Chapter 64

कथं हि रक्षसा शक्तिर् भक्षितः सो ऽनुजैः सह वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुमिहार्हसि

kathaṃ hi rakṣasā śaktir bhakṣitaḥ so 'nujaiḥ saha vāsiṣṭho vadatāṃ śreṣṭha sūta vaktumihārhasi

राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात्सहानुजैः

rākṣaso rudhiro nāma vasiṣṭhasya sutaṃ purā śaktiṃ sa bhakṣayāmāsa śakteḥ śāpātsahānujaiḥ

वसिष्ठयाज्यं विप्रेन्द्रास् तदादिश्यैव भूपतिम् कल्माषपादं रुधिरो विश्वामित्रेण चोदितः

vasiṣṭhayājyaṃ viprendrās tadādiśyaiva bhūpatim kalmāṣapādaṃ rudhiro viśvāmitreṇa coditaḥ

भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तेन रक्षसा शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित्

bhakṣitaḥ sa iti śrutvā vasiṣṭhastena rakṣasā śaktiḥ śaktimatāṃ śreṣṭho bhrātṛbhiḥ saha dharmavit

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः

hā putra putra putreti krandamāno muhurmuhuḥ arundhatyā saha muniḥ papāta bhuvi duḥkhitaḥ

नष्टं कुलमिति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा स्मरन्पुत्रशतं चैव शक्तिज्येष्ठं च शक्तिमान्

naṣṭaṃ kulamiti śrutvā martuṃ cakre matiṃ tadā smaranputraśataṃ caiva śaktijyeṣṭhaṃ ca śaktimān

न तं विनाहं जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः

na taṃ vināhaṃ jīviṣye iti niścitya duḥkhitaḥ

आरुह्य मूर्धानम् अजात्मजो ऽसौ तयात्मवान् सर्वविद् आत्मविच्च धराधरस्यैव तदा धरायां पपात पत्न्या सह साश्रुदृष्टिः

āruhya mūrdhānam ajātmajo 'sau tayātmavān sarvavid ātmavicca dharādharasyaiva tadā dharāyāṃ papāta patnyā saha sāśrudṛṣṭiḥ

धराधरात्तं पतितं धरा तदा दधार तत्रापि विचित्रकण्ठी करांबुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च

dharādharāttaṃ patitaṃ dharā tadā dadhāra tatrāpi vicitrakaṇṭhī karāṃbujābhyāṃ karikhelagāminī rudantamādāya ruroda sā ca

तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम् वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्वला

tadā tasya snuṣā prāha patnī śaktermahāmunim vasiṣṭhaṃ vadatāṃ śreṣṭhaṃ rudantī bhayavihvalā

भगवन्ब्राह्मणश्रेष्ठ तव देहम् इदं शुभम् पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं ममात्मजम्

bhagavanbrāhmaṇaśreṣṭha tava deham idaṃ śubham pālayasva vibho draṣṭuṃ tava pautraṃ mamātmajam

न त्याज्यं तव विप्रेन्द्र देहमेतत्सुशोभनम् गर्भस्थो मम सर्वार्थसाधकः शक्तिजो यतः

na tyājyaṃ tava viprendra dehametatsuśobhanam garbhastho mama sarvārthasādhakaḥ śaktijo yataḥ

एवमुक्त्वाथ धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा उत्थाप्य श्वशुरं नत्वा नेत्रे संमृज्य वारिणा

evamuktvātha dharmajñā karābhyāṃ kamalekṣaṇā utthāpya śvaśuraṃ natvā netre saṃmṛjya vāriṇā

दुःखितापि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम्

duḥkhitāpi paritrātuṃ śvaśuraṃ duḥkhitaṃ tadā arundhatīṃ ca kalyāṇīṃ prārthayāmāsa duḥkhitām

स्नुषावाक्यं ततः श्रुत्वा वसिष्ठ उत्थाय भूतलात् संज्ञामवाप्य चालिङ्ग्य सा पपात सुदुःखिता

snuṣāvākyaṃ tataḥ śrutvā vasiṣṭha utthāya bhūtalāt saṃjñāmavāpya cāliṅgya sā papāta suduḥkhitā

अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्राकुलेक्षणाम् रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः

arundhatī karābhyāṃ tāṃ saṃspṛśyāsrākulekṣaṇām ruroda muniśārdūlo bhāryayā sutavatsalaḥ

अथ नाभ्यंबुजे विष्णोर् यथा तस्याश्चतुर्मुखः आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचमाह सः

atha nābhyaṃbuje viṣṇor yathā tasyāścaturmukhaḥ āsīno garbhaśayyāyāṃ kumāra ṛcamāha saḥ

ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात् केनोक्तमिति संचिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः

tato niśamya bhagavān vasiṣṭha ṛcamādarāt kenoktamiti saṃcintya tadātiṣṭhatsamāhitaḥ

