24 ॥ इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु । तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे
24 // iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi tu / tāni tvaṃ kathayāsmākaṃ vyāsāṃśca dvāpare yuge
1 ॥ वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः । तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे
1 // vedaśākhāpraṇayanaṃ devadevasya dhīmataḥ / tathāvatārān dharmārthamīśānasya kalau yuge
2 ॥ कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै । एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि
2 // kiyanto devadevasya śiṣyāḥ kaliyugeṣu vai / etat sarvaṃ samāsena sūta vaktumihārhasi
3 ॥ सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
3 // sūta uvāca manuḥ svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ tataḥ svārociṣo manuḥ / uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā
4 ॥ षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्
4 // ṣaḍete manavo 'tītāḥ sāṃprataṃ tu raveḥ sutaḥ / vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram
5 ॥ स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु
5 // svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāvantaraṃ mayā / ata ūrdhvaṃ nibodhadhvaṃ manoḥ svārociṣasya tu
6 ॥ पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः
6 // pārāvatāśca tuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare / vipaścinnāma devendro babhūvāsurasūdanaḥ
7 ॥ ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा । तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
7 // ūrjastambhastathā prāṇo dānto 'tha vṛṣabhastathā / timiraścārvarīvāṃśca sapta saptarṣayo 'bhavan
8 ॥ चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्
8 // caitrakiṃpuruṣādyāśca sutāḥ svārociṣasya tu / dvitīyamatadākhyātamantaraṃ śṛṇu cottaram
9 ॥ तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः । सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः
9 // tṛtīye 'pyantare viprā uttamo nāma vai manuḥ / suśāntistatra devendro babhūvāmitrakarṣaṇaḥ
10 ॥ सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः
10 // sudhāmānastathā satyāḥ śivāścātha pratardanāḥ / vaśavartinaśca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ
11 ॥ रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा । सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
11 // rajordhvaścordhvabāhuśca sabalaścānayastathā / sutapāḥ śukra ityete sapta saptarṣayo 'bhavan
12 ॥ तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा । सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः
12 // tāmasasyāntare devāḥ surā vāharayastathā / satyāśca sudhiyaścaiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ
13 ॥ शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः । बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः
13 // śibirindrastathaivāsīcchatayajñopalakṣaṇaḥ / babhūva śaṅkare bhakto mahādevārcane rataḥ
14 ॥ ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा । पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे
14 // jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitrognirvanakastathā / pīvarastvṛṣayo hyete sapta tatrāpi cāntare
15 ॥ पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः । मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः
15 // pañcame cāpi viprendrā raivato nāma nāmataḥ / manurvasuśca tatrendro babhūvāsuramardanaḥ
16 ॥ अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश
16 // amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ svacchamedhasaḥ / ete devagaṇāstatra caturdaśa caturdaśa
17 ॥ हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे
17 // hiraṇyaromā vedaśrīrūrdhvabāhustathaiva ca / vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ / ete saptarṣayo viprāstatrāsan raivate 'ntare
18 ॥ स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः
18 // svārociṣaścottamaśca tāmaso raivatastathā / priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ
19 ॥ षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः । मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः
19 // ṣaṣṭhe manvantare cāsīccākṣuṣastu manurdvijāḥ / manojavastathaivendro devānapi nibodhataḥ
20 ॥ आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः । महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः
20 // ādyāḥ prasūtā bhāvyāśca pṛthugāśca divaukasaḥ / mahānubhāvā lekhyāśca pañcaite hyaṣṭakā gaṇāḥ
21 ॥ सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः
21 // sumedhā virajāścaiva haviṣmānuttamo madhuḥ / atināmā sahiṣṇuśca saptāsannṛṣayaḥ śubhāḥ
22 ॥ विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे
22 // vivasvataḥ suto viprāḥ śrāddhadevo mahādyutiḥ / manuḥ sa vartate dhīmān sāṃprataṃ saptame 'ntare
23 ॥ आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः । पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा
23 // ādityā vasavo rudrā devāstatra marudgaṇāḥ / purandarastathaivendro babhūva paravīrahā
24 ॥ वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः । विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
24 // vasiṣṭhaḥ kaśyapaścātrirjamadagniśca gautamaḥ / viśvāmitro bharadvājaḥ sapta saptarṣayo 'bhavan
25 ॥ विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ । तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः
25 // viṣṇuśaktiranaupamyā sattvodriktā sthitā sthitau / tadaṃśabhūtā rājānaḥ sarve ca tridivaukasaḥ
