एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्
etacchrutvā tu munayaḥ punastaṃ saṃśayānvitāḥ papracchuruttaraṃ bhūyas tadā te romaharṣaṇam
यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
yadetaduktaṃ bhavatā sūteha vadatāṃ vara etadvistarato brūhi jyotiṣāṃ ca vinirṇayam
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇaye
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
asminnarthe mahāprājñair yaduktaṃ śāntabuddhibhiḥ etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim
यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
yathā devagṛhāṇīha sūryacandrādayo grahāḥ ataḥ paraṃ tu trividham agnervakṣye samudbhavam
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
divyasya bhautikasyāgner atho 'gneḥ pārthivasya ca vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः
avyākṛtamidaṃ tvāsīn naiśena tamasā vṛtam caturbhāgāvaśiṣṭe 'smin loke naṣṭe viśeṣataḥ
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया
svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokasarvārthasādhakaḥ khadyotavatsa vyacarad āvirbhāvacikīrṣayā
सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
so 'gniṃ sṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritaḥ saṃhṛtya tatprakāśārthaṃ tridhā vyabhajadīśvaraḥ
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
pavano yastu loke 'smin pārthivo vahnirucyate yaścāsau lokādau sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
vaidyuto 'bjastu vijñeyas teṣāṃ vakṣye tu lakṣaṇam vaidyuto jāṭharaḥ sauro vārigarbhāstrayo 'gnayaḥ
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
tasmādapaḥ pibansūryo gobhir dīpyatyasau vibhuḥ jale cābjaḥ samāviṣṭo nādbhir agniḥ praśāmyati
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
mānavānāṃ ca kukṣistho nāgniḥ śāmyati pāvakaḥ arciṣmānpavanaḥ so 'gnir niṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklī nirūṣmā samprajāyate prabhā saurī tu pādena hy astaṃ yāte divākare
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate udyantaṃ ca punaḥ sūryam auṣṇyam agneḥ samāviśet
पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
pādena pārthivasyāgnes tasmādagnistapatyasau prakāśoṣṇasvarūpe ca saurāgneye tu tejasī
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे
parasparānupraveśād āpyāyete parasparam uttare caiva bhūmyardhe tathā hyagniś ca dakṣiṇe
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
uttiṣṭhati punaḥ sūryaḥ punarvai praviśaty apaḥ tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
astaṃ yāti punaḥ sūryo 'harvai praviśaty apaḥ tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo dṛśyanti bhāsvarāḥ
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः
etena kramayogena bhūmyardhe dakṣiṇottare udayāstamane nityam ahorātraṃ viśaty apaḥ
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ
सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
sahasrapādasau vahnir vṛttakumbhanibhaḥ smṛtaḥ ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
nādeyīścaiva sāmudrīḥ kūpāścaiva tathā ghanāḥ sthāvarā jaṅgamāścaiva vāpīkulyādikā apaḥ
तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
tasya raśmisahasraṃ tac chītavarṣoṣṇaniḥsravam tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
bhajanāścaiva mālyāś ca ketanāḥ patanās tathā amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
himodvahāś ca tā nāḍyo raśmayas triśatāḥ punaḥ reśā meghāś ca vātsyāś ca hlādinyo himasarjanāḥ
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा
candrabhā nāmataḥ sarvā pītābhāś ca gabhastayaḥ śuklāś ca kakubhāścaiva gāvo viśvabhṛtas tathā
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
śuklāstā nāmataḥ sarvās triśatīrgharmasarjanāḥ somo bibharti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ
manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi amṛtena surān sarvāṃs tisṛbhis tarpayatyasau
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
vasante caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapate tribhiḥ varṣāsvatho śaradi ca caturbhiḥ saṃpravarṣati
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः Göत्तेर् इन् देर् Sओन्ने इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
hemante śiśire caiva himamutsṛjate tribhiḥ Götter in der Sonne indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇo 'ryamā
अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने
aṃśur vivasvāṃstvaṣṭā ca parjanyo viṣṇureva ca varuṇo māghamāse tu sūrya eva tu phālgune
चैत्रे मासि भवेदंशुर् धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः
caitre māsi bhavedaṃśur dhātā vaiśākhatāpanaḥ jyeṣṭhe māsi bhavedindra āṣāḍhe cāryamā raviḥ
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः
vivasvān śrāvaṇe māsi prauṣṭhapade bhagaḥ smṛtaḥ parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā vai kārtike raviḥ
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣe viṣṇuḥ sanātanaḥ pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽंशुः सप्तभिस् तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'ṃśuḥ saptabhis tathā dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ
विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः सप्तभिस्तपते मित्रस् त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः
vivasvān daśabhir yāti yātyekādaśabhir bhagaḥ saptabhistapate mitras tvaṣṭā caivāṣṭabhiḥ smṛtaḥ
अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम्
aryamā daśabhir yāti parjanyo navabhis tathā ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣṇustapati medinīm
वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣme kāñcanasaprabhaḥ śveto varṣāsu varṇena pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः
hemante tāmravarṇastu śiśire lohito raviḥ iti varṇāḥ samākhyātā mayā sūryasamudbhavāḥ
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति
oṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pitṛṣvapi sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu niyacchati
एवं रश्मिसहस्रं तत् सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम्
evaṃ raśmisahasraṃ tat sauraṃ lokārthasādhakam bhidyate lokamāsādya jalaśītoṣṇaniḥsravam
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च
ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūryasaṃjñitam nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhāyonireva ca
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः
candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ nakṣatrādhipatiḥ somo nayanaṃ vāmamīśituḥ
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् तेषां जनानां लोके ऽस्मिन् नयनं नयते यतः
nayanaṃ caivam īśasya dakṣiṇaṃ bhāskaraḥ svayam teṣāṃ janānāṃ loke 'smin nayanaṃ nayate yataḥ