कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः मेढीभूतो ग्राहाणां वै वक्तुमर्हसि सांप्रतम्
kathaṃ viṣṇoḥ prasādādvai dhruvo buddhimatāṃ varaḥ meḍhībhūto grāhāṇāṃ vai vaktumarhasi sāṃpratam
एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः
etamarthaṃ mayā pṛṣṭo nānāśāstraviśāradaḥ mārkaṇḍeyaḥ purā prāha mahyaṃ śuśrūṣave dvijāḥ
सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम्
sārvabhaumo mahātejāḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ uttānapādo rājā vai pālayāmāsa medinīm
तस्य भार्याद्वयम् अभूत् सुनीतिः सुरुचिस् तथा अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः
tasya bhāryādvayam abhūt sunītiḥ surucis tathā agrajāyāmabhūtputraḥ sunītyāṃ tu mahāyaśāḥ
ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः कदाचित् सप्तवर्षे ऽपि पितुरङ्कम् उपाविशत्
dhruvo nāma mahāprājñaḥ kuladīpo mahāmatiḥ kadācit saptavarṣe 'pi pituraṅkam upāviśat
सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्य् अङ्कं रूपेण मानिता
surucistaṃ vinirdhūya svaputraṃ prītimānasā nyaveśayattaṃ viprendrā hy aṅkaṃ rūpeṇa mānitā
अलब्ध्वा स पितुर्धीमान् अङ्कं दुःखितमानसः मातुः समीपमागम्य रुरोद स पुनः पुनः
alabdhvā sa piturdhīmān aṅkaṃ duḥkhitamānasaḥ mātuḥ samīpamāgamya ruroda sa punaḥ punaḥ
रुदन्तं पुत्रमाहेदं माता शोकपरिप्लुता सुरुचिर्दयिता भर्तुस् तस्याः पुत्रो ऽपि तादृशः
rudantaṃ putramāhedaṃ mātā śokapariplutā surucirdayitā bhartus tasyāḥ putro 'pi tādṛśaḥ
मम त्वं मन्दभाग्याया जातः पुत्रो ऽप्यभाग्यवान् किं शोचसि किमर्थं त्वं रोदमानः पुनः पुनः
mama tvaṃ mandabhāgyāyā jātaḥ putro 'pyabhāgyavān kiṃ śocasi kimarthaṃ tvaṃ rodamānaḥ punaḥ punaḥ
संतप्तहृदयो भूत्वा मम शोकं करिष्यसि स्वस्थस्थानं ध्रुवं पुत्र स्वशक्त्या त्वं समाप्नुयाः
saṃtaptahṛdayo bhūtvā mama śokaṃ kariṣyasi svasthasthānaṃ dhruvaṃ putra svaśaktyā tvaṃ samāpnuyāḥ
इत्युक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम् विश्वामित्रं ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि
ityuktaḥ sa tu mātrā vai nirjagāma tadā vanam viśvāmitraṃ tato dṛṣṭvā praṇipatya yathāvidhi
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा भगवन् वक्तुमर्हसि सर्वेषामुपरिस्थानं केन प्राप्स्यामि सत्तम
uvāca prāñjalirbhūtvā bhagavan vaktumarhasi sarveṣāmuparisthānaṃ kena prāpsyāmi sattama
पितुरङ्के समासीनं माता मां सुरुचिर्मुने व्यधूनयत्स तं राजा पिता नोवाच किंचन
pituraṅke samāsīnaṃ mātā māṃ surucirmune vyadhūnayatsa taṃ rājā pitā novāca kiṃcana
एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मंस् त्रस्तो ऽहं मातरं गतः सुनीतिराह मे माता मा कृथाः शोकमुत्तमम्