26 ॥ स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः । रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः
26 // svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamākūtyāṃ mānasaḥ sutaḥ / ruceḥ prajāpateryajñastadaṃśenābhavad dvijāḥ
27 ॥ ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः
27 // tataḥ punarasau devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare / tuṣitāyāṃ samutpannastuṣitaiḥ saha daivataiḥ
28 ॥ औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः । सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः
28 // auttame 'pyantare viṣṇuḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ / satyāyāmabhavat satyaḥ satyarūpo janārdanaḥ
29 ॥ तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि । हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः
29 // tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punareva hi / haryāyāṃ haribhirdevairharirevābhavaddhariḥ
30 ॥ रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् । संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः
30 // raivate 'pyantare caiva saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat / saṃbhūto mānasaiḥ sārdhaṃ devaiḥ saha mahādyutiḥ
31 ॥ चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह
31 // cākṣuṣe 'pyantare caiva vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ / vikuṇṭhāyāmasau jajñe vaikuṇṭhairdaivataiḥ saha
32 ॥ मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे । वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह
32 // manvantare 'tra saṃprāpte tathā vaivasvate 'ntare / vāmanaḥ kaśyapād viṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha
33 ॥ त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्
33 // tribhiḥ kramairimāṃllokāñjitvā yena mahātmanā / purandarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam
34 ॥ इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै । सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः
34 // ityetāstanavastasya sapta manvantareṣu vai / sapta caivābhavan viprā yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ
35 ॥ यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना । तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्
35 // yasmād viṣṭamidaṃ kṛtsnaṃ vāmanena mahātmanā / tasmāt sa vai smṛto viṣṇurviśerdhātoḥ praveśanāt
36 ॥ एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः । भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः
36 // eṣa sarvaṃ sṛjatyādau pāti hanti ca keśavaḥ / bhūtāntarātmā bhagavān nārāyaṇa iti śrutiḥ
37 ॥ एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च
37 // ekāṃśena jagat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ / caturdhā saṃsthito vyāpī saguṇo nirguṇo 'pi ca
38 ॥ एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला । वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला
38 // ekā bhagavato mūrtirjñānarūpā śivāmalā / vāsudevābhidhānā sā guṇātītā suniṣkalā
39 ॥ द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता । निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः
39 // dvitīyā kālasaṃjñānyā tāmasī śeṣasaṃjñitā / nihanti sakalaṃ cānte vaiṣṇavī paramā tanuḥ
40 ॥ सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता । जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा
40 // sattvodriktā tathaivānyā pradyumneti ca saṃjñitā / jagat sthāpayate sarvaṃ sa viṣṇuḥ prakṛtirdhruvā
41 ॥ चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता । राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका
41 // caturtho vāsudevasya mūrtirbrāhmīti saṃjñitā / rājasī cāniruddhākhyā pradyumnaḥ sṛṣṭikārikā
42 ॥ यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः । नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः
42 // yaḥ svapityakhilaṃ bhūtvā pradyumnena saha prabhuḥ / nārāyaṇākhyo brahmāsau prijāsargaṃ karoti saḥ
43 ॥ या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः । तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्
43 // yā sā nārāyaṇatanuḥ pradyumnākhyā munīśvarāḥ / tayā saṃmohayed viśvaṃ sadevāsuramānuṣam
44 ॥ सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता । वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः
44 // saiva sarvajagatsūtiḥ prakṛtiḥ parikīrtitā / vāsudevo hyanantātmā kevalo nirguṇo hariḥ
45 ॥ प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् । वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते
45 // pradhānaṃ puruṣaḥ kālastattvatrayamanuttamam / vāsudevātmakaṃ nityametad vijñāya mucyate
46 ॥ एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः । बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः
46 // ekaṃ cedaṃ catuṣpādaṃ caturdhā punaracyutaḥ / bibheda vāsudevo 'sau pradyumno hariravyayaḥ
47 ॥ कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् । अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः
47 // kṛṣṇadvaipāyano vyāso viṣṇurnārāyaṇaḥ svayam / apāntaratamāḥ pūrvaṃ svecchayā hyabhavaddhariḥ
48 ॥ अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः
48 // anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ / eko 'yaṃ veda bhagavān vyāso nārāyaṇaḥ prabhuḥ
49 ॥ इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः । एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति
49 // ityetad viṣṇumāhātmyamuktaṃ vo munipuṅgavāḥ / etat satyaṃ punaḥ satyamevaṃ jñātvā na muhyati