25 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने नैमित्तिकादिश्राद्धकल्पो नाम त्रिंशो ऽध्यायः एकत्रिंशो ऽध्यायः मदालसोवाच सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पितुर्यः प्रपितामहः । स तु लेपभुजो याति प्रलुप्तः पितृपिण्डतः
25 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane naimittikādiśrāddhakalpo nāma triṃśo 'dhyāyaḥ ekatriṃśo 'dhyāyaḥ madālasovāca sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pituryaḥ prapitāmahaḥ / sa tu lepabhujo yāti praluptaḥ pitṛpiṇḍataḥ
1 ॥ तेषामन्यश्चतुर्थो यः पुत्रलेपभुजान्नभुक् । सो ऽपि सम्बन्धतो हीनमुपभोगं प्रपद्यते
1 // teṣāmanyaścaturtho yaḥ putralepabhujānnabhuk / so 'pi sambandhato hīnamupabhogaṃ prapadyate
2 ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः
2 // pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ / piṇḍasambandhino hyete vijñeyāḥ puruṣāstrayaḥ
3 ॥ तेपसम्बन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः
3 // tepasambandhinaścānye pitāmahapitāmahāt / prabhṛtyuktāstrayasteṣāṃ yajamānaśca saptamaḥ
4 ॥ इत्येष मु नभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः । यजमानात् प्रभृत्यूर्ध्वमनुलेपभुजस्तथा
4 // ityeṣa mu nabhiḥ proktaḥ sambandhaḥ sāptapauruṣaḥ / yajamānāt prabhṛtyūrdhvamanulepabhujastathā
5 ॥ ततो ऽन्ये पूर्वजाः सर्वे ये चान्ये नरकौकसः । ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः
5 // tato 'nye pūrvajāḥ sarve ye cānye narakaukasaḥ / ye ca tiryaktvamāpannā ye ca bhūtādisaṃsthitāḥ
6 ॥ तान् सर्वान् यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन् यथाविधि । समाप्याययते वत्स ! येन येन शृणुष्व तत्
6 // tān sarvān yajamāno vai śrāddhaṃ kurvan yathāvidhi / samāpyāyayate vatsa ! yena yena śṛṇuṣva tat
7 ॥ अन्नप्रकिरणं यत् तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृत्पिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः
7 // annaprakiraṇaṃ yat tu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi / tena tṛtpimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ
8 ॥ यदम्बु स्त्रानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक ! । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते
8 // yadambu strānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka ! / tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate
9 ॥ यास्तु गात्राम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः
9 // yāstu gātrāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale / tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ
10 ॥ उद्धृतेष्वथ पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं प्राप्ता ये तिर्यकत्वं कुले गताः
10 // uddhṛteṣvatha piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi / tābhirāpyāyanaṃ prāptā ye tiryakatvaṃ kule gatāḥ
11 ॥ ये वादग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते ऽन्नविकिर-संमार्जनजलाशिनः
11 // ye vādagdhāḥ kule bālāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ / vipannāste 'nnavikira-saṃmārjanajalāśinaḥ