etasmāt kāraṇād brahmaṃs trasto 'haṃ mātaraṃ gataḥ sunītirāha me mātā mā kṛthāḥ śokamuttamam
स्वकर्मणा परं स्थानं प्राप्तुमर्हसि पुत्रक तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महामुने
svakarmaṇā paraṃ sthānaṃ prāptumarhasi putraka tasyā hi vacanaṃ śrutvā sthānaṃ tava mahāmune
प्राप्तो वनमिदं ब्रह्मन्न् अद्य त्वां दृष्टवान्प्रभो तव प्रसादात् प्राप्स्ये ऽहं स्थानमद्भुतमुत्तमम्
prāpto vanamidaṃ brahmann adya tvāṃ dṛṣṭavānprabho tava prasādāt prāpsye 'haṃ sthānamadbhutamuttamam
इत्युक्तः स मुनिः श्रीमान् प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् राजपुत्र शृणुष्वेदं स्थानमुत्तममाप्स्यसि
ityuktaḥ sa muniḥ śrīmān prahasann idam abravīt rājaputra śṛṇuṣvedaṃ sthānamuttamamāpsyasi
आराध्य जगतामीशं केशवं क्लेशनाशनम् दक्षिणाङ्गभवं शंभोर् महादेवस्य धीमतः
ārādhya jagatāmīśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam dakṣiṇāṅgabhavaṃ śaṃbhor mahādevasya dhīmataḥ
जप नित्यं महाप्राज्ञ सर्वपापविनाशनम् इष्टदं परमं शुद्धं पवित्रममलं परम्
japa nityaṃ mahāprājña sarvapāpavināśanam iṣṭadaṃ paramaṃ śuddhaṃ pavitramamalaṃ param
ब्रूहि मन्त्रमिमं दिव्यं प्रणवेन समन्वितम् नमो ऽस्तु वासुदेवाय इत्येवं नियतेन्द्रियः
brūhi mantramimaṃ divyaṃ praṇavena samanvitam namo 'stu vāsudevāya ityevaṃ niyatendriyaḥ
ध्यायन्सनातनं विष्णुं जपहोमपरायणः इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं विश्वामित्रं महायशाः
dhyāyansanātanaṃ viṣṇuṃ japahomaparāyaṇaḥ ityuktaḥ praṇipatyainaṃ viśvāmitraṃ mahāyaśāḥ
प्राङ्मुखो नियतो भूत्वा जजाप प्रीतमानसः शाकमूलफलाहारः संवत्सरमतन्द्रितः
prāṅmukho niyato bhūtvā jajāpa prītamānasaḥ śākamūlaphalāhāraḥ saṃvatsaramatandritaḥ
जजाप मन्त्रमनिशम् अजस्रं स पुनः पुनः वेताला राक्षसा घोराः सिंहाद्याश् च महामृगाः
jajāpa mantramaniśam ajasraṃ sa punaḥ punaḥ vetālā rākṣasā ghorāḥ siṃhādyāś ca mahāmṛgāḥ
तमभ्ययुर्महात्मानं बुद्धिमोहाय भीषणाः जपन् स वासुदेवेति न किंचित् प्रत्यपद्यत
tamabhyayurmahātmānaṃ buddhimohāya bhīṣaṇāḥ japan sa vāsudeveti na kiṃcit pratyapadyata
सुनीतिर् अस्य या माता तस्या रूपेण संवृता पिशाचि समनुप्राप्ता रुरोद भृशदुःखिता
sunītir asya yā mātā tasyā rūpeṇa saṃvṛtā piśāci samanuprāptā ruroda bhṛśaduḥkhitā
मम त्वमेकः पुत्रो ऽसि किमर्थं क्लिश्यते भवान् मामनाथामपहाय तप आस्थितवानसि
mama tvamekaḥ putro 'si kimarthaṃ kliśyate bhavān māmanāthāmapahāya tapa āsthitavānasi
एवमादीनि वाक्यानि भाषमाणां महातपाः अनिरीक्ष्यैव हृष्टात्मा हरेर्नाम जजाप सः
evamādīni vākyāni bhāṣamāṇāṃ mahātapāḥ anirīkṣyaiva hṛṣṭātmā harernāma jajāpa saḥ
ततः प्रशेमुः सर्वत्र विघ्नरूपाणि तत्र वै ततो गरुडमारुह्य कालमेघसमद्युतिः
tataḥ praśemuḥ sarvatra vighnarūpāṇi tatra vai tato garuḍamāruhya kālameghasamadyutiḥ