व्योमाङ्गणस्थो ऽथ हरिः पुण्डरीकनिभेक्षणः वसिष्ठमाह विश्वात्मा घृणया स घृणानिधिः

vyomāṅgaṇastho 'tha hariḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ vasiṣṭhamāha viśvātmā ghṛṇayā sa ghṛṇānidhiḥ

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र वसिष्ठ सुतवत्सल तव पौत्रमुखाम्भोजाद् ऋग् एषाद्य विनिःसृता

bho vatsa vatsa viprendra vasiṣṭha sutavatsala tava pautramukhāmbhojād ṛg eṣādya viniḥsṛtā

मत्समस्तव पौत्रो ऽसौ शक्तिजः शक्तिमान्मुने तस्मादुत्तिष्ठ संत्यज्य शोकं ब्रह्मसुतोत्तम

matsamastava pautro 'sau śaktijaḥ śaktimānmune tasmāduttiṣṭha saṃtyajya śokaṃ brahmasutottama

रुद्रभक्तश् च गर्भस्थो रुद्रपूजापरायणः रुद्रदेवप्रभावेण कुलं ते संतरिष्यति

rudrabhaktaś ca garbhastho rudrapūjāparāyaṇaḥ rudradevaprabhāveṇa kulaṃ te saṃtariṣyati

एवमुक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः वसिष्ठं मुनिशार्दूलं तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā ghṛṇī vipraṃ bhagavān puruṣottamaḥ vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ tatraivāntaradhīyata

ततः प्रणम्य शिरसा वसिष्ठो वारिजेक्षणम् अदृश्यन्त्या महातेजाः पस्पर्शोदरमादरात्

tataḥ praṇamya śirasā vasiṣṭho vārijekṣaṇam adṛśyantyā mahātejāḥ pasparśodaramādarāt

हा पुत्र पुत्र पुत्रेति पपात च सुदुःखितः ललापारुन्धती प्रेक्ष्य तदासौ रुदतीं द्विजाः

hā putra putra putreti papāta ca suduḥkhitaḥ lalāpārundhatī prekṣya tadāsau rudatīṃ dvijāḥ

स्वपुत्रं च स्मरन् दुःखात् पुनरेह्येहि पुत्रक तव पुत्रमिमं दृष्ट्वा भो शक्ते कुलधारणम्

svaputraṃ ca smaran duḥkhāt punarehyehi putraka tava putramimaṃ dṛṣṭvā bho śakte kuladhāraṇam

तवान्तिकं गमिष्यामि तव मात्रा न संशयः एवमुक्त्वा रुदन्विप्र आलिङ्ग्यारुन्धतीं तदा

tavāntikaṃ gamiṣyāmi tava mātrā na saṃśayaḥ evamuktvā rudanvipra āliṅgyārundhatīṃ tadā

पपात ताडयन्तीव स्वस्य कुक्षी करेण वै अदृश्यन्ती जघानाथ शक्तिजस्यालयं शुभा

papāta tāḍayantīva svasya kukṣī kareṇa vai adṛśyantī jaghānātha śaktijasyālayaṃ śubhā

स्वोदरं दुःखिता भूमौ ललाप च पपात च अरुन्धति तदा भीता वसिष्ठश् च महामतिः

svodaraṃ duḥkhitā bhūmau lalāpa ca papāta ca arundhati tadā bhītā vasiṣṭhaś ca mahāmatiḥ

समुत्थाप्य स्नुषां बालाम् ऊचतुर्भयविह्वलौ

samutthāpya snuṣāṃ bālām ūcaturbhayavihvalau

विचारमुग्धे तव गर्भमण्डलं करांबुजाभ्यां विनिहत्य दुर्लभम् कुलं वसिष्ठस्य समस्तमप्यहो निहन्तुमार्ये कथमुद्यता वद

vicāramugdhe tava garbhamaṇḍalaṃ karāṃbujābhyāṃ vinihatya durlabham kulaṃ vasiṣṭhasya samastamapyaho nihantumārye kathamudyatā vada

तवात्मजं शक्तिसुतं च दृष्ट्वा चास्वाद्य वक्त्रामृतम् आर्यसूनोः त्रातुं यतो देहमिमं मुनीन्द्रः सुनिश्चितः पाहि ततः शरीरम्

tavātmajaṃ śaktisutaṃ ca dṛṣṭvā cāsvādya vaktrāmṛtam āryasūnoḥ trātuṃ yato dehamimaṃ munīndraḥ suniścitaḥ pāhi tataḥ śarīram

एवं स्नुषामुपालभ्य मुनिं चारुन्धती स्थिता अरुन्धती वसिष्ठस्य प्राह चार्तेति विह्वला

evaṃ snuṣāmupālabhya muniṃ cārundhatī sthitā arundhatī vasiṣṭhasya prāha cārteti vihvalā