12 ॥ भुक्त्वा चाचामतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने । ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै
12 // bhuktvā cācāmatāṃ yacca jalaṃ yaccāṅghrisecane / brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptiṃ prayānti vai
13 ॥ एवं यो यजमानस्य यश्च तेषां द्विजन्मनाम् । कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा
13 // evaṃ yo yajamānasya yaśca teṣāṃ dvijanmanām / kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā
14 ॥ तेनान्ये तत्कुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः । प्रयान्त्याप्यायनं वत्स ! सम्यक् श्राद्धक्रियावताम्
14 // tenānye tatkule tatra tattadyonyantaraṃ gatāḥ / prayāntyāpyāyanaṃ vatsa ! samyak śrāddhakriyāvatām
15 ॥ अन्यायोपार्जितैरर्थैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ते तेन चाण्डालपुक्कसाद्यासु योनिषु
15 // anyāyopārjitairarthairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ / tṛpyante tena cāṇḍālapukkasādyāsu yoniṣu
16 ॥ एवमाप्यायनं वत्स ! बहूनामिह बान्धवैः । श्राद्धं कुर्वदिभरन्नाम्बुबिन्दुक्षेपेण जायते
16 // evamāpyāyanaṃ vatsa ! bahūnāmiha bāndhavaiḥ / śrāddhaṃ kurvadibharannāmbubindukṣepeṇa jāyate
17 ॥ तस्माच्छ्राद्धं नरो भक्त्या शाकैरपि यथाविधि । कुर्वोत कुर्वतः श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति
17 // tasmācchrāddhaṃ naro bhaktyā śākairapi yathāvidhi / kurvota kurvataḥ śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati
18 ॥ तस्य कालानहं वक्ष्ये नित्यनैमित्तिकात्मकान् । विधिना येन च नरैः क्रियते तन्निबोध मे
18 // tasya kālānahaṃ vakṣye nityanaimittikātmakān / vidhinā yena ca naraiḥ kriyate tannibodha me
19 ॥ कार्यं श्राद्धममावास्यां मासि मास्युडुपक्षये । तथाष्टकास्वप्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे
19 // kāryaṃ śrāddhamamāvāsyāṃ māsi māsyuḍupakṣaye / tathāṣṭakāsvapyavaśyamicchākālaṃ nibodha me
20 ॥ विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे ऽयने । विषुवे रविसंक्रान्तौ व्यतिपाते च पुत्रक
20 // viśiṣṭabrāhmaṇaprāptau sūryendugrahaṇe 'yane / viṣuve ravisaṃkrāntau vyatipāte ca putraka
21 ॥ श्राद्धार्हद्रव्यसम्प्राप्तौ तथा दुःस्वप्नदर्शने । जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वोत चेच्छया
21 // śrāddhārhadravyasamprāptau tathā duḥsvapnadarśane / janmarkṣagrahapīḍāsu śrāddhaṃ kurvota cecchayā
22 ॥ विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविज्ज्येष्ठसामगः । त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्
22 // viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavijjyeṣṭhasāmagaḥ / triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
23 ॥ दौहित्रऋत्विग्जामातृस्वस्त्रीयाः श्वशुरस्तथा । पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठो ऽथ मातुलः
23 // dauhitraṛtvigjāmātṛsvastrīyāḥ śvaśurastathā / pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭho 'tha mātulaḥ
