36 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासने मदालसावाक्यं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः #1 ऊनत्रिंशो ऽध्यायः अलर्क उवाच यत् कार्यं पुरुषाणाञ्च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्यादकरणे क्रियाया यस्य चोच्छ्रितिः
36 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe putrānuśāsane madālasāvākyaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ #1 ūnatriṃśo 'dhyāyaḥ alarka uvāca yat kāryaṃ puruṣāṇāñca gārhasthyamanuvartatām / bandhaśca syādakaraṇe kriyāyā yasya cocchritiḥ
1 ॥ उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सता । यथा च क्रियते तन्मे यथावत् पृच्छतो वद
1 // upakārāya yannṛṇāṃ yacca varjyaṃ gṛhe satā / yathā ca kriyate tanme yathāvat pṛcchato vada
2 ॥ मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान्
2 // madālasovāca vatsa ! gārhasthyamādāya naraḥ sarvamidaṃ jagat / puṣṇāti tena lokāṃśca sa jayatyabhivāñchitān
3 ॥ पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसि पशवो ऽसुराः
3 // pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā / kṛmikīṭapataṅgāśca vayāṃsi paśavo 'surāḥ
4 ॥ गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै
4 // gṛhasthamupajīvanti tatastṛptiṃ prayānti ca / mukhaṃ cāsya nirīkṣante api no dāsyatīti vai
5 ॥ सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता
5 // sarvasyādhārabhūteyaṃ vatsa ! dhenustrayīmayī / yasyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā
6 ॥ ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा
6 // ṛkpṛṣṭhāsau yajurmadhyā sāmavaktraśirodharā / iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā
7 ॥ शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते
7 // śāntipuṣṭiśakṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā / ājīvyamānā jagatāṃ sākṣayā nāpacīyate
8 ॥ स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक ! । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याःस्तनचतुष्टयम्
8 // svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka ! / hantakārastathā cānyastasyāḥstanacatuṣṭayam
9 ॥ स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः
9 // svāhākāraṃ stanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam / munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasuretarāḥ
10 ॥ हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी
10 // hantakāraṃ manuṣyāśca pibanti satataṃ stanam / evamāpyāyayatyeṣā vatsa ! dhenustrayīmayī
11 ॥ तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरो ऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति
11 // teṣāmucchedakartā ca yo naro 'tyantapāpakṛt / sa tamasyāndhatāmistre tāmistre ca nimajjati
12 ॥ यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते
12 // yaścemāṃ mānavo dhenuṃ svairvatsairamarādibhiḥ / pāyayatyucite kāle sa svargāyopapadyate
13 ॥ तस्मात् पुत्र ! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा
13 // tasmāt putra ! manuṣyeṇa devarṣipitṛmānavāḥ / bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā
14 ॥ तस्मात् स्त्रातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात् समाहितः
14 // tasmāt strātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam / prajāpatestathaivādibhaḥ kāle kuryāt samāhitaḥ
15 ॥ सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततो ऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्देयाश्च बलयस्तथा
15 // sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ / tato 'gnestarpaṇaṃ kuryāddeyāśca balayastathā
16 ॥ ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत्
16 // brahmaṇe gṛhamadhye tu viśvedevebhya eva ca / dhanvantariṃ samuddiśya prāgudīcyāṃ baliṃ kṣipet
17 ॥ प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम्
17 // prācyāṃ śakrāya yāmyāyāṃ yamāya balimāharet / pratīcyāṃ varuṇāyātha somāyottarato balim
18 ॥ दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णे ऽथ बहिर्दद्याद् गृहेभ्यश्च समन्ततः
18 // dadyāddhātre vidhātre baliṃ dvāre gṛhasya tu / aryamṇe 'tha bahirdadyād gṛhebhyaśca samantataḥ
19 ॥ नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः
19 // naktañcarebhyo bhūtebhyo balimākāśato haret / pitṝṇāṃ nirvapeccaiva dakṣiṇābhimukhasthitaḥ
20 ॥ गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै
20 // gṛhasthastatparo bhūtvā susamāhitamānasaḥ / tatastoyamupādāya teṣvevācamanāya vai
21 ॥ स्थानेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे हृहपतिः शुचिः
21 // sthāneṣu nikṣipet prājñastāstā uddiśya devatāḥ / evaṃ gṛhabaliṃ kṛtvā gṛhe hṛhapatiḥ śuciḥ
22 ॥ आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि
22 // āpyāyanāya bhūtānāṃ kuryādutsargamādarāt / śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi
23 ॥ वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम्
23 // vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃ prātarudāhṛtam / ācamya ca tataḥ kuryāt prājño dvārāvalokanam
24 ॥ मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्यो ऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च
24 // muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣyo 'pyatithirbhavet / atithiṃ tatra samprāptamannādyenodakena ca
25 ॥ सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम्
25 // sampūjayedyathāśakti gandhapuṣpādibhistathā / na mitramatithiṃ kuryānnaikagrāmanivāsinam
26 ॥ अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम्
26 // ajñātakulanāmānaṃ tatkālasamupasthitam / bubhukṣumāgataṃ śrāntaṃ yācamānamakiñcanam
27 ॥ ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः
27 // brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ sa pūjyaḥ śaktito budhaiḥ / na pṛcched gotracaraṇaṃ svādhyāyañcāpi paṇḍitaḥ
28 ॥ शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते
28 // śobhanāśobhanākāraṃ taṃ manyeta prajāpatim / anityaṃ hi sthito yasmāt tasmādatithirucyate
29 ॥ तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद् गृहाश्रमी । तस्माद् अदत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः
29 // tasmiṃstṛpte nṛyajñotthādṛṇānmucyed gṛhāśramī / tasmād adattvā yo bhuṅkte svayaṃ kilviṣabhuṅnaraḥ
30 ॥ स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते
30 // sa pāpaṃ kevalaṃ bhuṅkte purīṣañcānyajanmani / atithiryasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate
31 ॥ स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम्
31 // sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati / apyambuśākadānena yadvāpyaśnāti sa svayam
32 ॥ पूजयेत् तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च
32 // pūjayet tu naraḥ śaktyā tenaivātithimādarāt / kuryāccāharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca
33 ॥ पितॄनुद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत्
33 // pitṝnuddiśya viprāṃśca bhojayedviprameva vā / annasyāgraṃ taduddhṛtya brāhmaṇāyopapādayet
34 ॥ भिक्षाञ्च याचतां दद्यात् परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम्
34 // bhikṣāñca yācatāṃ dadyāt parivrāḍbrahmacāriṇām / grāsapramāṇā bhikṣā syādagraṃ grāsacatuṣṭayam
35 ॥ अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा
35 // agraṃ caturguṇaṃ prāhurhantakāraṃ dvijottamāḥ / bhojanaṃ hantakāraṃ vā agraṃ bhikṣāmathāpi vā
36 ॥ अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः
36 // adattvā tu na bhoktavyaṃ yathāvibhavamātmanaḥ / pūjayitvātithīniṣṭān jñātīn bandhūṃstathārthinaḥ
37 ॥ विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्यो ऽन्नमकिञ्चनः
37 // vikalān bālavṛddhāṃśca bhojayeccāturāṃstathā / vāñchate kṣutparītātmā yaccānyo 'nnamakiñcanaḥ
38 ॥ कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति
38 // kuṭumbinā bhojanīyaḥ samarthe vibhave sati / śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati
39 ॥ सीदता यद् कृतं तेन तत् पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्योढं तत्र चातिथिम्
39 // sīdatā yad kṛtaṃ tena tat pāpaṃ sa samaśnute / sāyaṃ caiva vidhiḥ kāryaḥ sūryoḍhaṃ tatra cātithim
40 ॥ पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्दवहतस्तात ! गार्हस्थ्यं भारमाहितम्
40 // pūjayīta yathāśakti śayanāsanabhojanaiḥ / evamuddavahatastāta ! gārhasthyaṃ bhāramāhitam
41 ॥ स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयो ऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः
41 // skandhe vidhātā devāśca pitaraśca maharṣayaḥ / śreyo 'bhivarṣiṇaḥ sarve tathaivātithibāndhavāḥ
42 ॥ पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग ! स्वयमत्रिरगायत
42 // paśupakṣigaṇāstṛptā ye cānye sūkṣmakīṭakāḥ / gāthāścātra mahābhāga ! svayamatriragāyata
43 ॥ ता शृणुष्व महाभाग ! गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत् सम्पूज्य बान्धवान्
43 // tā śṛṇuṣva mahābhāga ! gṛhasthāśramasaṃsthitāḥ / devān pitṝṃścātithīṃśca tadvat sampūjya bāndhavān
44 ॥ जामयश्च गुरुञ्चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि
44 // jāmayaśca guruñcaiva gṛhastho vibhave sati / śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi
45 ॥ वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्यात् सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत् स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत्
45 // vaiśvadevaṃ hi nāmaitat kuryāt sāyaṃ tathā dine / māṃsamannaṃ tathā śākaṃ gṛhe yaccopasādhitam / na ca tat svayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet