क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः
kṣetrāṇyetāni sarvāṇi ātapanti gabhastibhiḥ teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatratārakāḥ
चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
cīrṇena sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāḥ tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस् तेजसां तमसामपि
divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ ādānānnityamādityas tejasāṃ tamasāmapi
सवने स्यन्दने ऽर्थे च धातुर् एष विभाष्यते सवनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
savane syandane 'rthe ca dhātur eṣa vibhāṣyate savanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ
बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
bahulaścandra ityeṣa hlādane dhāturucyate śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
sūryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage jalatejomaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe
घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu
वसन्ति सर्वदेवाश् च स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
vasanti sarvadevāś ca sthānānyetāni sarvaśaḥ manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ
तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
tena grahā gṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca sauraṃ sūryo 'viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान् बृहद् बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम्
śaukraṃ śukro 'viśatsthānaṃ ṣoḍaśārciḥ pratāpavān bṛhad bṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lohitam
शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः
śanaiścaraṃ tathā sthānaṃ devaścāpi śanaiścaraḥ baudhaṃ budhastu svarbhānuḥ svarbhānusthānamāśritaḥ
नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśanti ca gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanām
कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्
kalpādau sampravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvad ābhūtasaṃplavam
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः
manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai abhimānino 'vatiṣṭhante devāḥ sthānaṃ punaḥ punaḥ
अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह वर्तन्ते वर्तमानैश् च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह
atītaistu sahaitāni bhāvyābhāvyaiḥ suraiḥ saha vartante vartamānaiś ca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha
अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे
asminmanvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare
द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः
dyutimānṛṣiputrastu somo devo vasuḥ smṛtaḥ śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः
bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'ṅgiraḥsutaḥ budho manoharaścaiva ṛṣiputrastu sa smṛtaḥ
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः
śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ agnirvikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitārciṣaḥ
नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः
nakṣatraṛkṣanāminyo dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः
somarkṣagrahasūryeṣu kīrtitāstvabhimāninaḥ sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानम् अम्मयं शुक्लमेव च
sauram agnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ himāṃśostu smṛtaṃ sthānam ammayaṃ śuklameva ca
आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्
āpyaṃ śyāmaṃ manojñaṃ ca budharaśmigṛhaṃ smṛtam śuklasyāpyammayaṃ śuklaṃ padaṃ ṣoḍaśaraśmivat
नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम् हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः
navaraśmi tu bhaumasya lohitaṃ sthānam uttamam haridrābhaṃ bṛhaccāpi ṣoḍaśārcirbṛhaspateḥ
अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्
aṣṭaraśmigṛhaṃ cāpi proktaṃ kṛṣṇaṃ śanaiścare svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam
विज्ञेयास्तारकाः सर्वास् त्व् ऋषयस्त्वेकरश्मयः आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः
vijñeyāstārakāḥ sarvās tv ṛṣayastvekaraśmayaḥ āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ śuklāścāpi svavarṇataḥ
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ ādityaraśmisaṃyogāt saṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ
नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
dviguṇaḥ sūryavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ tulyastayostu svarbhānur bhūtvādhastātprasarpati
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam
आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
ādityāttacca niṣkramya samaṃ gacchati parvasu ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu
स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते
svarbhānuṃ nudate yasmāt tasmātsvarbhānurucyate candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurī ubhau smṛtau vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalācca vai
प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane sarvopari nikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu
योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः
yojanānyardhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahāste dūrasarpiṇaḥ
सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्
sauro 'ṅgirāś ca vakraś ca jñeyā mandavicāriṇaḥ pūrvameva samākhyātā gatisteṣāṃ yathākramam
एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः
eteṣveva grahāḥ sarve nakṣatreṣu samutthitāḥ vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai munisattamāḥ
विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ tviṣimān dharmaputrastu somo devo vasustu saḥ
शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram
ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः
tārāgrahāṇāṃ pravaras tiṣye kṣetre samutthitaḥ grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārcirbṛhaspatiḥ
फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः
phālgunīṣu samutpannaḥ pūrvākhyāsu jagadguruḥ navārcirlohitāṅgaś ca prajāpatisuto grahaḥ
आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः
āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti smṛtaḥ revatīṣveva saptārciḥsthāne sauriḥ śanaiścaraḥ
सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी
saumyo budho dhaniṣṭhāsu pañcārcir udito grahaḥ tamomayo mṛtyusutaḥ prajākṣayakaraḥ śikhī
आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः
āśleṣāsu samutpannaḥ sarvahārī mahāgrahaḥ tathā svanāmadheyeṣu dākṣāyaṇyaḥ samutthitāḥ
तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः
tamovīryamayo rāhuḥ prakṛtyā kṛṣṇamaṇḍalaḥ bharaṇīṣu samutpanno grahaścandrārkamardanaḥ
एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः
ete tārā grahāścāpi boddhavyā bhārgavādayaḥ janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ
मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते
mucyate tena doṣeṇa tatastadgrahabhaktitaḥ sarvagrahāṇāmeteṣām ādirāditya ucyate
ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāṃ cāpi dhūmavān dhruvaḥ kila grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturdiśam
नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syād ayanānāṃ tathottaram varṣāṇāṃ caiva pañcānām ādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा
ṛtūnāṃ śiśiraścāpi māsānāṃ māgha ucyate pakṣāṇāṃ śuklapakṣastu tithīnāṃ pratipattathā
अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः
ahorātravibhāgānām ahaścādiḥ prakīrtitaḥ muhūrtānāṃ tathaivādir muhūrto rudradaivataḥ
क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्
kṣaṇaścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavidāṃ varāḥ śravaṇāntaṃ dhaniṣṭhādi yugaṃ syātpañcavārṣikam
भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः
bhānorgativiśeṣeṇa cakravatparivartate divākaraḥ smṛtastasmāt kālakṛdvibhurīśvaraḥ
चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravartakanivartakaḥ tasyāpi bhagavān rudraḥ sākṣāddevaḥ pravartakaḥ
इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः
ityeṣa jyotiṣāmevaṃ saṃniveśo 'rthaniścayaḥ lokasaṃvyavahārārthaṃ mahādevena nirmitaḥ
बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः
buddhipūrvaṃ bhagavatā kalpādau sampravartitaḥ sa āśrayo 'bhimānī ca sarvasya jyotirātmakaḥ
एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्
ekarūpapradhānasya pariṇāmo 'yamadbhutaḥ naiṣa śakyaḥ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit
गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः
gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā āgamādanumānācca pratyakṣādupapattitaḥ
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः
parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ munisattamāḥ
पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये
pañcaite hetavo jñeyā jyotirmānavinirṇaye