18 // mārkaṇḍeya uvāca kathayiṣyāmi te vatsa yā ceṣṭā yacca tatphalam / purā maharṣibhiḥ samyak kathyamānaṃ mayā śrutam
19 ॥ एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
19 // etat prajāpatikṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam / atra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ
20 ॥ तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः । बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु
20 // tatra brahmādayo devā rakṣāṃ kurvanti saṃgatāḥ / bahūnyanyāni tīrthāni sarvapāpāpahāni tu
21 ॥ कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि । संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्
21 // kathituṃ neha śaknomi bahuvarṣaśatairapi / saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi prayāgasyeha kīrtanam
22 ॥ षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् । यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः
22 // ṣaṣṭirdhanuḥ sahastrāṇi yāni rakṣanti jāhnavīm / yamunāṃ rakṣati sadā savitā saptavāhanaḥ
23 ॥ प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः । मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्
23 // prayāge tu viśeṣeṇa svayaṃ vasati vāsavaḥ / maṇḍalaṃ rakṣati hariḥ sarvadevaiśca sammitam
24 ॥ न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः । स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्
24 // nyagrodhaṃ rakṣate nityaṃ śūlapāṇirmaheśvaraḥ / sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharaṃ śubham
25 ॥ स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् । स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप । प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्
25 // svakarmaṇāvṛto loko naiva gacchati tatpadam / svalpaṃ svalpataraṃ pāpaṃ yadā tasya narādhipa / prayāgaṃ smaramāṇasya sarvamāyāti saṃkṣayam
26 ॥ दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि । मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते
26 // darśanāt tasya tīrthasya nāma saṃkīrtanādapi / muttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate
27 ॥ पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्
27 // pañca kuṇḍāni rājendra yeṣāṃ madhye tu jāhnavī / prayāgaṃ viśataḥ puṃsaḥ pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt
28 ॥ योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः । अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्
28 // yojanānāṃ sahastreṣu gaṅgāṃ yaḥ smarate naraḥ / api duṣkṛtakarmāsau labhate paramāṃ gatim
29 ॥ कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति । तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते
29 // kīrtanānmucyate pāpād dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati / tathopaspṛśya rājendra svargaloke mahīyate
30 ॥ व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः । गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः
30 // vyādhito yadi vā dīnaḥ krūddho vāpi bhavennaraḥ / gaṅgāyamunamāsādya tyajet prāṇān prayatnataḥ
31 ॥ दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः । ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
31 // dīptakāñcanavarṇābhairvimānairbhānuvarṇibhiḥ / īpsitāṃllabhate kāmān vadanti munipuṅgavāḥ
32 ॥ सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः । वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः
32 // sarvaratnamayairdivyairnānādhvajasamākulaiḥ / varāṅganāsamākīrṇairmodate śubhalakṣaṇaḥ
33 ॥ गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते
33 // gītavāditranirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate / yāvanna smarate janma tāpat svarge mahīyate
34 ॥ तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम । हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले
34 // tasmāt svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā narottama / hiraṇyaratnasaṃpūrṇe samṛddhe jāyate kule
35 ॥ तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति । देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे
35 // tadeva smarate tīrthaṃ smaraṇāt tatra gacchati / deśastho yadi vāraṇye videśe yadi vā gṛhe
36 ॥ प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
36 // prayāgaṃ smaramāṇastu yastu prāṇān parityajet / brahmalokamavāpnoti vadanti munipuṅgavāḥ
37 ॥ सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी । ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति
37 // sarvakāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī / ṛṣayo munayaḥ siddhāstatra loke sa gacchati
38 ॥ स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे । मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा
38 // strīsahastrākule ramye mandākinyāstaṭe śubhe / modate munibhiḥ sārdhaṃ svakṛteneha karmaṇā
39 ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः । ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्
39 // siddhacāraṇagandharvaiḥ pūjyate divi daivataiḥ / tataḥ svargāt paribhraṣṭo jambudvīpapatirbhavet
40 ॥ ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः । गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः । कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः
40 // tataḥ śubhāni karmāṇi cintayānaḥ punaḥ punaḥ / guṇavān vittasaṃpanno bhavatīha na saṃśayaḥ / karmaṇā manasā vācā satyadharmapratiṣṭhitaḥ
41 ॥ गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति । सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्
41 // gaṅgāyamunayormadhye yastu grāmaṃ pratīcchati / suvarṇamatha muktāṃ vā tathaivānyān pratigrahān
42 ॥ स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा । निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते
42 // svakārye pitṛkārye vā devatābhyarcane 'pi vā / niṣphalaṃ tasya tat tīrthaṃ yāvat tatphalamaśnute
43 ॥ अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च । निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्
43 // atastīrthe na gṛhṇīyāt puṇyeṣvāyataneṣu ca / nimitteṣu ca sarveṣu apramatto dvijo bhavet
44 ॥ कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति । स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्
44 // kapilāṃ pāṭalāvarṇāṃ yastu dhenuṃ prayacchati / svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ cailakaṇṭhāṃ payasvinīm
45 ॥ यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम । तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते
45 // yāvad romāṇi tasyā vai santi gātreṣu sattama / tāvad varṣasahastrāṇi rudraloke mahīyate