त्वय्येव जीवितं चास्य मुनेर् यत् सुव्रते मम जीवितं रक्ष देहस्य धात्री च कुरु यद्धितम्

tvayyeva jīvitaṃ cāsya muner yat suvrate mama jīvitaṃ rakṣa dehasya dhātrī ca kuru yaddhitam

मया यदि मुनिश्रेष्ठस् त्रातुं वै निश्चितं स्वकम् ममाशुभं शुभं देहं कथंचित् पालयाम्यहम्

mayā yadi muniśreṣṭhas trātuṃ vai niścitaṃ svakam mamāśubhaṃ śubhaṃ dehaṃ kathaṃcit pālayāmyaham

प्रियदुःखमहं प्राप्ता ह्य् असती नात्र संशयः मुने दुःखादहं दग्धा यतः पुत्री मुने तव

priyaduḥkhamahaṃ prāptā hy asatī nātra saṃśayaḥ mune duḥkhādahaṃ dagdhā yataḥ putrī mune tava

अहो ऽद्भुतं मया दृष्टं दुःखपात्री ह्यहं विभो दुःखत्राता भव ब्रह्मन् ब्रह्मसूनो जगद्गुरो

aho 'dbhutaṃ mayā dṛṣṭaṃ duḥkhapātrī hyahaṃ vibho duḥkhatrātā bhava brahman brahmasūno jagadguro

तथापि भर्तृरहिता दीना नारी भवेदिह पाहि मां तत आर्येन्द्र परिभूता भविष्यति

tathāpi bhartṛrahitā dīnā nārī bhavediha pāhi māṃ tata āryendra paribhūtā bhaviṣyati

पिता माता च पुत्राश्च पौत्राः श्वशुर एव च एते न बान्धवाः स्त्रीणां भर्ता बन्धुः परा गतिः

pitā mātā ca putrāśca pautrāḥ śvaśura eva ca ete na bāndhavāḥ strīṇāṃ bhartā bandhuḥ parā gatiḥ

आत्मनो यद्धि कथितम् अप्यर्धमिति पण्डितैः तदप्यत्र मृषा ह्यासीद् गतः शक्तिरहं स्थिता

ātmano yaddhi kathitam apyardhamiti paṇḍitaiḥ tadapyatra mṛṣā hyāsīd gataḥ śaktirahaṃ sthitā

अहो ममात्र काठिन्यं मनसो मुनिपुङ्गव पतिं प्राणसमं त्यक्त्वा स्थिता यत्र क्षणं यतः

aho mamātra kāṭhinyaṃ manaso munipuṅgava patiṃ prāṇasamaṃ tyaktvā sthitā yatra kṣaṇaṃ yataḥ

वसिष्ठाश्वत्थमाश्रित्य ह्य् अमृता तु यथा लता निर्मूलाप्यमृता भर्त्रा त्यक्ता दीना स्थिताप्यहम्

vasiṣṭhāśvatthamāśritya hy amṛtā tu yathā latā nirmūlāpyamṛtā bhartrā tyaktā dīnā sthitāpyaham

स्नुषावाक्यं निशम्यैव वसिष्ठो भार्यया सह तदा चक्रे मतिं धीमान् यातुं स्वाश्रममाश्रमी

snuṣāvākyaṃ niśamyaiva vasiṣṭho bhāryayā saha tadā cakre matiṃ dhīmān yātuṃ svāśramamāśramī

कृच्छ्रात्सभार्यो भगवान् वसिष्ठः स्वाश्रमं क्षणात् अदृश्यन्त्या च पुण्यात्मा संविवेश स चिन्तयन्

kṛcchrātsabhāryo bhagavān vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ kṣaṇāt adṛśyantyā ca puṇyātmā saṃviveśa sa cintayan

सा गर्भं पालयामास कथंचिन्मुनिपुङ्गवाः कुलसंधारणार्थाय शक्तिपत्नी पतिव्रता

sā garbhaṃ pālayāmāsa kathaṃcinmunipuṅgavāḥ kulasaṃdhāraṇārthāya śaktipatnī pativratā

ततः सासूत तनयं दशमे मासि सुप्रभम् शक्तिपत्नी यथा शक्तिं शक्तिमन्तमरुन्धती

tataḥ sāsūta tanayaṃ daśame māsi suprabham śaktipatnī yathā śaktiṃ śaktimantamarundhatī

असूत सा दितिर्विष्णुं यथा स्वाहा गुहं सुतम् अग्निं यथारणिः पत्नी शक्तेः साक्षात्पराशरम्

asūta sā ditirviṣṇuṃ yathā svāhā guhaṃ sutam agniṃ yathāraṇiḥ patnī śakteḥ sākṣātparāśaram

यदा तदा शक्तिसूनुर् अवतीर्णो महीतले शक्तिस्त्यक्त्वा तदा दुःखं पितॄणां समतां ययौ

yadā tadā śaktisūnur avatīrṇo mahītale śaktistyaktvā tadā duḥkhaṃ pitṝṇāṃ samatāṃ yayau

भ्रातृभिः सह पुण्यात्मा आदित्यैर् इव भास्करः रराज पितृलोकस्थो वासिष्ठो मुनिपुङ्गवाः

bhrātṛbhiḥ saha puṇyātmā ādityair iva bhāskaraḥ rarāja pitṛlokastho vāsiṣṭho munipuṅgavāḥ

जगुस्तदा च पितरो ननृतुश् च पितामहाः प्रपितामहाश् च विप्रेन्द्रा ह्य् अवतीर्णे पराशरे

jagustadā ca pitaro nanṛtuś ca pitāmahāḥ prapitāmahāś ca viprendrā hy avatīrṇe parāśare

ये ब्रह्मवादिनो भूमौ ननृतुर् दिवि देवताः पुष्कराद्याश् च ससृजुः पुष्पवर्षं च खेचराः

ye brahmavādino bhūmau nanṛtur divi devatāḥ puṣkarādyāś ca sasṛjuḥ puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ

पुरेषु राक्षसानां च प्रणादं विषमं द्विजाः आश्रमस्थाश् च मुनयः समूहुर्हर्षसंततिम्

pureṣu rākṣasānāṃ ca praṇādaṃ viṣamaṃ dvijāḥ āśramasthāś ca munayaḥ samūhurharṣasaṃtatim

अवतीर्णो यथा ह्यण्डाद् भानुः सो ऽपि पराशरः अदृश्यन्त्याश्चतुर्वक्त्रो मेघजालाद्दिवाकरः

avatīrṇo yathā hyaṇḍād bhānuḥ so 'pi parāśaraḥ adṛśyantyāścaturvaktro meghajālāddivākaraḥ

सुखं च दुःखमभवद् अदृश्यन्त्यास्तथा द्विजाः दृष्ट्वा पुत्रं पतिं स्मृत्वा अरुन्धत्या मुनेस्तथा

sukhaṃ ca duḥkhamabhavad adṛśyantyāstathā dvijāḥ dṛṣṭvā putraṃ patiṃ smṛtvā arundhatyā munestathā

दृष्ट्वा च तनयं बाला पराशरमतिद्युतिम् ललाप विह्वला बाला सन्नकण्ठी पपात च

dṛṣṭvā ca tanayaṃ bālā parāśaramatidyutim lalāpa vihvalā bālā sannakaṇṭhī papāta ca

सा पराशरमहो महामतिं देवदानवगणैश् च पूजितम् जातमात्रम् अनघं शुचिस्मिता बुध्य साश्रुनयना ललाप च

sā parāśaramaho mahāmatiṃ devadānavagaṇaiś ca pūjitam jātamātram anaghaṃ śucismitā budhya sāśrunayanā lalāpa ca

हा वसिष्ठसुत कुत्रचिद्गतः पश्य पुत्रमनघं तवात्मजम् त्यज्य दीनवदनां वनान्तरे पुत्रदर्शनपरामिमां प्रभो

hā vasiṣṭhasuta kutracidgataḥ paśya putramanaghaṃ tavātmajam tyajya dīnavadanāṃ vanāntare putradarśanaparāmimāṃ prabho

शक्ते स्वं च सुतं पश्य भ्रातृभिः सह षण्मुखम् यथा महेश्वरो ऽपश्यत् सगणो हृषिताननः

śakte svaṃ ca sutaṃ paśya bhrātṛbhiḥ saha ṣaṇmukham yathā maheśvaro 'paśyat sagaṇo hṛṣitānanaḥ

अथ तस्यास्तदालापं वसिष्ठो मुनिसत्तमः श्रुत्वा स्नुषामुवाचेदं मा रोदीर् इति दुःखितः

atha tasyāstadālāpaṃ vasiṣṭho munisattamaḥ śrutvā snuṣāmuvācedaṃ mā rodīr iti duḥkhitaḥ

आज्ञया तस्य सा शोकं वसिष्ठस्य कुलाङ्गना त्यक्त्वा ह्यपालयद्बालं बाला बालमृगेक्षणा

ājñayā tasya sā śokaṃ vasiṣṭhasya kulāṅganā tyaktvā hyapālayadbālaṃ bālā bālamṛgekṣaṇā

दृष्ट्वा तामबलां प्राह मङ्गलाभरणैर् विना आसीनामाकुलां साध्वीं बाष्पपर्याकुलेक्षणाम्

dṛṣṭvā tāmabalāṃ prāha maṅgalābharaṇair vinā āsīnāmākulāṃ sādhvīṃ bāṣpaparyākulekṣaṇām