सर्वदेवैः परिवृतः स्तूयमानो महर्षिभिः आययौ भगवान्विष्णुः ध्रुवान्तिकम् अरातिहा
sarvadevaiḥ parivṛtaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ āyayau bhagavānviṣṇuḥ dhruvāntikam arātihā
समागतं विलोक्याथ को ऽसावित्येव चिन्तयन् पिबन्निव हृषीकेशं नयनाभ्यां जगत्पतिम्
samāgataṃ vilokyātha ko 'sāvityeva cintayan pibanniva hṛṣīkeśaṃ nayanābhyāṃ jagatpatim
जपन् स वासुदेवेति ध्रुवस्तस्थौ महाद्युतिः शङ्खप्रान्तेन गोविन्दः पस्पर्शास्यं हि तस्य वै
japan sa vāsudeveti dhruvastasthau mahādyutiḥ śaṅkhaprāntena govindaḥ pasparśāsyaṃ hi tasya vai
ततः स परमं ज्ञानम् अवाप्य पुरुषोत्तमम् तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा सर्वलोकेश्वरं हरिम्
tataḥ sa paramaṃ jñānam avāpya puruṣottamam tuṣṭāva prāñjalirbhūtvā sarvalokeśvaraṃ harim
प्रसीद देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर लोकात्मन् वेदगुह्यात्मन् त्वां प्रपन्नो ऽस्मि केशव
prasīda devadeveśa śaṅkhacakragadādhara lokātman vedaguhyātman tvāṃ prapanno 'smi keśava
न विदुस्त्वां महात्मानं सनकाद्या महर्षयः तत्कथं त्वामहं विद्यां नमस्ते भुवनेश्वर
na vidustvāṃ mahātmānaṃ sanakādyā maharṣayaḥ tatkathaṃ tvāmahaṃ vidyāṃ namaste bhuvaneśvara
तमाह प्रहसन्विष्णुर् एहि वत्स ध्रुवो भवान् स्थानं ध्रुवं समासाद्य ज्योतिषाम् अग्रभुग् भव
tamāha prahasanviṣṇur ehi vatsa dhruvo bhavān sthānaṃ dhruvaṃ samāsādya jyotiṣām agrabhug bhava
मात्रा त्वं सहितस्तत्र ज्योतिषां स्थानमाप्नुहि मत्स्थानमेतत्परमं ध्रुवं नित्यं सुशोभनम्
mātrā tvaṃ sahitastatra jyotiṣāṃ sthānamāpnuhi matsthānametatparamaṃ dhruvaṃ nityaṃ suśobhanam
तपसाराध्य देवेशं पुरा लब्धं हि शङ्करात् वासुदेवेति यो नित्यं प्रणवेन समन्वितम्
tapasārādhya deveśaṃ purā labdhaṃ hi śaṅkarāt vāsudeveti yo nityaṃ praṇavena samanvitam
नमस्कारसमायुक्तं भगवच्छब्दसंयुतम् जपेदेवं हि यो विद्वान् ध्रुवं स्थानं प्रपद्यते
namaskārasamāyuktaṃ bhagavacchabdasaṃyutam japedevaṃ hi yo vidvān dhruvaṃ sthānaṃ prapadyate
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः मात्रा सह ध्रुवं सर्वे तस्मिन् स्थाने न्यवेशयन्
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ mātrā saha dhruvaṃ sarve tasmin sthāne nyaveśayan
विष्णोराज्ञां पुरस्कृत्य ज्योतिषां स्थानमाप्तवान् एवं ध्रुवो महातेजा द्वादशाक्षरविद्यया
viṣṇorājñāṃ puraskṛtya jyotiṣāṃ sthānamāptavān evaṃ dhruvo mahātejā dvādaśākṣaravidyayā
अवाप महतीं सिद्धिम् एतत्ते कथितं मया
avāpa mahatīṃ siddhim etatte kathitaṃ mayā
तस्माद्यो वासुदेवाय प्रणामं कुरुते नरः स याति ध्रुवसालोक्यं ध्रुवत्वं तस्य तत्तथा
tasmādyo vāsudevāya praṇāmaṃ kurute naraḥ sa yāti dhruvasālokyaṃ dhruvatvaṃ tasya tattathā