24 ॥ मातापितृपराश्चैव शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः । एते द्विजोत्तमाः श्राद्धे समस्ताः केतनक्षमाः
24 // mātāpitṛparāścaiva śiṣyasambandhibāndhavāḥ / ete dvijottamāḥ śrāddhe samastāḥ ketanakṣamāḥ
25 ॥ अवकीर्णो तथा रोगी न्यूने चाङ्गे तथाधिके । पौनर्भवस्तथा काणः कुण्डो गोलो ऽथ पुत्रक
25 // avakīrṇo tathā rogī nyūne cāṅge tathādhike / paunarbhavastathā kāṇaḥ kuṇḍo golo 'tha putraka
26 ॥ मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तो निराकृतिः । अबिशस्तस्तु तातेन पिशुनः सोमविक्रयी
26 // mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadanto nirākṛtiḥ / abiśastastu tātena piśunaḥ somavikrayī
27 ॥ कन्यादूषयिता वैद्यो गुरुपित्रोस्तथोज्झकः । भृतकाध्यापको ऽमित्रः परपूर्वापतिस्तथा
27 // kanyādūṣayitā vaidyo gurupitrostathojjhakaḥ / bhṛtakādhyāpako 'mitraḥ parapūrvāpatistathā
28 ॥ वेदोज्झो ऽथाग्निसन्त्यागी वृषलीपतिदूषितः । तथान्ये च विकर्मस्था वर्ज्याः पित्र्येषु वै द्विजाः
28 // vedojjho 'thāgnisantyāgī vṛṣalīpatidūṣitaḥ / tathānye ca vikarmasthā varjyāḥ pitryeṣu vai dvijāḥ
29 ॥ निमन्त्रयेत पूर्वेद्युः पूर्वोक्तान् द्विजसत्तमान् । दैवे नियोगे पित्र्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत्
29 // nimantrayeta pūrvedyuḥ pūrvoktān dvijasattamān / daive niyoge pitrye ca tāṃstathaivopakalpayet
30 ॥ तैश्च संयतिभिर्भाव्यं यश्च श्राद्धं करिष्यति । श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं यो ऽनुगच्छति
30 // taiśca saṃyatibhirbhāvyaṃ yaśca śrāddhaṃ kariṣyati / śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo 'nugacchati
31 ॥ पितरस्तु तयोर्मासं तस्मिन रेतसि शेरते । गत्वा च योषितं श्राद्धे यो भुङ्क्ते यश्च गच्छति
31 // pitarastu tayormāsaṃ tasmina retasi śerate / gatvā ca yoṣitaṃ śrāddhe yo bhuṅkte yaśca gacchati
32 ॥ रेतोमूत्रकृताहारास्तन्मासं पितरस्तयोः । तस्मात्तु प्रथमं कार्यं प्राज्ञेनोपनिमन्त्रणम्
32 // retomūtrakṛtāhārāstanmāsaṃ pitarastayoḥ / tasmāttu prathamaṃ kāryaṃ prājñenopanimantraṇam
33 ॥ अप्राप्तौ तद्दिने चापि वर्ज्या योषित्प्रसङ्गिनः । भिक्षार्थमागतान् वापि काले संयमिनो यतीन्
33 // aprāptau taddine cāpi varjyā yoṣitprasaṅginaḥ / bhikṣārthamāgatān vāpi kāle saṃyamino yatīn
34 ॥ भोजयेत् प्रणिपाताद्यैः प्रासाद्य यतमानसः । यथैव शुक्लपक्षाद्वै पितॄणामसितः प्रियः
34 // bhojayet praṇipātādyaiḥ prāsādya yatamānasaḥ / yathaiva śuklapakṣādvai pitṝṇāmasitaḥ priyaḥ
35 ॥ तथापराह्नः पूर्वाह्नात् पितॄणामतिरित्यते । संपूज्य स्वागतेनैतानभ्युपेतान् गृहे द्विजान्
35 // tathāparāhnaḥ pūrvāhnāt pitṝṇāmatirityate / saṃpūjya svāgatenaitānabhyupetān gṛhe dvijān
36 ॥ पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजः कामं युग्मान् दैवे द्विजोत्तमान्
36 // pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet / pitṝṇāmayujaḥ kāmaṃ yugmān daive dvijottamān
37 ॥ एकैकं वा पितॄणाञ्च देवानाञ्च स्वशक्तितः । तथा मातामहानाञ्च तुल्यं वा वैश्वदेविकम्
37 // ekaikaṃ vā pitṝṇāñca devānāñca svaśaktitaḥ / tathā mātāmahānāñca tulyaṃ vā vaiśvadevikam