अम्ब मङ्गलविभूषणैर् विना देहयष्टिरनघे न शोभते वक्तुमर्हसि तवाद्य कारणं चन्द्रबिंबरहितेव शर्वरी

amba maṅgalavibhūṣaṇair vinā dehayaṣṭiranaghe na śobhate vaktumarhasi tavādya kāraṇaṃ candrabiṃbarahiteva śarvarī

मातर्मातः कथं त्यक्त्वा मङ्गलाभरणानि वै आसीना भर्तृहीनेव वक्तुमर्हसि शोभने

mātarmātaḥ kathaṃ tyaktvā maṅgalābharaṇāni vai āsīnā bhartṛhīneva vaktumarhasi śobhane

अदृश्यन्ती तदा वाक्यं श्रुत्वा तस्य सुतस्य सा न किंचिद् अब्रवीत् पुत्रं शुभं वा यदि वेतरत्

adṛśyantī tadā vākyaṃ śrutvā tasya sutasya sā na kiṃcid abravīt putraṃ śubhaṃ vā yadi vetarat

अदृश्यन्तीं पुनः प्राह शाक्तेयो भगवान्मम मातः कुत्र महातेजाः पिता वद वदेति ताम्

adṛśyantīṃ punaḥ prāha śākteyo bhagavānmama mātaḥ kutra mahātejāḥ pitā vada vadeti tām

श्रुत्वा रुरोद सा वाक्यं पुत्रस्यातीव विह्वला भक्षितो रक्षसा तातस् तवेति निपपात च

śrutvā ruroda sā vākyaṃ putrasyātīva vihvalā bhakṣito rakṣasā tātas taveti nipapāta ca

श्रुत्वा वसिष्ठो ऽपि पपात भूमौ पौत्रस्य वाक्यं स रुदन्दयालुः अरुन्धती चाश्रमवासिनस्तदा मुनेर्वसिष्ठस्य मुनीश्वराश् च

śrutvā vasiṣṭho 'pi papāta bhūmau pautrasya vākyaṃ sa rudandayāluḥ arundhatī cāśramavāsinastadā munervasiṣṭhasya munīśvarāś ca

भक्षितो रक्षसा मातुः पिता तव मुखादिति श्रुत्वा पराशरो धीमान् प्राह चास्राविलेक्षणः

bhakṣito rakṣasā mātuḥ pitā tava mukhāditi śrutvā parāśaro dhīmān prāha cāsrāvilekṣaṇaḥ

अभ्यर्च्य देवदेवेशं त्रैलोक्यं सचराचरम् क्षणेन मातः पितरं दर्शयामीति मे मतिः

abhyarcya devadeveśaṃ trailokyaṃ sacarācaram kṣaṇena mātaḥ pitaraṃ darśayāmīti me matiḥ

सा निशम्य वचनं तदा शुभं सस्मिता तनयमाह विस्मिता तथ्यम् एतदिति तं निरीक्ष्य सा पुत्र पुत्र भवमर्चयेति च

sā niśamya vacanaṃ tadā śubhaṃ sasmitā tanayamāha vismitā tathyam etaditi taṃ nirīkṣya sā putra putra bhavamarcayeti ca

ज्ञात्वा शक्तिसुतस्यास्य संकल्पं मुनिपुङ्गवः वसिष्ठो भगवान्प्राह पौत्रं धीमान् घृणानिधिः

jñātvā śaktisutasyāsya saṃkalpaṃ munipuṅgavaḥ vasiṣṭho bhagavānprāha pautraṃ dhīmān ghṛṇānidhiḥ

स्थाने पौत्र मुनिश्रेष्ठ संकल्पस्तव सुव्रत तथापि शृणु लोकस्य क्षयं कर्तुं न चार्हसि

sthāne pautra muniśreṣṭha saṃkalpastava suvrata tathāpi śṛṇu lokasya kṣayaṃ kartuṃ na cārhasi

राक्षसानामभावाय कुरु सर्वेश्वरार्चनम् त्रैलोक्यं शृणु शाक्तेय अपराध्यति किं तव

rākṣasānāmabhāvāya kuru sarveśvarārcanam trailokyaṃ śṛṇu śākteya aparādhyati kiṃ tava

ततस्तस्य वसिष्ठस्य नियोगाच्छक्तिनन्दनः राक्षसानामभावाय मतिं चक्रे महामतिः

tatastasya vasiṣṭhasya niyogācchaktinandanaḥ rākṣasānāmabhāvāya matiṃ cakre mahāmatiḥ

अदृश्यन्तीं वसिष्ठं च प्रणम्यारुन्धतीं ततः कृत्वैकलिङ्गं क्षणिकं पांसुना मुनिसन्निधौ

adṛśyantīṃ vasiṣṭhaṃ ca praṇamyārundhatīṃ tataḥ kṛtvaikaliṅgaṃ kṣaṇikaṃ pāṃsunā munisannidhau

सम्पूज्य शिवसूक्तेन त्र्यंबकेन शुभेन च जप्त्वा त्वरितरुद्रं च शिवसंकल्पमेव च

sampūjya śivasūktena tryaṃbakena śubhena ca japtvā tvaritarudraṃ ca śivasaṃkalpameva ca

नीलरुद्रं च शाक्तेयस् तथा रुद्रं च शोभनम् वामीयं पवमानं च पञ्चब्रह्म तथैव च

nīlarudraṃ ca śākteyas tathā rudraṃ ca śobhanam vāmīyaṃ pavamānaṃ ca pañcabrahma tathaiva ca

होतारं लिङ्गसूक्तं च अथर्वशिर एव च अष्टाङ्गमर्घ्यं रुद्राय दत्त्वाभ्यर्च्य यथाविधि

hotāraṃ liṅgasūktaṃ ca atharvaśira eva ca aṣṭāṅgamarghyaṃ rudrāya dattvābhyarcya yathāvidhi

भगवन्रक्षसा रुद्र भक्षितो रुधिरेण वै पिता मम महातेजा भ्रातृभिः सह शङ्कर

bhagavanrakṣasā rudra bhakṣito rudhireṇa vai pitā mama mahātejā bhrātṛbhiḥ saha śaṅkara

द्रष्टुमिच्छामि भगवन् पितरं भ्रातृभिः सह एवं विज्ञापयांल्लिङ्गं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

draṣṭumicchāmi bhagavan pitaraṃ bhrātṛbhiḥ saha evaṃ vijñāpayāṃlliṅgaṃ praṇipatya muhurmuhuḥ

हा रुद्र रुद्र रुद्रेति रुरोद निपपात च तं दृष्ट्वा भगवान्रुद्रो देवीमाह च शङ्करः

hā rudra rudra rudreti ruroda nipapāta ca taṃ dṛṣṭvā bhagavānrudro devīmāha ca śaṅkaraḥ

पश्य बालं महाभागे बाष्पपर्याकुलेक्षणम् ममानुस्मरणे युक्तं मदाराधनतत्परम्

paśya bālaṃ mahābhāge bāṣpaparyākulekṣaṇam mamānusmaraṇe yuktaṃ madārādhanatatparam

सा च दृष्ट्वा महादेवी पराशरमनिन्दिता दुःखात् संक्लिन्नसर्वाङ्गम् अस्राकुलविलोचनम्

sā ca dṛṣṭvā mahādevī parāśaramaninditā duḥkhāt saṃklinnasarvāṅgam asrākulavilocanam

लिङ्गार्चनविधौ सक्तं हर रुद्रेति वादिनम् प्राह भर्तारमीशानं शङ्करं जगतामुमा

liṅgārcanavidhau saktaṃ hara rudreti vādinam prāha bhartāramīśānaṃ śaṅkaraṃ jagatāmumā

ईप्सितं यच्छ सकलं प्रसीद परमेश्वर निशम्य वचनं तस्याः शङ्करः परमेश्वरः

īpsitaṃ yaccha sakalaṃ prasīda parameśvara niśamya vacanaṃ tasyāḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ

भार्यामार्यामुमां प्राह ततो हालाहलाशनः रक्षाम्येनं द्विजं बालं फुल्लेन्दीवरलोचनम्

bhāryāmāryāmumāṃ prāha tato hālāhalāśanaḥ rakṣāmyenaṃ dvijaṃ bālaṃ phullendīvaralocanam

ददामि दृष्टिं मद्रूपदर्शनक्षम एष वै एवमुक्त्वा गणैर् दिव्यैर् भगवान्नीललोहितः

dadāmi dṛṣṭiṃ madrūpadarśanakṣama eṣa vai evamuktvā gaṇair divyair bhagavānnīlalohitaḥ

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैः संवृतः परमेश्वरः ददौ च दर्शनं तस्मै मुनिपुत्राय धीमते

brahmendraviṣṇurudrādyaiḥ saṃvṛtaḥ parameśvaraḥ dadau ca darśanaṃ tasmai muniputrāya dhīmate

सो ऽपि दृष्ट्वा महादेवम् आनन्दास्राविलेक्षणः निपपात च हृष्टात्मा पादयोस्तस्य सादरम्

so 'pi dṛṣṭvā mahādevam ānandāsrāvilekṣaṇaḥ nipapāta ca hṛṣṭātmā pādayostasya sādaram

पुनर्भवान्याः पादौ च नन्दिनश् च महात्मनः सफलं जीवितं मे ऽद्य ब्रह्माद्यांस्तांस्तदाह सः

punarbhavānyāḥ pādau ca nandinaś ca mahātmanaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me 'dya brahmādyāṃstāṃstadāha saḥ

रक्षार्थमागतस्त्वद्य मम बालेन्दुभूषणः को ऽन्यः समो मया लोके देवो वा दानवो ऽपि वा

rakṣārthamāgatastvadya mama bālendubhūṣaṇaḥ ko 'nyaḥ samo mayā loke devo vā dānavo 'pi vā

अथ तस्मिन्क्षणादेव ददर्श दिवि संस्थितम् पितरं भ्रातृभिः सार्धं शाक्तेयस्तु पराशरः

atha tasminkṣaṇādeva dadarśa divi saṃsthitam pitaraṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ śākteyastu parāśaraḥ

सूर्यमण्डलसंकाशे विमाने विश्वतोमुखे भ्रातृभिः सहितं दृष्ट्वा ननाम च जहर्ष च

sūryamaṇḍalasaṃkāśe vimāne viśvatomukhe bhrātṛbhiḥ sahitaṃ dṛṣṭvā nanāma ca jaharṣa ca

तदा वृषध्वजो देवः सभार्यः सगणेश्वरः वसिष्ठपुत्रं प्राहेदं पुत्रदर्शनतत्परम्

tadā vṛṣadhvajo devaḥ sabhāryaḥ sagaṇeśvaraḥ vasiṣṭhaputraṃ prāhedaṃ putradarśanatatparam

शक्ते पश्य सुतं बालम् आनन्दास्राविलेक्षणम् अदृश्यन्तीं च विप्रेन्द्र वसिष्ठं पितरं तव

śakte paśya sutaṃ bālam ānandāsrāvilekṣaṇam adṛśyantīṃ ca viprendra vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tava

अरुन्धतीं महाभागां कल्याणीं देवतोपमाम् मातरं पितरं चोभौ नमस्कुरु महामते

arundhatīṃ mahābhāgāṃ kalyāṇīṃ devatopamām mātaraṃ pitaraṃ cobhau namaskuru mahāmate

तदा हरं प्रणम्याशु देवदेवमुमां तथा वसिष्ठं च तदा श्रेष्ठं शक्तिर् वै शङ्कराज्ञया

tadā haraṃ praṇamyāśu devadevamumāṃ tathā vasiṣṭhaṃ ca tadā śreṣṭhaṃ śaktir vai śaṅkarājñayā

मातरं च महाभागां कल्याणीं पतिदेवताम् अरुन्धतीं जगन्नाथनियोगात्प्राह शक्तिमान्

mātaraṃ ca mahābhāgāṃ kalyāṇīṃ patidevatām arundhatīṃ jagannāthaniyogātprāha śaktimān

भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र पराशर महाद्युते रक्षितो ऽहं त्वया तात गर्भस्थेन महात्मना

bho vatsa vatsa viprendra parāśara mahādyute rakṣito 'haṃ tvayā tāta garbhasthena mahātmanā

अणिमादिगुणैश्वर्यं मया वत्स पराशर लब्धमद्याननं दृष्टं तव बाल ममाज्ञया

aṇimādiguṇaiśvaryaṃ mayā vatsa parāśara labdhamadyānanaṃ dṛṣṭaṃ tava bāla mamājñayā

अदृश्यन्तीं महाभागां रक्ष वत्स महामते अरुन्धतीं च पितरं वसिष्ठं मम सर्वदा

adṛśyantīṃ mahābhāgāṃ rakṣa vatsa mahāmate arundhatīṃ ca pitaraṃ vasiṣṭhaṃ mama sarvadā

अन्वयः सकलो वत्स मम संतारितस्त्वया पुत्रेण लोकाञ्जयतीत्य् उक्तं सद्भिः सदैव हि

anvayaḥ sakalo vatsa mama saṃtāritastvayā putreṇa lokāñjayatīty uktaṃ sadbhiḥ sadaiva hi

ईप्सितं वरयेशानं जगतां प्रभवं प्रभुम् गमिष्याम्यभिवन्द्येशं भ्रातृभिः सह शङ्करम्

īpsitaṃ varayeśānaṃ jagatāṃ prabhavaṃ prabhum gamiṣyāmyabhivandyeśaṃ bhrātṛbhiḥ saha śaṅkaram

एवं पुत्रमुपामन्त्र्य प्रणम्य च महेश्वरम् निरीक्ष्य भार्यां सदसि जगाम पितरं वशी

evaṃ putramupāmantrya praṇamya ca maheśvaram nirīkṣya bhāryāṃ sadasi jagāma pitaraṃ vaśī

गतं दृष्ट्वाथ पितरं तदाभ्यर्च्यैव शङ्करम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः शाक्तेयः शशिभूषणम्

gataṃ dṛṣṭvātha pitaraṃ tadābhyarcyaiva śaṅkaram tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ śākteyaḥ śaśibhūṣaṇam

