प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः
plakṣadvīpādidvīpeṣu sapta saptasu parvatāḥ ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते
plakṣadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyān mahācalān gomedako 'tra prathamo dvitīyaścāndra ucyate
तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते
tṛtīyo nārado nāma caturtho dundubhiḥ smṛtaḥ pañcamaḥ somako nāma sumanāḥ ṣaṣṭha ucyate
स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः
sa eva vaibhavaḥ prokto vaibhrājaḥ saptamaḥ smṛtaḥ saptaite girayaḥ proktāḥ plakṣadvīpe viśeṣataḥ
सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः
sapta vai śālmalidvīpe tāṃstu vakṣyāmyanukramāt kumudaścottamaścaiva parvataś ca balāhakaḥ
द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः
droṇaḥ kaṅkaś ca mahiṣaḥ kakudmān saptamaḥ smṛtaḥ kuśadvīpe tu saptaiva dvīpāś ca kulaparvatāḥ
तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः
tāṃstu saṃkṣepato vakṣye nāmamātreṇa vai kramāt vidrumaḥ prathamaḥ prokto dvitīyo hemaparvataḥ
तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः
tṛtīyo dyutimānnāma caturthaḥ puṣpitaḥ smṛtaḥ kuśeśayaḥ pañcamastu ṣaṣṭho harigiriḥ smṛtaḥ
सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्
saptamo mandaraḥ śrīmān mahādevaniketanam mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dhāraṇād apām
तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे
tatra sākṣādvṛṣāṅkastu viśveśo vimalaḥ śivaḥ somaḥ sanandī bhagavān āste hemagṛhottame
तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्
tapasā toṣitaḥ pūrvaṃ mandareṇa maheśvaraḥ avimukte mahākṣetre lebhe sa paramaṃ varam
प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे
prārthitaś ca mahādevo nivāsārthaṃ sahāṃbayā avimuktādupāgamya cakre vāsaṃ sa mandare
सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः
sanandī sagaṇaḥ somas tenāsau tanna muñcati krauñcadvīpe tu sapteha krauñcādyāḥ kulaparvatāḥ
क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः
krauñco vāmanakaḥ paścāt tṛtīyaścāndhakārakaḥ andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ
दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः
divāvṛtaḥ paraścāpi vivindo girirucyate vivindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ
पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः
puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ
शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः
śākadvīpe ca girayaḥ sapta tāṃstu nibodhata udayo raivataścāpi śyāmako munisattamāḥ
राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः
rājataśca giriḥ śrīmān āṃbikeyaḥ suśobhanaḥ āṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ
तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः
tathaiva kesarītyukto yato vāyuḥ prajāyate puṣkare parvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ
चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्
citrairmaṇimayaiḥ kūṭaiḥ śilājālaiḥ samucchritaiḥ dvīpasya tasya pūrvārdhe citrasānusthito mahān
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ adhaścaiva catustriṃśat sahasrāṇi mahācalaḥ
द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
dvīpasyārdhe parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ tāvadeva tu vistīrṇaḥ pārśvataḥ parimaṇḍalaḥ
स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः
sa eva dvīpapaścārdhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ eka eva mahāsānuḥ saṃniveśāddvidhā kṛtaḥ
तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ
tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau rājatau mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau
महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते
mahāvītaṃ tu yadvarṣaṃ bāhyato mānasasya tu tasyaivābhyantaro yastu dhātakīkhaṇḍa ucyate
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ puṣkaradvīpavistāravistīrṇo 'sau samantataḥ
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः
vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu evaṃ dvīpāḥ samudraistu saptasaptabhir āvṛtāḥ
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्
dvīpasyānantaro yastu samudraḥ saptamastu vai evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparam
परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च
pareṇa puṣkarasyātha anuvṛtya sthito mahān svādūdakasamudrastu samantātpariveṣṭya ca
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा
pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caikaśilopamā
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते
tasyāḥ pareṇa śailastu maryādāpāramaṇḍalaḥ prakāśaścāprakāśaś ca lokālokaḥ sa ucyate
दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः
dṛśyādṛśyagirir yāvat tāvadeṣā dharā dvijāḥ yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ
तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः
tāvāṃś ca vistarastasya lokālokamahāgireḥ arvācīne tu tasyārdhe caranti raviraśmayaḥ
परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः
parārdhe tu tamo nityaṃ lokālokastataḥ smṛtaḥ evaṃ saṃkṣepataḥ prokto bhūrlokasya ca vistaraḥ
आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः
ā bhānorvai bhuvaḥ svastu ā dhruvānmunisattamāḥ āvahādyā niviṣṭāstu vāyorvai sapta nemayaḥ
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः
āvahaḥ pravahaścaiva tataścānuvahas tathā saṃvaho vivahaścātha tataścordhvaṃ parāvahaḥ
द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः
dvijāḥ parivahaśceti vāyorvai sapta nemayaḥ balāhakās tathā bhānuś candro nakṣatrarāśayaḥ
ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्
grahāṇi ṛṣayaḥ sapta dhruvo viprāḥ kramādiha yojanānāṃ mahīpṛṣṭhād ūrdhvaṃ pañcadaśa ā dhruvāt
नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि
niyutānyekaniyutaṃ bhūpṛṣṭhādbhānumaṇḍalam rathaḥ ṣoḍaśasāhasro bhāskarasya tathopari
चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः
caturaśītisāhasro meruścopari bhūtalāt koṭiyojanamākramya maharloko dhruvāddhruvaḥ
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः
janaloko maharlokāt tathā koṭidvayaṃ dvijāḥ janalokāttapolokaś catasraḥ koṭayo mataḥ
प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः
prājāpatyādbrahmalokaḥ koṭiṣaṭkaṃ visṛjya tu puṇyalokāstu saptaite hy aṇḍe 'sminkathitā dvijāḥ
अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु
adhaḥ saptatalānāṃ tu narakāṇāṃ hi koṭayaḥ māyāntāścaiva ghorādyā aṣṭāviṃśatireva tu
पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च
pāpinasteṣu pacyante svasvakarmānurūpataḥ avīcyantāni sarvāṇi rauravādyāni teṣu ca
प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च
pratyekaṃ pañcakānyāhur narakāṇi viśeṣataḥ aṇḍamādau mayā proktam aṇḍasyāvaraṇāni ca
हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः
hiraṇyagarbhasargaś ca prasaṃgādbahuvistarāt aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ
सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश
sarvagatvāt pradhānasya tiryag ūrdhvam adhas tathā aṇḍeṣveteṣu sarveṣu bhuvanāni caturdaśa
प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च
pratyaṇḍaṃ dvijaśārdūlās teṣāṃ heturmaheśvaraḥ aṇḍeṣu cāṇḍabāhyeṣu tathāṇḍāvaraṇeṣu ca
तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः
tamo 'nte ca tamaḥpāre cāṣṭamūrtirvyavasthitaḥ asyātmano maheśasya mahādevasya dhīmataḥ
अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः
adehinas tvaho deham akhilaṃ paramātmanaḥ asyāṣṭamūrteḥ śarvasya śivasya gṛhamedhinaḥ
गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः
gṛhiṇī prakṛtirdivyā prajāś ca mahadādayaḥ paśavaḥ kiṅkarāstasya sarve dehābhimāninaḥ
आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव
ādyantahīno bhagavān anantaḥ pumānpradhānapramukhāś ca sapta pradhānamūrtistvatha ṣoḍaśāṅgo maheśvaraścāṣṭatanuḥ sa eva
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च
ājñābalāttasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ jyotirgaṇaḥ śakramukhāḥ surāś ca vaimānikāḥ sthāvarajaṅgamāś ca
दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि
dṛṣṭvā yakṣaṃ lakṣaṇairhīnamīśaṃ dṛṣṭvā sendrāste kimetattviheti yakṣaṃ gatvā niścayātpāvakādyāḥ śaktikṣīṇāścābhavan yattato 'pi
दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः
dagdhuṃ tṛṇaṃ vāpi samakṣamasya yakṣasya vahnirna śaśāka viprāḥ vāyustṛṇaṃ cālayituṃ tathānye svānsvānprabhāvān sakalāmarendrāḥ
तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा
tadā svayaṃ vṛtraripuḥ surendraiḥ sureśvaraḥ sarvasamṛddhihetuḥ sureśvaraṃ yakṣamuvāca ko vā bhavānitītthaṃ sa kutūhalātmā
तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्
tadā hyadṛśyaṃ gata eva yakṣas tadāṃbikā haimavatī śubhāsyā umā śubhairābharaṇairanekaiḥ suśobhamānā tvanu cāvirāsīt
किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति
kimetadīśe bahuśobhamāne vāṃbike yakṣavapuścakāsti
प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्
praṇemurenāṃ mṛgarājagāminīmumāmajāṃ lohitaśuklakṛṣṇām
संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह
saṃbhāvitā sā sakalāmarendraiḥ sarvapravṛttistu surāsurāṇām ahaṃ purāsaṃ prakṛtiś ca puṃso yakṣasya cājñāvaśagetyathāha
तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्
tasmāddvijāḥ sarvamajasya tasya niyogataścāṇḍamabhūdajādvai ajaś ca aṇḍādakhilaṃ ca tasmāj jyotirgaṇairlokamajātmakaṃ tat