38 ॥ पृथक् तयोस्तथा चान्ये केचिदिच्छन्ति मानवाः । प्राङ्मुखान्दैवसङ्कल्पान् पैत्र्यान् कुर्यादुदङ्मुखान्
38 // pṛthak tayostathā cānye kecidicchanti mānavāḥ / prāṅmukhāndaivasaṅkalpān paitryān kuryādudaṅmukhān
39 ॥ तथैव मातामहानां विधिरुक्तो मनीषिभिः । विष्टरार्थे कुशान् दत्त्वा पूज्य चार्घ्यादिना बुधः
39 // tathaiva mātāmahānāṃ vidhirukto manīṣibhiḥ / viṣṭarārthe kuśān dattvā pūjya cārghyādinā budhaḥ
40 ॥ पवित्रकादि वै दत्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञामवाप्य च । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां मन्त्रतो द्विजः
40 // pavitrakādi vai dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca / kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ mantrato dvijaḥ
41 ॥ यवाम्भोभिस्तथा चार्घ्यं दत्त्वा वै वैश्वदेविकम् । गन्धमाल्याम्बुधूपञ्च दत्त्वा सम्यक् सदिपकम्
41 // yavāmbhobhistathā cārghyaṃ dattvā vai vaiśvadevikam / gandhamālyāmbudhūpañca dattvā samyak sadipakam
42 ॥ अपसव्यं पितॄणाञ्च सर्वमेवोपकल्पयेत् । दर्भांश्च द्विगुणान् दत्त्वा तेभ्यो ऽनुज्ञामवाप्य च
42 // apasavyaṃ pitṝṇāñca sarvamevopakalpayet / darbhāṃśca dviguṇān dattvā tebhyo 'nujñāmavāpya ca
43 ॥ मन्त्रपूर्वं पितॄणाञ्च कुर्यादावाहनं बुधः । अपसव्यं तथा चार्घ्यं यवार्थञ्च तथा तिलैः
43 // mantrapūrvaṃ pitṝṇāñca kuryādāvāhanaṃ budhaḥ / apasavyaṃ tathā cārghyaṃ yavārthañca tathā tilaiḥ
44 ॥ निष्पादयेन्महाभाग ! पितॄणं प्रीणने रतः । अग्नौ कार्यमनुज्ञातः कुरुष्वेति ततो द्विजैः
44 // niṣpādayenmahābhāga ! pitṝṇaṃ prīṇane rataḥ / agnau kāryamanujñātaḥ kuruṣveti tato dvijaiḥ
45 ॥ जुहुयाद्व्यञ्जनक्षारवर्ज्यमन्नं यथाविधि । अग्नये कव्यवाहाय स्वहेति प्रथमाहुतिः
45 // juhuyādvyañjanakṣāravarjyamannaṃ yathāvidhi / agnaye kavyavāhāya svaheti prathamāhutiḥ
46 ॥ सोमाय वै पितृमते स्वाहेत्यन्या तथा भवेत् । यमाय प्रेतपतये स्वाहेति त्रितयाहुतिः
46 // somāya vai pitṛmate svāhetyanyā tathā bhavet / yamāya pretapataye svāheti tritayāhutiḥ
47 ॥ हुतावशिष्टं दद्याच्च भाजनेषु द्विजन्मनाम् । भाजनालम्भनं कृत्वा दद्याच्चान्नं यथाविधि
47 // hutāvaśiṣṭaṃ dadyācca bhājaneṣu dvijanmanām / bhājanālambhanaṃ kṛtvā dadyāccānnaṃ yathāvidhi
48 ॥ यथा सुखं जुषध्वं भो इति वाच्यमनिष्ठुरम् । भुञ्जीरंश्च ततस्ते ऽपि तच्चित्ता मौनिनः सुखम्
48 // yathā sukhaṃ juṣadhvaṃ bho iti vācyamaniṣṭhuram / bhuñjīraṃśca tataste 'pi taccittā mauninaḥ sukham
49 ॥ यद्यदिष्टचतमं तेषां तत्तदन्नमसत्वरम् । अक्रुध्यंश्च नरो दद्यात् सम्भवेन प्रलोभयन्
49 // yadyadiṣṭacatamaṃ teṣāṃ tattadannamasatvaram / akrudhyaṃśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan
50 ॥ रक्षोघ्रांश्च जपेन्मन्त्रांस्तिलैश्च विकिरेन्महीम् । सिद्धार्थकैश्च रक्षार्थं श्राद्धं हि प्रचुरच्छलम्
50 // rakṣoghrāṃśca japenmantrāṃstilaiśca vikirenmahīm / siddhārthakaiśca rakṣārthaṃ śrāddhaṃ hi pracuracchalam
51 ॥ पृष्टैस्तृप्तैश्च तृप्ताः स्थ तृप्ताः स्म इति वादिभिः । अनुज्ञातो नरस्त्वन्नं प्रकिरेत् भुवि सर्वतः
51 // pṛṣṭaistṛptaiśca tṛptāḥ stha tṛptāḥ sma iti vādibhiḥ / anujñāto narastvannaṃ prakiret bhuvi sarvataḥ
52 ॥ तद्वदाचमनार्थाय दद्यादापः सकृत् सकृत् । अनुज्ञाञ्च ततः प्राप्य यतवाक्कायमानसः
52 // tadvadācamanārthāya dadyādāpaḥ sakṛt sakṛt / anujñāñca tataḥ prāpya yatavākkāyamānasaḥ
53 ॥ सतिलेन ततो ऽन्नेन पिण्डान् सव्येन पुत्रक ! । पितनुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ
53 // satilena tato 'nnena piṇḍān savyena putraka ! / pitanuddiśya darbheṣu dadyāducchiṣṭasannidhau
54 ॥ पितृतीर्थेन तोयञ्च दद्यात्तेभ्यः समाहितः । पितॄनिद्दिश्य यद्भक्त्या यजमानो नृपात्मज
54 // pitṛtīrthena toyañca dadyāttebhyaḥ samāhitaḥ / pitṝniddiśya yadbhaktyā yajamāno nṛpātmaja
55 ॥ तद्वन्मातामहानाञ्च दत्त्वा पिण्डान् यथाविधि । गन्धमाल्यादिसंयुक्तं दद्यादाचमनं ततः
55 // tadvanmātāmahānāñca dattvā piṇḍān yathāvidhi / gandhamālyādisaṃyuktaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ
56 ॥ दत्त्वा च तक्षिणां शक्त्या सुस्वधास्त्विति तान् वदेत् । तैश्च तुष्टैस्तथेत्युक्त्वा वाचयेद्वैश्वदेविकान्
56 // dattvā ca takṣiṇāṃ śaktyā susvadhāstviti tān vadet / taiśca tuṣṭaistathetyuktvā vācayedvaiśvadevikān
57 ॥ प्रीयन्तामिति भद्रं वो विश्वेदेवा इतीरयेन् । तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तदाशिषः
57 // prīyantāmiti bhadraṃ vo viśvedevā itīrayen / tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstadāśiṣaḥ
58 ॥ विसर्जयेत् प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः । आद्वारमनुगच्छेच्चागच्छेच्चानुप्रमोदितः
58 // visarjayet priyāṇyuktvā praṇipatya ca bhaktitaḥ / ādvāramanugaccheccāgaccheccānupramoditaḥ
59 ॥ ततो नित्यक्रियां कुर्याद् भोजयेच्च तथातिथीन् । नित्यक्रियां पितॄणाञ्च केचिदिच्छन्ति सत्तमाः
59 // tato nityakriyāṃ kuryād bhojayecca tathātithīn / nityakriyāṃ pitṝṇāñca kecidicchanti sattamāḥ
60 ॥ न पितॄणान्तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् । पृथक् पाकेन नेत्यन्ये केचित् पूर्वञ्च पूर्ववत्
60 // na pitṝṇāntathaivānye śeṣaṃ pūrvavadācaret / pṛthak pākena netyanye kecit pūrvañca pūrvavat
61 ॥ ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः । एवं कुर्वोत धर्मज्ञः श्राद्धं पित्र्यं समाहितः
61 // tatastadannaṃ bhuñjīta saha bhṛtyādibhirnaraḥ / evaṃ kurvota dharmajñaḥ śrāddhaṃ pitryaṃ samāhitaḥ
62 ॥ यथा वा द्विजमुख्यानां परितोषो ऽभिजायते । त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतपस्तिलाः
62 // yathā vā dvijamukhyānāṃ paritoṣo 'bhijāyate / trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraṃ kutapastilāḥ
63 ॥ वर्ज्यानि चाहुर्विप्रेन्द्र ! कोपो ऽध्वगमनं त्वरा । राजतञ्च तथा पात्रं शस्तं श्राद्धेषु पुत्रक !
63 // varjyāni cāhurviprendra ! kopo 'dhvagamanaṃ tvarā / rājatañca tathā pātraṃ śastaṃ śrāddheṣu putraka !
64 ॥ रजतस्य तथा कार्यं दर्शनं दानमेव वा । राजते हि स्वधा दुग्धा पितृभिः श्रूयते मही । तस्मात् पितॄणां रजतमभीष्टं प्रीतिवर्धनम्
64 // rajatasya tathā kāryaṃ darśanaṃ dānameva vā / rājate hi svadhā dugdhā pitṛbhiḥ śrūyate mahī / tasmāt pitṝṇāṃ rajatamabhīṣṭaṃ prītivardhanam