ततस्तुष्टो महादेवो मन्मथान्धकमर्दनः अनुगृह्याथ शाक्तेयं तत्रैवान्तरधीयत

tatastuṣṭo mahādevo manmathāndhakamardanaḥ anugṛhyātha śākteyaṃ tatraivāntaradhīyata

गते महेश्वरे सांबे प्रणम्य च महेश्वरम् ददाह राक्षसानां तु कुलं मन्त्रेण मन्त्रवित्

gate maheśvare sāṃbe praṇamya ca maheśvaram dadāha rākṣasānāṃ tu kulaṃ mantreṇa mantravit

तदाह पौत्रं धर्मज्ञो वसिष्ठो मुनिभिर् वृतः अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि

tadāha pautraṃ dharmajño vasiṣṭho munibhir vṛtaḥ alam atyantakopena tāta manyumimaṃ jahi

राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस् ते विहितं तथा मूढानामेव भवति क्रोधो बुद्धिमतां न हि

rākṣasā nāparādhyanti pitus te vihitaṃ tathā mūḍhānāmeva bhavati krodho buddhimatāṃ na hi

हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान् संचितस्यातिमहता वत्स क्लेशेन मानवैः

hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhukpumān saṃcitasyātimahatā vatsa kleśena mānavaiḥ

यशसस्तपसश्चैव क्रोधो नाशकरः स्मृतः अलं हि राक्षसैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः

yaśasastapasaścaiva krodho nāśakaraḥ smṛtaḥ alaṃ hi rākṣasair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ

सत्रं ते विरमत्वेतत् क्षमासारा हि साधवः एवं वसिष्ठवाक्येन शाक्तेयो मुनिपुङ्गवः

satraṃ te viramatvetat kṣamāsārā hi sādhavaḥ evaṃ vasiṣṭhavākyena śākteyo munipuṅgavaḥ

उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात् ततः प्रीतश् च भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः

upasaṃhṛtavān satraṃ sadyastadvākyagauravāt tataḥ prītaś ca bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ

सम्प्राप्तश् च तदा सत्रं पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठेन तु दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः

samprāptaś ca tadā satraṃ pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ vasiṣṭhena tu dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ

पराशरमुवाचेदं प्रणिपत्य स्थितं मुनिः वैरे महति यद्वाक्याद् गुरोर् अद्याश्रिता क्षमा

parāśaramuvācedaṃ praṇipatya sthitaṃ muniḥ vaire mahati yadvākyād guror adyāśritā kṣamā

त्वया तस्मात्समस्तानि भवाञ्छास्त्राणि वेत्स्यति संततेर्मम न छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः

tvayā tasmātsamastāni bhavāñchāstrāṇi vetsyati saṃtatermama na chedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ

त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम् पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति

tvayā tasmānmahābhāga dadāmyanyaṃ mahāvaram purāṇasaṃhitākartā bhavānvatsa bhaviṣyati

देवतापरमार्थं च यथावद्वेत्स्यते भवान् प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कर्मणस् ते ऽमला मतिः

devatāparamārthaṃ ca yathāvadvetsyate bhavān pravṛttau vā nivṛttau vā karmaṇas te 'malā matiḥ

मत्प्रसादादसंदिग्धा तव वत्स भविष्यति ततश् च प्राह भगवान् वसिष्ठो वदतां वरः

matprasādādasaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati tataś ca prāha bhagavān vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ

पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति अथ तस्य पुलस्त्यस्य वसिष्ठस्य च धीमतः

pulastyena yaduktaṃ te sarvametadbhaviṣyati atha tasya pulastyasya vasiṣṭhasya ca dhīmataḥ

प्रसादाद्वैष्णवं चक्रे पुराणं वै पराशरः षट्प्रकारं समस्तार्थसाधकं ज्ञानसंचयम्

prasādādvaiṣṇavaṃ cakre purāṇaṃ vai parāśaraḥ ṣaṭprakāraṃ samastārthasādhakaṃ jñānasaṃcayam

षट्साहस्रमितं सर्वं वेदार्थेन च संयुतम् चतुर्थं हि पुराणानां संहितासु सुशोभनम्

ṣaṭsāhasramitaṃ sarvaṃ vedārthena ca saṃyutam caturthaṃ hi purāṇānāṃ saṃhitāsu suśobhanam

एष वः कथितः सर्वो वासिष्ठानां समासतः प्रभवः शक्तिसूनोश् च प्रभावो मुनिपुङ्गवाः

eṣa vaḥ kathitaḥ sarvo vāsiṣṭhānāṃ samāsataḥ prabhavaḥ śaktisūnoś ca prabhāvo munipuṅgavāḥ